| YouTube Channel

इन्दुलोक (induloka)

 
Monier Williams Cologne
English
इन्दु—लोक
m.
=
 चन्द्रलोक, q.v.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
इन्दुलोक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಂದ್ರಲೋಕ
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
इन्दुलोक
पु०
 ६ त० । चन्द्रलोके । स हि कर्म्मिणामुपभोग-स्थानतया श्रुत्यादिषु कथितः । चन्द्रलोके कर्म्मिणाम्आप्यशरीरं जायतेतच्च कर्म्मसमवायिजलसूक्ष्माऽंशेभ्यएवेति निरूपणाय छा० उ० पञ्चाग्निविद्या प्रस्ताविता यथा“असौ वाव लोको गौतमाग्निस्तस्यादित्य एव समिद्, रश्मयो धूमो, ऽहरर्चि, श्चन्द्रमा अङ्गारा, नक्षत्राणि विस्फुलि-ङ्गाः । तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति तस्या आहुतेःसोमो राजा सम्भवति १ । पर्जन्यो वाव गौतमाग्निस्तस्यवायुरेव समिदभ्रं धूमो, विद्युदर्चिरशनिरङ्गारा, ह्रादु-नयो विस्फुलिङ्गाः । तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः सोमंराजानं जुह्वति तस्या आहुतेर्वर्षं सम्भवति २ । पृथिवीवाव गौतमाग्निस्तस्याः संवत्सर एव समिदाकाशो षूमो, रात्रिरर्च्चिर्दिशोऽङ्गारा, अवान्तरदिशो विस्फुलिङ्गाः ।तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा वर्षं जुह्वति तस्या आहुतेरन्नंसम्भवति ३ । पुरुषो वाव गौतमाग्निस्तस्य वागेव समित्, प्राणो धूमो, जिह्वाऽर्च्चिश्चक्षुरङ्गाराः, श्रीत्रं विस्फुनिङ्गाः ।तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा अन्नं जुह्वति तस्या आहुतेरेतःसम्भवति ४ । योषा वाव गौतमाग्निस्तस्या उपस्थ एवसमिद्यदुपमन्त्रयते स धूमो, योनिरर्च्चिर्यदन्तः करोति ते-ऽङ्गारा, अभिनन्दा बिस्फुलिङ्गाः । तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौदेवा रेतो जुह्वति तस्या आहुतेर्गर्भः सम्भवति ५ । इतितु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति स उलबावृतोगर्भो दश वानव वा मासानन्तः शयित्वा यावद्वाथ जायतेस जातो यावदायुषं जीवति तं प्रेतं दिष्टमितोऽग्नय एवहरन्ति यत एवेतो यतः सम्भूतो भवति” छा० उ० । “असौवाव लोकोऽग्निर्हेगौतम! यथाऽग्निहोत्राधिकरणम् आ-हवनीयम् इह तस्याग्नेर्द्युलोकाख्यस्यादित्यएव समित्तेन हीद्धोऽसौ लोको दीप्यते अतः समिन्धनात् समि-दादित्यः । रश्मयो धूमस्तदुत्थानात् समिधो हि धूमउत्तिष्ठति । अहरर्चिः प्रकाशसामान्यात् आदित्यकार्य्यत्वाच्च । चन्द्रमा अङ्गाराः अह्नः प्रशमेऽभिव्यक्तेःअर्चिषो हि प्रशमेऽङ्गारा अभिव्यज्यन्ते । नक्षत्राणि वि-स्फलिङ्गाश्चन्द्रमसोऽवयवा इव विप्रकीर्ण्णत्वसामान्यात् ।