| YouTube Channel

उत्पातः (utpAtaH)

 
Apte
English
उत्पातः [utpātḥ], 1 Flying up, a spring, jump
एकोत्पातेन at one jump
एकोत्पातेन ते लङ्कामेष्यन्ति हरियूथपाः
Rām.*
 5.39. 4.
Rebounding, rising up (fig. also)
करनिहतकन्दुक- समाः पातोत्पाता मनुष्याणाम्
H.*
 1. v. l. Upward jolt
विचलन् प्रथमोत्पाते हयानां भरतर्षभ
Mb.
 * 3.168.4.
portent, any portentous or unusual phenomenon boding calamity
उत्पातेन ज्ञापिते च Vārt.. on
P.
 I.4.44. Sk. ˚जलधरः
K.*
 111, 287
Ve.*
 1.22
सापि सुकुमारसुभगेत्युत्पातपरंपरा केयम् K.
P.*
 1
Mv.*
 1.37.
Any public calamity (as an eclipse, earthquake
&c.
 )
a calamity (in general)
अघर्मात्तु महोत्पातो भविष्यति हि सांप्रतम्
Rām.*
 5.26.32. ˚केतु
K.*
 5
˚धूमलेखा Ketu
Māl.
 9.48.
Comp.
 -पवनः, -वातः, -वातालिः portentous or violent wind, whirlwind, a hurricane
R.*
 15.23
Mv.*
 1. ओषामासे मत्सरो- त्पातवातः
Śi.*
 18.35
उत्पातवाततरलीकृततारकाभम् Nāg.5.8.-प्रतीकारः provision made to counteract the evil portents
Kau.
A.
 2.7.
Apte 1890
English
उत्पातः 1 Flying up, a spring, jump
एकोत्पातेन at one jump.
2 Rebounding, rising up (fig. also)
करनिहतकंदुकसमाः पातोत्पाता मनुष्याणां H. 1. v. l.
3 A portent, any portentous or unusual phenomenon boding calamity
उत्पातेन ज्ञापिते च Vārt.
°जलधरः K. 111, 287
Ve. 1. 22
सापि मुकुमारसुभगेत्युत्पातपरंपरा केयं K. P. 10
Mv. 1. 37.
4 Any public calamity (as an eclipse, earthquake &c.)
°केतु K. 5
°धूमलेखा Ketu
Māl. 9. 48.
Comp.
पवनः,
वातः,
वातालिः portentous or violent wind, whirlwind, a hurricane
R. 15. 23
Mv. 1.
Apte Hindi
Hindi
उत्पातः
पुं*
 - उद्+पत्+घञ्
"उड़ान, छ्लांग, कूदना"
उत्पातः
पुं*
 - उद्+पत्+घञ्
"उलट कर आना, ऊपर उठना"
उत्पातः
पुं*
 - उद्+पत्+घञ्
"अनहोनी, संकटसूचक अशुभ या आकस्मिक घटना"
उत्पातः
पुं*
 - उद्+पत्+घञ्
कोई सार्वजनिक संकट
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) उत् उपरि पातः स्थितिः। उत्+पत्लृ(गतौ)+घञ् । ‘भावे’ ३.३.१८। १.उत्पतनम् । २.अड्डयनम् । ‘एकोत्पातेन ते लङ्कामेष्यन्ति हरियूधपाः’ रामा०। ३.शुभाशुभसूचकचिह्नम् । ‘उत्पात इव भूतानामुद्भूव भयानकः’ याद०१६.२७। ४.दुर्घटना ।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 धूमकेतुः, केतुतारा, केतुः, अग्न्युत्पातः, शिखावज्ज्योतिः, उत्पातः, उपग्रहः
noun
उत्पातविशेषः सौरमण्डलीय धूमाभा तारका या ग्रहः इव सूर्यं परितः भ्रमति।
"धूमकेतुः क्वचित् एव दृश्यते।"
Synonyms:
 उपद्रवः, उत्पातः, विप्लवः
noun
जनसमूहे प्रवर्तमानः कलहः यत्र केशाकेशि बाहवाबाहवि अपि भवति।
"छात्राणाम् उपद्रवेन व्यथितेन प्राचार्येण विद्यालयम् अवरुद्धम्।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: उत्पातः
Root: उत्पातः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ fire
⇒ comet
⇒ comet or falling star
⇒ personified descending node
⇒ having smoke as banner or sign
Shloka(s):
