| YouTube Channel

आचमनं (AcamanaM)

 
Apte 1890
English
आचमनं 1 Rinsing the mouth, sipping water before religious ceremonies, before and after meals &c. from the palm of the hand
दद्यादाचमनं ततः Y. 1. 242, 195 (part of the water sipped being usually allowed to drop down).
2 The water used for rinsing the mouth.
3 Gargling the throat.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
आचमनं,
क्ली,
 (आङ् + चम् + ल्युट्) वैधकर्म्मा-रम्भात् पूर्व्वं वारत्रयजलपानानन्तरं यथाक्रमा-ष्टाङ्गस्पर्शरूपशुद्धिजनकक्रिया । तत्पर्य्यायः । उ-पस्पर्शः २ । इत्य मरः ॥
आचमः ३ शुचिप्रणीः ४ ।इति शब्दरत्नावली ॥
तद्विधानं यथा ॥
“त्रिराचामेदपः पूर्व्वं द्विः प्रमृज्यात्ततो मुख ।संमृज्याङ्गुष्ठमूलेन त्रिभिरास्यमुपस्पृशेत् ॥
अङ्गुष्ठेन प्रदेशिन्या घ्राणं पश्चादनन्तरं ।अङ्गष्ठानामिकाभ्याञ्च चक्षुःश्रोत्रे पुनः पुनः ॥
कनिष्ठाङ्गुष्ठयोर्नाभिं हृदयन्तु तलेन वै ।र्व्वाभिस्तु शिरः पश्चाद्बाहू चाग्रेण संस्पृशत् ॥
ऋचो यजूंषि सामानित्रिः पिबन् प्रीणयेत् क्रमात् ।अथर्व्वाङ्गिरसौ पूर्व्वं द्विः प्रमार्ष्ट्या नयेन्मुखं ॥
सेतिहासपुराणानि वेदाङ्गानि यथाक्रमं ।खं मुखं नासिके वायुं नेत्रे सूर्य्यं श्रुती दिशः ॥
प्राणग्रन्थिमथो नाभिं ब्रह्माणं हृदयं स्पृशेत् ।रुद्रं मूर्द्धानमालभ्य प्रीणात्यथ शिखामृषीन् ॥
बाहू यमेन्द्रवरुणकुवेरवसुधानलान् ।अभ्युक्ष्य चरणौ विष्णुमिन्द्रविष्णुकरद्वयं ॥
वासुकिप्रमुखान् नागान् जलं क्षिपति यत् क्षितौ ।येऽन्तरा विन्दवो यान्ति भूतग्रामञ्च तैर्द्विज ॥
अग्निवायुसूर्य्येन्द्रा गिरयोऽङ्गुलिपर्ब्बसु ।गङ्गाद्याः सरितस्तासु या रेखाः करमध्यगाः ॥
तले सोमः सतीर्थश्च स्मृतोऽतः पावनः करः ।इति गारुडे २१५ अध्यायः ॥
* ॥
अन्यच्च । अथाचमनं । पराशरः । यथा, --“कृत्वाथ शौचं प्रक्षाल्य पादौ हस्तौ च मृज्जलैः ।निबद्धशिख आसीनो द्विज आचमनं चरेत्” ॥
आपस्तम्वः । यथा, --“इत्येवमद्भिराजानु प्रक्षाल्य चरणौ पृथक् ।हस्तौ चामणिबन्धाभ्यां पश्चादासीत संयतः” ॥
आजान्विति अध्वश्रमादिना तत्पर्य्यन्तमशौचेआजङ्घात इति हारीतोक्तं सामान्यतः ।“कृत्वोपवीतं सव्यांशे वाङ्मनःकायसंयतः” ॥
* ॥
शिखाबन्धे विशेषमाह ब्रह्मपुराणम् ।“गायत्र्या तु शिखां बद्ध्वा नैरृत्यां ब्रह्मरन्ध्रतः ।जुटिकाञ्च ततो बद्ध्वा ततः कर्म्म समारभेत्” ॥
याज्ञवल्क्यः । यथा, --“अन्तर्जानु शुचौ देशे उपविष्ट उदङ्मुखः ।प्राग्वा ब्राह्म्येण तीर्थेन द्विजो नित्यमुपस्पृशेत्” ।अन्तर्जानु जानुनोर्मध्ये हस्तौ कृत्वेति शेषः ॥
भविष्यपुराणे । यथा, --“समौ तु चरणौ कृत्वा तथा बद्धशिखोनृप !” ।आचामेदित्यनुवृत्तौ देवलः । यथा, --“शिखां बद्ध्वा वसित्वा तु निर्निक्ते वाससी शुभे ।तूष्णीं भूत्वा समादाय नोद्गच्छन्न विलोकयन्” ॥
