| YouTube Channel

आरम्भः (ArambhaH)

 
Apte
English
आरम्भः [ārambhḥ], [आ-रभ्-घञ् मुम्]
Beginning, commencement
˚उपायः plan of commencement
नृत्तारम्भे हर पशुपते- रार्द्रनागाजिनेच्छाम्
Me.*
 38.
An introduction.
(a) An act, undertaking, deed, work
आगमैः सदृशारम्भः
R.*
 1.15
Ku.*
 7.71
V.*
 3
Bh.*
 2.69
R.*
 7.31
Bg.*
 12.16.
cf.
 also आरम्भस्य शब्दपूर्वत्वात् । MS.* 11.1.1 (शबर writes आरम्भो व्यापारः क्रियेत्यनर्थान्तरम् ।). (b) Preparation
U.*
 4. (c) A thing begun
U.*
 4.
Haste, speed, velocity
चण्डारम्भः समीरः
Ve.*
 2.19.
Effort, exertion
Bg.*
 14.12.
Scene, action
चित्रार्पितारम्भ इवावतस्थे
R.*
 2.31.
Pride.
Killing, slaughter.
The first act that is done.
The first movement or activity on the part of man
आरम्भो हि प्रथमः पदार्थः स्यात् । प्रथमं वा पुरुषस्य प्रवर्तनम् । (= प्रथमप्रवर्तन- मारम्भः औदासीन्याद् व्यावृत्तिः पुरुषस्य व्यापृतता) ŚB. on MS.* 1.14.
Comp.
 -भाव्यत्वम् The fact of being produced through activity
कर्मणि आरम्भभाव्यत्वात् कृषिवत् प्रत्यारम्भं फलानि स्युः । MS.* 11.1.2. -रुचि
a.
 Enjoying new undertakings. आरम्भरुचिता$धैर्यमसत्कार्यपरिग्रहः ।
Ms.*
 12.32.
Hindi
Hindi
प्रयास
Apte Hindi
Hindi
आरम्भः
पुं*
 - आ+रभ्+घञ् मुम् च
"आरम्भ, शुरू, प्रारंभिक योजना"
आरम्भः
पुं*
 - आ+रभ्+घञ् मुम् च
प्रस्तावना
आरम्भः
पुं*
 - आ+रभ्+घञ् मुम् च
"कार्य, व्यवसाय, कृत्य, काम"
आरम्भः
पुं*
 - आ+रभ्+घञ् मुम् च
"त्वरा, वेग"
आरम्भः
पुं*
 - आ+रभ्+घञ् मुम् च
"प्रयास, प्रयत्न"
आरम्भः
पुं*
 - आ+रभ्+घञ् मुम् च
"दृश्य, कर्म"
आरम्भः
पुं*
 - आ+रभ्+घञ् मुम् च
"मार डालना, हत्या करना"
आरम्भः
पुं*
 - "आ+ रभ्+घञ्, मुम्"
शुरू
आरम्भः
पुं*
 - "आ+ रभ्+घञ्, मुम्"
पहला अङ्क
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) आ+रभ(राभस्ये)+घञ् । ‘भावे’३.३.१८, मुमागमः। १.प्रारम्भः, आरम्भणम् । ‘चण्डारम्भः समीरो वहति परिदिशं भीरु किं सम्भ्रमेण’ वेणी०१.१९। २.प्रयत्नः। ‘सक्ताङ्गुलिः सायकपुङ्ख एव चित्रार्पितारम्भ इवावतस्थे’ रघुः२.३१। ३.वेगः, त्वरा । ४.व्यापारः, कार्यम्। ‘आगमैः सदृशारम्भः प्रारम्भसदृशोदयः’ रघुः१.१५। ५.प्रस्तावना । ६.अहङ्कारः, दर्पः। ७.वधम् । ‘आरम्भस्तु त्वरायां स्यादुद्यमे वधदर्पयोः’ मेदिनी०। (वि) प्रारब्धः।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 आरम्भः
noun
चतुरङ्गक्रीडायां क्रीडायाः प्रारम्भे शारीणां परिणायस्य स्वीकृतः क्रमः।
"आरम्भस्य अनन्तरं चतुरङ्गक्रीडाक्रीडकः सविचारं क्रीडति।"
Synonyms:
 आरम्भः, प्रारम्भः
noun
प्रस्तावनापरिचयादीनां कस्यापि विषयस्य वा आदिमः भागः।
"आरम्भे मूलभूतस्य विषयस्य वर्णनम् अस्ति।"
Synonyms:
 त्वरा, रभसः, त्वरिः, त्वरितम्, त्वरणः, त्वरणम्, त्वरणा, ईषणा, आरम्भः, आवेगः, उपतापः, परीप्सा, प्रजवः, तूर्णिः, संवेगः
noun
कार्ये अतिशयितः वेगः यः अनुचितं मन्यते।
"त्वरा कार्यघातिनी अस्ति।"
Synonyms:
 आरम्भः, प्रारम्भः, आदिः, समारम्भः, प्रारब्धिः, उपक्रमः, प्रक्रमः, उद्घातः, उपोद्घातः, अभ्यादानम्
noun
कार्यादिषु प्रथमकृतिः।
"यस्य आरम्भः समीचीनं जातं तस्य अन्तमपि समीचीनं भवति।"
Synonyms:
 आरम्भः, प्रक्रमः, उपक्रमः, अभ्यादानम्, उदात्तः
noun
कार्यादिषु प्रथमकृतिः।
"आगच्छ अस्य कार्यस्य आरम्भं करवाम।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: आरम्भः
Root: आरम्भ
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ start
⇒ pride
⇒ speed
⇒ haste
⇒ origin
⇒ action
⇒ effort
⇒ killing
⇒ exertion
⇒ slaughter
⇒ undertaking
⇒ thing begun
⇒ begin, start
⇒ commencement
⇒ beginning [of a task]
⇒ commencement of the action which awakens an interest in the progress of the principal plot
Shloka(s):
3|2|26|1 ► प्रत्युत्क्रमः प्रयोगार्थः प्रक्रमः स्यादुपक्रमः। (सङ्कीर्णवर्गः)
3|2|26|2 ► स्यादभ्यादानमुद्धात आरम्भः सम्भ्रमस्त्वरा॥ (सङ्कीर्णवर्गः)
3|3|157|2 ► उपायः कर्म चेष्टा च चिकित्सा च नवक्रियाः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|248|1 ► मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्न्येष्वथो अथ। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|2|26|1 ⇢ प्रक्रमः (प्रक्रम) (पुं) ⇒ pace, step, order, method, degree, stride, course, leisure, measure, stepping, relation, procedure, beginning, proceeding, proportion, regularity, opportunity, commencement, case in question, reading of the krama, discussing any point in question
➠ 3|2|26|1 ⇢ उपक्रमः (उपक्रम) (पुं) ⇒ plan, begin, start, means, remedy, effort, exploit, heroism, courage, arrival, medicine, planning, approach, expedient, stratagem, endeavour, initiative, enterprise, undertaking, commencement, setting about, rim of a wheel, treatment [med.], script [computer], original conception, practice of medicine, application of medicine, initialization [computer], attendance [on a patient], act of going or coming near, physicking [act of healing], anything leading to a result, beginning [home page of a web site], practice or application of medicine, trying the fidelity of a counsellor or friend, particular ceremony preparatory to reading the Vedas
➠ 3|2|26|2 ⇢ अभ्यादानम् (अभ्यादान) (नपुं)
➠ 3|2|26|2 ⇢ उद्धातः (उद्धात) (पुं)
➠ 3|2|26|2 ⇢ आरम्भः (आरम्भ) (पुं) ⇒ start, pride, speed, haste, origin, action, effort, killing, exertion, slaughter, undertaking, thing begun, begin, start, commencement, beginning [of a task], commencement of the action which awakens an interest in the progress of the principal plot
➠ 3|3|157|2 ⇢ क्रिया (क्रिया) (स्त्री) ⇒ cure, work, rite, study, doing, means, labour, action, worship, activity, business, ceremony, sacrifice, operation, expedient, atonement, performing, occupation, performance, undertaking, composition, act [action], disquisition, last ceremony, literary work, bodily action, noun of action, occupation with, sacrificial act, religious action, applying a remedy, exercise of the limbs, judicial investigation, religious rite or ceremony, medical treatment or practice, verb [active or intransitive verbs - Ling.]