तस्मिन्नेतस्मिन् यथोक्तलक्षणेऽग्नौ देवाः यजमानप्राणाअग्न्यादिरूपाः अधिदैवतं श्रद्धाम् अग्निहोत्राहु-तिपरिणामावस्थरूपाः सूक्ष्मा आपः श्रद्धाभाविताःश्रद्धा उच्यन्ते “पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ती”त्यपां हौम्यतता प्रश्रे श्रुतत्वात् । “श्रद्धा वा आपः श्रद्धामे-वारभ्य प्रणीय प्रचरन्तीति” च विज्ञायते । तां श्रद्धामब्रूपांजुह्वति । तस्या आहुतेः सोमो राजा । अपां श्रद्धाश-ब्दवाच्यानां द्युलोकाग्नौ हुतानां परिणामः सोमोराजा सम्भवति । यथा ऋग्वेदादिपुष्परसा ऋगादिमधु-करोपनीतास्त आदित्ये यश आदिकार्य्यं रोहितादिरूप-लक्षणमारम्भन्त इत्युक्तम् । तथेमा अग्निहोत्राहुतिसम-बायिन्यः सूक्ष्माः श्रद्धाशब्दवाच्या आपोद्युलोकमनुप्र-विश्य चान्द्रं कार्य्यमारभन्ते फलरूपमग्निहोत्राहुत्योः ।यजमानाश्च तत्कर्त्तार आहुतिमया आहुतिभावना-भाविता आहुतिरूपेण कर्म्मणाऽऽकृष्टाः श्रद्धाप्समवायिनोद्युलोकमनुप्रविश्य सोमभूताभवन्ति । तदर्थं हि तैरग्नि-होत्रं हुतम् । आहुतिपरिणाम एव पञ्चाग्निसम्बन्धक्र-मेण प्राधान्येन बिवक्षित उपासनार्थम् । न यजमानानांगतिम् । तां त्वविदुषां धूमादिक्रमेणोत्तरत्र वक्ष्यति वि-दुषाञ्चोत्तरां विद्याकृताम् १ । द्वितीयहोमपर्य्यायार्थमाह ।पर्जन्यो वाव पर्जन्य एव गौतमाग्निः पर्जन्योनाम वृष्ट्यु-पकरणाभिमानी देवताविशेषः । तस्य वायुरेव समित्, बायुना हि पर्जन्योऽग्निः समिध्यते पुरोवातादिप्रा-बल्ये वृष्टिदर्शनात् । अभ्रं धूमो, धूमकार्य्यत्वाद्धूमवच्चलक्ष्यमाणत्वात् । विद्युदर्चिः प्रकाशसामान्यात् । अश-निरङ्गाराः काठिन्यात् विद्युत्सम्बन्धाद्वा । ह्रादुनयोविस्फुलिङ्गाः । ह्रादुनयो गर्जितशब्दाः मेघानां वि-प्रकीर्णत्वसामान्यात् । तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः पूर्ववत् सोमंराजानं जुह्वति । अस्या आहुतेर्वर्षं सम्भवति । श्र-द्धाख्या आपः सोमाकारपरिणता द्वितीये पर्य्याये पर्जन्या-ग्निं प्राप्य वृष्टित्वेन परिणमन्ते २ । पृथिवी वाव गौतमा-ग्निरित्यादि पूर्ववत् । तस्याः पृथिव्याख्यास्याग्नेः संवत्-सर एव समित् संवत्सरेण हि कालेन समिद्धा पृथिवीव्रीह्यादिनिष्पत्तये भवति । आकाशो धूमः पृथिव्या इवो-त्यित आकाशो दृश्यते यथाऽग्नेर्धूमो, रात्रिरर्चिः, पृथिव्याह्यप्रकाशात्मिकाया अनुरूपा रात्रिः तमीरूप-त्वात् अग्नेरिवानुरूपमर्चिः । दिशोऽङ्गारा उपशान्तत्वसा-मान्यात् । अवान्तरदिशो विस्फुलिङ्गाः क्षुदत्वसा-मान्यात् । तस्मिन्नित्यादि समानम् । तस्या आहुतेरन्नंव्रीहियवादि सम्भवति ३ । पुरुषो वाव गौतमाग्निः तस्यवागेव समित् वाचा हि मुखेन समिध्यते पुरुषो न मूकः ।