* ॥
ब्राह्म्यावरोधे तु मनुः । यथा, --“कायत्रैदशिकाभ्यान्तु न पित्रेण कदाचन” ।मार्कण्डेयः । यथा, --“सपवित्रेण हस्तेन कुर्य्यादाचमनक्रियां ।नोच्छिष्टं तत् पवित्रन्तु भुक्तोच्छिष्टन्तु वर्जयेत्” ॥
उदकग्रहणे परिमाणमाह भरद्वाजः । यथा, --“आयतं पर्ब्बणां कृत्वा गोकर्णाकृतिमत् करं ।संहताङ्गुलिना तोयं गृहीत्वा पाणिना द्विजः ॥
मुक्ताङ्गुष्ठकनिष्ठाभ्यां शेषेणाचमनं चरेत् ।माषमज्जनमात्रास्तु संगृह्य त्रिः पिबेदपः” ॥
याज्ञवल्क्यः ॥
यथा, --“अद्भिस्तु प्रकृतिस्थाभिर्हीनाभिः फेनबुद्वदः ।हृत्कण्ठतालुगाभिश्च यथासङ्ख्यं द्विजातयः ॥
शुद्धेरन् स्त्री च शूद्रश्च सकृत् स्पृष्टाभिरन्ततः” ।अन्ततः ओष्ठप्रान्ते । प्रचेताः ॥
“अनुष्णाभिरफेनाभिः पूताभिर्वीक्ष्य चक्षुषा ।हृद्गताभिरशब्दाभिस्त्रिश्चतुर्व्वाद्भिराचमेत्” ॥
चतुर्व्वेति भावशुद्ध्यपेक्षया ॥
* ॥
आचमनप्रकारमाह दक्षः ।“प्रक्षाल्य हस्तौ पादौ च त्रिः पिबेदम्बु वीक्षितं ।संवृत्याङ्गुष्ठमूलेन द्विः प्रमृज्यात्ततो मुखं ॥
संहत्य तिसृभिः पूर्व्वमास्यमेवमुपस्पृशेत् ।अङ्गुष्ठेन प्रदेशिन्या घ्राणं पश्चादनन्तरं ॥
अङ्गुष्ठानामिकाभ्याञ्च चक्षुःश्रोत्रे पुनः पुनः ।नाभिं कनिष्ठाङ्गुष्ठेन हृदयन्तु तलेन वै ॥
सर्व्वाभिस्तु शिरोदेशं बाहू चाग्रेण संस्पृशेत्” ।पुनःपुनरिति घ्राणादीनां गोलकद्वयाभिप्रायेण ।इति श्रीदत्तः ॥
* ॥
वीक्षणानुष्णयोरपवादमाह यमः ।“रात्रावनीक्षितेनापि शुद्धिरुक्ता मनीषिभिः ।उदकेनातुराणाञ्च तथोष्णेनोष्णपायिनां” ॥
* ॥
मुखमार्जनानन्तरं व्यासः । “वामहस्तं पादौशिरश्च दक्षिणेन पाणिना जलेनाभ्युक्षयेत्” इतिसामवेदिक्रमः । यजुर्व्वेदिनान्तु गोतमः । “पादौचाभ्यक्षयेत् खानि चोपस्पृशेत् शीर्षाणि मूर्द्ध्निदद्यात् उदकविन्दून्” ॥
* ॥
इन्द्रियस्पर्शे विशेषमाह मनुः । “खानि चैवस्पृशेदद्भिः” इति । नाभिस्पर्शे व्यासः । यथा, --“ततः स्पृेन्नाभिदेशं पुनरापश्च संस्पृशेत्” ।इन्द्रियस्पर्शानन्तरं भविष्ये । यथा, --“यद्भूमावुदकं वीर समुत्सृजति दानव ।वासुकिप्रमुखान्नागान् तेन प्रीणाति मानवः” ॥
* ॥
जलस्थलोभयकर्म्मानुष्ठानार्थञ्च जलस्थलैकचरणे-नाचमनं कर्त्तव्यमाह पैठीनसिः ॥
“अन्तरुदकेआचान्तो अन्तरेव शुद्धो भवति वहिरुदके आ-चान्तो वहिरेव शुद्धः स्यात् तस्मादन्तरेकं वहि-रेकञ्च कृत्वा पादमाचामेत् सर्व्वत्र पूतो भवति”इति ॥
* ॥
जलमात्रे जानोरूर्द्ध्वमुत्तिष्ठन्नाचमन-माह विष्णुः । यथा, --“जानोरूर्द्ध्वं जले तिष्ठन्नाचान्तः शुचितामियात् ।अधस्ताच्छतकृत्वोपि समाचान्तो न शुध्यति” ॥
हारीतः । यथा, --“अर्द्रवासा जले कुर्य्यात्तर्पणाचमनं जपं ।शुष्कवासाः स्थले कुर्य्यात्तर्पणाचमनं जपं” ॥
* ॥