➠ 3|3|248|1 ⇢ अथौः (अथो) (अव्य)
➠ 3|3|248|1 ⇢ (अथ) (अव्य)
Related word(s):
जातिः ➡ क्रिया
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
आरम्भः,
पुं,
 (आङ् + रभि + घञ् ।) प्रथमकृतिः ।तत्पर्य्यायः । प्रक्रमः १ उपक्रमः २ अभ्यादानं ३उदॄतः ४ आरम्भः ५ । इत्यमरः ॥
अभ्यादानादि-त्रयमारम्भमात्रे । प्रक्रमादिपञ्च आरम्भमात्रेइत्येके ॥
केचित्तु प्रक्रमादिद्वयं प्रथमारम्भे ॥
अभ्यादानादित्रयं आरम्भमात्रे । इति बहुभिरुक्त-मपि न साधु यतः प्रथमकृतिरेव आरम्भः तत्पूर्व्व-द्वयं आरम्भे शेषत्रयं आरब्धे इत्याहुः । इतिमरतः ॥
त्वरा । उद्यमः । बधः । दर्पः । इति मेदिनी ॥
प्रन्तावना । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
आद्यकृतिः ।यथा, --“मीनादिस्थो रविर्येषामारम्भप्रथमक्षणे ।भबेत्तेऽब्दे चान्द्रमासाश्चैत्राद्या द्वादश स्मृताः” ॥
आरम्भप्रथमक्षणे आद्यकृत्याद्यसमये । इति मल-सामतत्त्वम् ॥
पारिभाषिकारम्भो यथा, --“आरम्भो वरणं यज्ञे सङ्कल्पो व्रतजापयोः ।नान्दीश्राद्धं विवाहादौ श्राद्धे पाकपरिष्क्रिया” ॥
इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
(यथा मेघदूते । ३७ । --“मृत्यारम्भे हर पशुपतेरार्द्रनागाजिनेच्छाम्” ।साहित्यदर्पणे । प्रमथपरिच्छेदे ।“ग्रन्थारम्भे निर्विघ्नेन प्रारिप्सितपरिसमाप्ति-कामः” । रघुवंशे । १ । १५ ।“आगमैः सदृशारम्भ आरम्भसदृशोदयः” ।)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“रभ राभस्ये”@} 2 राभस्यम् = कार्योपक्रमः।
अयं प्रायेण आङ्पूर्वक एव प्रयुज्यते।
3 4 आरम्भकः-म्भिका, 5 रम्भकः-म्भिका, 6 रिप्सकः-प्सिका, रारभकः-भिका
7 आरब्धा-ब्ध्री, रम्भयिता-त्री, रिप्सिता-त्री, रारभिता-त्री
-- रम्भयन् न्ती, रम्भयिष्यन्-न्ती-ती
-- 8 आरभमाणः, 9 आरभमाणः, रम्भयमाणः, रिप्समानः, रारभ्यमाणः, रप्स्यमानः, रम्भयिष्यमाणः, रिप्सिष्यमाणः, रारभिष्यमाणः
सुरप्-सुरभ्-सुरभौ-सुरभः
-- -- आरब्धम्-ब्धः, रम्भितम्-तः, रिप्सितम्, रारभितम्-तः-तवान्
10 11 रम्भः-रम्भा, 12 साध्वारम्भी, रम्भः, रिप्सुः, 13 रारम्भः
आरब्धव्यम्, आरम्भयितव्यम्, रिप्सितव्यम्, रारभितव्यम्
आरम्भणीयम्, आरम्भणीयम्, रिप्सनीयम्, रारभणीयम्
14 आरभ्यम्, आरम्भ्यम्, रिप्स्यम्, रारभ्यम्
ईषद्रम्भः-दूरम्भः-सुरम्भः
-- -- -- आरभ्यमाणः, आरम्भ्यमाणः, रिप्स्यमानः, रारभ्यमाणः
आरम्भः, आरम्भः, रिप्सः, रारभः
आरब्धुम्, आरम्भयितुम्, रिप्सितुम्, रारभितुम्
रब्धिः, आरम्भणा, रिप्सा, रारभा
आरम्भणम्, आरम्भणम्, रिप्सनम्, रारभणम्
रब्ध्वा, रम्भयित्वा, रिप्सित्वा, रारभित्वा
आरभ्य, आरम्भ्य, आरिप्स्य, आरारभ्य
रम्भम् २, रब्ध्वा २, रम्भम् २, रम्भयित्वा २, रिप्सम् २, रिप्सित्वा २, रारभम् २
रारभित्वा २