प्राणो धूमो धूम इव मुखान्निर्गमनात् । जिह्वार्चिर्लो-हितत्वात् । चक्षुरङ्गारा भास आश्रयत्वात् । श्रोत्रं वि-स्फुलिङ्गाः विप्रकीर्ण्णत्वसाम्यात् । समानमन्यत् । अन्नंजह्वति व्रीह्यादि संस्कृतम् । तस्या आहुते रेतः स-म्भवति ४ । योषा वाव गौतमाग्निः । तस्या उपस्थ एवसमित् तेन हि सा पुत्त्राद्युत्पादनाय समिध्यते ।यदुपमन्त्रयते स धूमः स्त्रीसम्भवादुपमन्त्रणस्य ।योनिरर्च्चिर्लोहितत्वात् । यदन्तः करोति तेऽङ्गारा अ-ग्निसम्बन्धात् । अभिनन्दाः सुखलवा विस्फुलिङ्गाःक्षुद्रत्वात् । तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा रेतो जुह्वति तस्याआहुतेर्गर्भः सम्भवतीति ५ । एवं श्रद्धासोमवर्षान्नरेतोह-वनपर्य्यायक्रमेणाप एव गर्भीर्भूतास्ताः । तत्रापामाहुति-समवायित्वात् प्राधान्यविवक्षा आपः पञ्चम्यामाहुतौपुरुषवचसो भवन्तीति । नत्वाप एव केवलाः सोमादिका-र्य्यमारभन्ते । न चापोऽत्रिवृत्कृताः सन्तीति । त्रिवृ-त्कृतत्वेऽपि विशेषसञ्ज्ञालाभो दृष्टः पृथिवीयमिमाआपोऽयमग्निरित्यन्यतमबाहुल्यनिमित्तः । तस्मात्समु-दितावभृतानि बाहुल्यात्कर्म्मसमवायीनि सोमादिकार्य्या-रम्भकाण्याप इत्युच्यन्ते । दृश्यते च द्रवबाहुल्यं सोम-वृष्ट्यन्नरेतोदेहेषु बहुद्रवञ्च, शरीरं यद्यपि पार्थिवं तत्रपञ्चम्यामाहुतौ हुतायां रेतोरूपा आपो गर्भीभूताः ।इति तु एवन्तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषचचसो भवन्तीतिव्याख्यात एकः प्रश्नः । यत्तुद्युलोकादीनां प्रत्यावृतयोरा-हुत्योः पृथिवीं पुरुषंऽस्त्रियं क्रमेणाविश्य लोकं प्रत्युत्थायीभवतीति वाजसनेयके उक्तं तत्प्रासङ्गिकमिहोच्यते । इहच प्रथमे प्रश्न उक्तं वेत्थ यदितोऽधि प्रजाः प्रयन्तीति ।तस्य चायमुपक्रमः । स गर्भोऽपां पञ्चमः परिणामविशेषःआहुतिकर्म्मसमवायिनीनां श्रद्धाशब्दावाच्यानाम्, उलबा-वृत उल्बेन जरायुणाऽऽवृतो वेष्टितो दश वा नव वामासानन्तर्मातुः कुक्षौ शयित्वा यावता कालेन न्यूनेना-तिरिक्तेनानन्तरं जायते । उल्बावृत इत्यादिवैराग्यहे-तोरिदमुच्यते । कष्टं हि मातुः कुक्षौ मूत्रपुरीष-वातपित्तश्लेष्मादिपूर्ण्णे तदनुलिप्तस्य गर्भस्योल्बाऽशुचि-पूयावृतस्य लोहितरेतोऽशुचिवीजस्य मातुरशितपीतर-सानुप्रवेशेन च विवर्द्धमानस्य निरुद्धशक्तिबलवीर्य्य-तेजःप्रज्ञाचेष्टस्य शयनम् । ततो यीनिद्वारेण पीड्य-मानस्य कष्टतरा निःसृतिर्जन्मेति वैराग्यं ग्राह-यति । मुहूर्त्तमप्यसह्य दश वा