3|3|58|2 ► अग्न्युत्पातौ धूमकेतू जीमूतौ मेघपर्वतौ॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|58|2 ⇢ धूमकेतुः (धूमकेतु) (पुं) ⇒ fire, comet, comet or falling star, personified descending node, having smoke as banner or sign
Related word(s):
जातिः ➡ नक्षत्रम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
उत्पातः,
पुं,
 (उत् + पत् + घञ् ।) उत्पतति अक-स्मादायाति यः । प्राणिनां शुभाशुभसूचकमहा-भूतविकारभूकम्पादिः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
तत्पर्य्यायः । अजन्यम् २ उपसर्गः ३ । इत्यमरः ॥
सत्रिविधः । दिव्यः १ यथा अपर्ब्बणि चन्द्रादित्य-ग्रासादिः । आन्तरीक्ष्यः २ यथा, उल्कापात-निर्घातादिः । भौमः ३ यथा भूकम्पादिः । इतिदीपिकाचण्डीटीके ॥
(उत्पातानां लक्षणादिकंऋतौ स्वभावप्रभवात् अदोषत्वञ्चोक्तं वृहत्संहि-तायां ४६ अध्याये । यथा, --“नरपतिदेशविनाशे केतोरुदयेऽथवा ग्रहेऽर्केन्द्वोः ।उत्पातानां प्रभवः स्वर्तुभवश्चाप्यदोषाय ॥
८२ ॥
येच न दोषान् जनयन्त्युत्पातास्तानृतुस्वभावकृतान् ।ऋषिपुत्त्रकृतैः श्लोकैर्विद्यादेतैः समासोक्तैः ॥
८३ ॥
वज्राशनिमहीकम्पसन्ध्यानिर्घातनिःस्वनाः ।परिवेशरजोधूमरक्तार्कास्तमनोदयाः ॥
८४ ॥
द्रमेभ्योऽन्नरसस्नेहबहुपुष्पफलोद्गमाः ।गोपक्षिमदवृद्धिश्च शिवाय मधुमाधवे ॥
८५ ॥
तारोल्कापातकलुषं कपिलार्केन्दुमण्डलम् ।अनग्निज्वलनस्फोटधूमवेण्वनिलाहतम् ॥
८६ ॥
रक्तपद्मारुणं सान्ध्यं नभः क्षुब्धार्णवोपमम् ।सरितां चाम्बुसंशोषं दृष्ट्वा ग्रीष्मे शुभं वदेत् ॥
८७ ॥
शक्रायुधपरीवेषविद्युच्छुष्कविरोहणम् ।कम्पोद्वर्त्तनवैकृत्यं रसनं दरणं क्षितेः ॥
८८ ॥
सरोनद्युदपानानां वृद्ध्यूर्द्ध्वतरणप्लवाः ।सरणं चाद्रिगेहानां वर्षासु न भयावहम् ॥
८९ ॥
दिव्यस्त्रीभूतगन्धर्व्वविमानाद्भुतदर्शनम् ।ग्रहनक्षत्रताराणां दर्शनं च दिवाम्बरे ॥
९० ॥
गीतवादित्रनिर्घोषा वनपर्ब्बतसानुषु ।शस्यवृद्धिरपां हानिरपापाः शरदि स्मृताः ॥
९१ ॥
शीतानिलतुषारत्वं नर्दनं मृगपक्षिणाम् ।रक्षोयक्षादिसत्वानां दर्शनं वागमानुषी ॥
९२ ॥
दिशो धूमान्धकाराश्च सनभोवनपर्ब्बताः ।उच्चैः सूर्य्योदयास्तौ च हेमन्ते शोभनाः स्मृताः ॥
९३ ॥
हिमपातानिलोत्पातविरूपाद्भुतदर्शनम् ।कृष्णाञ्जननिभाकाशं तारोल्कापातपिञ्जरम् ॥
९४ ॥
चित्रगर्भोद्भवाः स्त्रीषु गोऽजाश्वमृगपक्षिषु ।पत्राङ्कुरलतानाञ्च विकाराः शिशरे शुभाः ॥
९५ ॥
ऋतुस्वभावजा ह्येते दृष्टाः स्वत्ता शुभप्रदाः ।ऋतोरन्यत्र चोत्पाता दृष्टास्ते भृशदारुणाः ॥
९६ ॥
उन्मत्तानाञ्च या गाथाः शिशूनां भाषितञ्च यत् ।स्त्रियो यच्च प्रभाषन्ते तस्य नास्ति व्यतिक्रमः ॥
९७ ॥
पूर्व्वं चरति देवेषु पश्चात् गच्छति मानुषान् ।नचोदिता वाग्वदति सत्या ह्येषा सरस्वती ॥
९८ ॥
उत्पातान् गणितविवर्जितोऽपि बुद्ध्वाविख्यातो भवति नरेन्द्रवल्लभश्च ।एतत्तन्मुनिवचनं रहस्यमुक्तंयज्ज्ञात्वा भवति नरस्त्रिकालदर्शी” ॥
९९ ॥
उत्पतनं । उल्लम्फः । यथा, रामायणे ५ । ६८ । २३ ।“एकोत्पातेन ते लङ्कामेष्यन्ति हरिपुङ्गवाः” ।उन्नतिः । वृद्धिः । यथा, हितोपदेशे ।“करनिहितकन्दुकसमाः पातोत्पाता मनुष्याणां” ।उत्पत्तिः । यथा, महाभारते, वनपर्ब्बणि ।“बुद्धिरात्मानुगातीव उत्पातेन विधीयते ।तदाश्रिता हि सा ज्ञेया बुद्धिस्तस्यैषिणी भवेत्” ॥
)