15 इत्यसच्प्रत्यये रूपम्।
बाहुलकात्, ‘राभस्ये’ इति निर्देशाद्वा नुम् न।]] रभसः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१३७८)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९७४। अक। अनि। आत्म।)
03
=>
 [पृष्ठम्११०२+ २८]
04
=>
 [[१। ‘रभेरशब्लिटोः’ (७-१-६३) इति, अजादिषु प्रत्ययेषु शब्लिड्वर्जं नुमागमः। एवमेव घञादिष्वपि ज्ञेयम्। “काशकृत्स्नधातुपाठीयकन्नडटीकायां रभकः रभः, रभमाणः, रभणीयम् इत्यादिप्रयोगेषु नुमोऽदर्शनात् वस्तुतः सानुषङ्गाः आरम्भः, आरम्भणम्… इत्येवमादयः प्रयोगाः न रभधातोः, किं तर्हि? सानुषङ्गस्य रम्भधातोः…” इत्यादिकं क्षीरतरङ्गिणीटिप्पणे (पुटे १५१) सुदूरं विचारितम्। तत्र पाणिनीयधातुपाठकोशेषु कुत्रापि सानुषङ्गस्य रम्भधातोरुल्लेखाभावात् प्रमाणं मृग्यमिति बोध्यम्। ‘रेभृ शब्दे’ इति भौवा- दिकस्य धातोः दुर्गसम्मतं ‘रभि शब्दे’ इति पाठमाश्रित्य निर्वाहं केचित् कुर्वन्ति। तदपि दुर्गान्यैस्तत्पाठानादरात् न प्रमाणमिति बोध्यम्।]]
05
=>
 [[२। ण्यन्ते ण्वुलि, ‘अत उपधायाः’ (७-२-११६) इति प्राप्तां परामपि वृद्धिं बाधित्वा, ‘रभेरशब्लिटोः’ (७-१-६३) इति नुम् नित्यत्वाद्भवति।]]
06
=>
 [[३। सन्नन्ते, ‘सनि मीमाघुरभ--’ (७-४-५४) इत्यादिना इस्। ‘अत्र लोपोऽ- भ्यासस्य’ (७-४-५८) इत्यभ्यासलोपः। ‘स्कोः--’ (८-२-२९) इति सलोपः। भकारस्य चर्त्वेन पकारः।]]
07
=>
 [[४। तृजादिषु ‘झषस्तथोः--’ (८-२-४०) इति धत्वे, जश्त्वे च रूपमिति ज्ञेयम्।]]
08
=>
 [[५। शानचि, ‘रभेरशब्लिटोः’ (७-१-६३) इत्युक्तत्वात् नुमागमो न। यस्तु परि- भाषेन्दुशेखरे ‘गौणमुख्ययोर्मुख्ये कार्यसम्प्रत्ययः’ (परिभाषा १६) इत्यत्र, “…संज्ञाभूतानां प्रतिषेधम् आरभता वार्तिककृता…” इति वाक्ये, आत्मनेपदस्यास्य धातोः शत्रन्तप्रयोगः प्रयुक्तः, स तु सम्पातायात इति न तावता धातोरस्योभयपदित्वं कल्प्यम्। न च ‘अनुदात्तेत्त्वलक्षणमात्मनेपदम् अनित्यम्’ (परि। ९७) इति वचनात् आत्मनेवदस्यानित्यत्वात् ‘आरभता’ इति प्रयोगः सूपपन्न इति वाच्यम्। तस्याः परिभाषायाः भाष्याद्यनादृतत्वेनाप्रामाण्यस्य नागेशभट्टैरेव समर्थितत्वादित्यन्यत्र विस्तरः। ‘भोक्तुम् आरभमाणः’ इत्यत्र, ‘शकधृषज्ञाग्लाघटरभ--’ (३-४-६५) इत्यादिना धातुमात्रात् तुमुन्।]]
09
=>
 [भोक्तुम्]
10
=>
 [पृष्ठम्११०३+ २६]
11
=>
 [[१। पचाद्यचि नुमि रम्भः। स्त्रियां टापि रम्भा = अप्सरोविशेषः, कदली च।]]
12
=>
 [[२। ‘साधुकारिण्युपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-७८) इति णिनिः।]]
13
=>
 [[३। यङन्तात् पचाद्यचि, यङो लुकि नुमागमे च रूपमेवम्।]]
14
=>
 [[४। ‘पोरदुपधात्’ (३-१-९८) इति यत्प्रत्ययः। हलन्तलक्षणण्यतोऽपवादः।]]
15
=>
 [[५। ‘अत्यविचमितमिरभि--’ [द। उ। ९-४४]