मासानतिदीर्घकालमन्तःशयित्वेति । स एवं जातो यावदायुषं पुनर्घटीयन्त्रवद्ग-मनागमनाय कर्म्मकुर्व्वन् कुलालचक्रवद्वा तिर्य्यग्भ्रमणाययावत्कर्मणोप्रात्तमायुस्तावज्जीवति । तमेवं क्षीणायुषंप्रेतं मृतं दिष्टऽ कर्मणा निर्द्दिष्टं परलोकं प्रति । यदिचेज्जीवन् वैदिके कर्मणि ज्ञाने वाधिकृतस्तमेनं मृतमितोऽस्माद्ग्रामादग्नयेऽग्न्यर्थमृत्विजो हरन्ति पुत्रा वान्त्यकर्मणे, यत एव इत आगतोऽग्नेः सकाशाच्छ्रद्धाद्याहुतिक्रमेण, यतश्च पञ्चभ्योऽग्निभ्यः सम्भूत उत्पन्नो भवति तस्मा एवा-ग्नये हरन्ति स्वामेव योनिमग्निमापादयन्तीत्यर्थः” भा० ।एवं चन्द्रभावप्राप्तिप्रकारगुक्त्वा तत्प्राप्त्यनुगुणं कर्मभेदंप्रदर्श्य तत्र गतिप्रकारमाह “अथ य इमे गृहस्थाःग्राम इष्टापूर्त्तेदत्तमित्युपासते ते धूममभि सम्भवन्ति, धूमाद्रात्रिं, रात्रेरपरपक्षम्, अपरपक्षाद्यान् षड्दक्षिणैतिमासांस्तान्नैते संवत्सरमभिप्राप्नुवन्ति, मासेभ्यः पितृलोकं, पितृलोकादाकाश, माकाशाच्चन्द्रमसमेष सोमो राजा तद्दे-वानामन्नं तं देवा भक्षयन्ति । तस्मिन् यावत्सम्पातमुषि-त्वाऽथैतमध्यानं पुनर्निवर्त्तन्ते” छा० उ० । “अथेत्यर्थान्तरप्रस्तावनार्थो य इमे गृहस्थाः । ग्राम इति गृहस्थानाम-साधारणं विशेषणमरण्यवासिभ्यो व्यावृत्त्यर्थम् । यथावानपस्थपरिव्राजकानामरण्यं विशेषणं गृहस्थेभ्यो व्यावृ-त्त्यर्थं तद्वत् । इष्टापूर्त्तेइष्टभग्निहोत्रादि वैदिकं कर्मपूत्तं वापीकूपतडागारामादिकरणम् । दत्तं च बहिर्वेदियथाशक्त्यर्हेभ्यो द्रव्यसम्भागो दत्तम् इत्येवंविधं परिचरण-परित्राणाद्युपासते इतिशब्दस्य प्रकारदर्शनार्थत्वात् ।ते दर्शनवर्जितत्वाद्धूमं धूमाभिमानिनीं देवतामाभिमु-ख्येन सम्भवन्ति प्रतिपद्यन्ते । तयाऽतिवाहिता धूमा-द्रात्रिं रात्रिदेवतां, रात्रेरपरपक्षदेवताम्, एवमेव कृषणपक्षा-भिमानिनीम्, अपरपक्षाद्यान् षण्मासान् दक्षिणा दक्षिणांदिशमेति सविता तान्, मासान् दक्षिणायनान् षण्मा-साभिमानिनीर्देवताः प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः । सङ्घचारिणीहि षण्मासदेवता इति मासानिति बहुवचनप्रयोगस्तासु ।नेते कर्मिणः प्रकृताः संवत्सरं संवत्सराभिमानिनींदेवतामभिप्राप्नुवन्ति । कुतः पुनः संवत्सरप्राप्तिप्रसङ्गोयतः प्रतिषिध्यते । अस्ति हि संवत्सरस्य प्रसङ्गोह्ये-कस्यावयवभूते दक्षिणोत्तरायणे तत्रार्चिरादिमार्गप्रवृ-त्तानामुदगयनमासेभ्योऽवयविनः संवत्रस्य प्राप्तिरुक्ता ।अत इहापि तदवयवभूतानां दक्षिणायनमासानां प्राप्तिश्रुत्या तदवयविनः सवत्सरस्यापि पूर्ववत्प्राप्तिरापन्नेत्यत-स्तत्प्राप्तिः प्रतिषिध्यते नैते संवत्सरमभिप्राप्नुवन्तीति ।