आचमननिषेधे देवलः । यथा, --सोपानत्को जलस्थो वा मुक्तकेशोऽपि वा पुनः ॥
उष्णीषी वापि नाचामेद्वस्त्रेणोद्वेष्ट्य वा शिरः ॥
न गच्छन्न शयानश्च न चलन्न परान् स्पृशन् ।न हसन् नैव सजल्पन्नात्मानञ्चैव वीक्षयन् ॥
केशान्नीवीमधःकायमस्पशन् धरणीमपि ।यदि स्पृशति चैतानि भूयः प्रक्षालयेत् करं” ॥
आत्मानं हृदयं । तथा व्यासः ।“शिरः प्रावृत्य कण्ठं वा मुक्तकच्छशिखोऽपि वा ।अकृत्वा पादयोः शौचमाचान्तोऽप्यशुचिर्भवेत्” ॥
मरीचिः । यथा, “न वहिर्जानु त्वरया नासनस्थो न चात्थितः ।न पादुकास्थो नान्यचित्तः शुचिः प्रयतमानसः ॥
भुक्त्वासनस्थोऽप्याचामेन्नान्यकाले कदाचन ।जानुभ्यामूर्द्ध्वमाचम्य जलें तिष्ठन्न दुष्यति” ॥
शाट्यायनः । यथा, “स्नानमाचमनं होमं भोजनं देवतार्चन ।प्रौढपादो न कुर्व्वीत स्वाध्यायं पितृतर्पणम्” ॥
* ॥
द्विराचमननिमित्तानि ॥
“स्नात्वा पीत्वा क्षुते सुप्ते भुक्त्रा रथ्योपसर्पणे ।आचान्तः पुनराचामेद्वासो विपरिधाय च” ॥
ब्रह्मपुराणं ॥
यथा, “होमे भोजनकाले च सन्ध्ययोरुभयोरपि ।आचान्तः पुनराचामेदन्यत्रापि सकृत् सकृत्” ॥
* ॥
अथाचमननिमित्तानि ॥
“निष्ठीवने तथाभ्यङ्गे तथा पादावसेचने ।उच्छिष्टस्य च सम्भाषादशुच्युपहतस्य च ॥
सन्देहेषु च सर्व्वेषु शिखां बद्ध्वा तथैव च ।विना यज्ञोपवीतेन नित्यमेवमुपस्पृशेत् ॥
उष्ट्रवायससंस्पर्शे दर्शने चान्त्यवासिनां” ॥
हारीतः । यथा, स्त्रीशूद्रोच्छिष्टसम्भाषणे मूत्रपुरीषोत्सर्गदर्शनेदेवमभिगन्तुकाम आचामेत् ॥
* ॥
अथ आचमनप्रतिप्रसवमाह स्मृतिः । यथा, “क्षुते निष्ठीवने सुप्ते परिधानेऽश्रुपातने ।कर्म्मस्थ एषु नाचामेद्दक्षिणं श्रवणं स्पृशेत्” ॥
वृद्धशातातपः ।“वातकर्म्मणि निष्ठीवे दन्तश्लिष्टे तथानृते ।क्षुते पतितसंलापे दक्षिणश्रवणं स्पृशेत्” ॥
मार्कण्डेयपुराणम् ॥
यथा, “कुर्य्यादालम्भनं स्पर्शं गोपृष्ठस्यार्कदर्शनम् ।कुर्व्वीतालभनं वापि दक्षिणश्रवणस्य च ॥
यथाविभवतो ह्येतत् पूर्व्वाभावे ततः परम्” ॥
* ॥
आचमने जलाधारनिषेधमाह । उशनाः ॥
यथा, “कांस्यायसेन पात्रेण त्रपुसीसकपित्तलैः ।आचान्तः शतकृत्वोऽपि न कदाचित् शुचिर्भवेत्” ॥
इति गोपालपञ्चाननकृताचारनिर्णयः ॥
“आयतं पर्ब्बणां कृत्वा गोकर्णाकृतिवत् करं ।संहताङ्गुलिना तोयं गृहीत्वा पाणिना द्विजः ॥
मुक्ताङ्गुष्ठकनिष्ठाभ्यां शेषेणाचमनं चरेत् ।मासमज्जनमात्रास्तु संगृह्य त्रिः पिबेदपः” ॥
इति भारद्वाजः ॥
“अद्भिस्तु प्रकृतिस्थाभिर्हीनाभिः फेनबुद्वुदैः ।हृत्कण्ठतालुगाभिश्च यथासंख्यं द्विजातयः ॥
शुध्येरन् स्त्री च शूद्रश्च सकृत्स्पृष्टाभिरन्ततः” ॥
इति याज्ञवल्क्यः ॥
“हृद्गाभिः पूयते विप्रः कण्ठगाभिश्च भूमिपः ।वश्योऽद्भिः प्राशिताभिश्च शूद्रः स्पृष्टाभिरन्ततः” ॥
इति मनुः ॥
“स्तियास्त्रैदशिकं तीर्थं शूद्रजातेस्तथैव च ।सकृदाचमनाच्छुद्धिरेतयोरेव चोभयोः” ॥
इति मिताक्षरा ॥