मासेभ्यः पितृलोकं, पितृलोकादाकाशमाकाशाच्चन्द्रमसम् ।कोऽसौ यस्तैः प्राप्यते चन्द्रमा य एष दृश्यतेऽन्तरिक्षे सोमोराजा ब्राह्मणानां तदन्नं देवानां तं चन्द्रमसमन्नं देवताइन्द्रादयो भक्षयन्ति । अतस्ते धूमादिना गत्वा चन्द्रभूताःकर्मिणो देवैर्भक्ष्यन्ते । नन्वनर्थायेष्टादिकरणं यद्यन्नभूतादेवैर्भक्ष्येरन्, नैष दोषः अन्नमित्युपकरणमात्रस्य विव-क्षितत्वात् । न हि ते कवलोत्क्षेपेण देवैर्भक्ष्यन्ते, किंतर्ह्युपकरणमात्रं देवानां भवन्ति ते, स्त्रीपशुभृत्यादि-वत् । दृष्टश्चान्नशब्द उपकरणेषु स्त्रियोऽन्नं पशवोऽन्न रा-क्षामित्यादि । न च तेषां स्त्र्यादीनां पुरुषोपभोग्यत्वेऽप्युपभोगो नास्ति । तस्मात्कर्मिणो देवतानामुपभोग्या अपिसन्तः सुखिनो देवैः क्रीडन्ते । शरीरञ्च तेषां सुखीप-भोगयोग्यं चन्द्रमण्डले आप्यमारभ्यते । तदुक्तं पुरस्ता-च्छ्रद्धाशब्दा आपोद्युलाकाग्नौ हुताः सोमो राजा स-म्भवतीति । ता आपः कर्मसमवायिन्य इतरैश्च भूतैरनुगताःद्युलोकं प्राप्य चन्द्रत्वमापन्नाः शरीराद्यारम्भिका इष्टाद्यु-पासकानां भवन्ति । अन्त्यायाञ्च शरीराहुतावग्नौ हु-तायामग्निना दह्यमाने शरीरे तदुत्था आपो धूमेन स-होर्द्ध्वं यजमानमावेष्ट्य चन्द्रमण्डल प्राप्य कुशमृत्तिका-स्थानीया बाह्यशरीरारम्भिका भवन्ति । तदारब्धेन च श-रीरेणेष्टादिफलमुपभुञ्जाना आसते यावत्तदुपभोगनिमित्तस्यक्षयः कर्मणः । सम्पतन्ति येनेति सम्पातः कर्मणः क्षयो या-चत्सम्पातं यावत्कर्मणः क्षय इत्यर्थः । तावत्तस्मिंश्चन्द्रमण्डलेउषित्वा अथाऽनन्तरमेतमेव वक्ष्यप्राणमध्वानं मार्गम् पुन-र्निवर्त्तन्त इति प्रयोगात्पूर्वमप्यसकृच्चन्द्रमण्डलं गता निवृ-त्ताश्चासन्निति गम्यते । तस्मादिह लोके इष्टादिकर्मोपचित्यचन्द्रं गच्छन्ति तत्क्षये चावर्त्तन्ते । क्षणमात्रमपि तत्रस्थातुं न लभ्यते स्थितिनिमित्तकर्मक्षयात् स्नेहक्षया-दिव प्रदीपस्य । किं तत्र येन कर्मणा चन्द्रमण्डलमारूढ-स्तस्य सर्वस्य क्षये तस्मादवरोहणं किं वा सावशेष इति ।किन्ततः । यदि सर्वस्यैव क्षयः कर्मणश्वन्द्रमण्डलस्थस्यैवमोक्षः स्पात् न वेति तत आगतस्येह शरीरोपभोगादि नसम्भवति । ततः शेषेणेत्यादिस्मृतिविरोधश्च स्यात् । नन्विष्टा-पूर्त्तदत्तव्यतिरेकेणापि मनुष्यलोके शरीरोपभोगनिमित्तानिकर्माण्यनेकानि सम्भवन्ति न च तेषां चन्द्रमण्डल उप-भोगः । अतः क्षीणानि यन्निमित्तं चन्द्रमारूढास्तान्येवक्षीणानीत्यविरोधः शेषशब्दश्च सर्वेषां कर्मत्वसामान्याद-विरुद्धः” भा० । एवं चान्द्रायणादिकं तत्प्राप्तिहेतुः ।