| YouTube Channel

आकाशः (AkAzaH)

 
Apte
English
आकाशः [ākāśḥ] शम् [śam], शम् [समन्तादाकाशन्ते सूर्यादो$त्र Tv.]
The sky आकाशभवा सरस्वती
Ku.*
 4.39
˚ग, ˚चारिन्
&c.
Ether (considered as the fifth element).
The subtle and ethereal fluid pervading the whole universe
one of the 9 dravyas or substances recognized by the Vaiśe- ṣikas. It is the substratum of the quality 'sound'
शब्दगुणमाकाशम्
cf.
 also श्रुतिविषयगुणा या स्थिता व्याप्य विश्वम्
Ś.*
 1.1
अथात्मनः शब्दगुणं गुणज्ञः पदं (scil. आकाशम्) विमानेन विगाहमानः
R.*
 13.1.
Free space or vacuity
यश्चायमन्त- रात्मन्नाकाशः Bṛi. Up.
Space, place in general
सपर्वत- वनाकाशां पृथिवीम्
Mb.
भवनाकाशमजायताम्बुराशिः
Bv.*
 2.165. open space (not covered or surrounded by anything)
मुनयः सलिलाहारा वायुभक्षास्तथापरे । आकाशनिलयाश्चैव तथा स्थण्डि- लशायिनः ॥
Rām.*
 3.6.4.
Brahman (as identical with ether)
आकाशस्तल्लिङ्गात् Br. Sūt.1.1.22
यावानयमाकाश- स्तावानयमन्तर्हृदयाकाशः Ch.
Up.*
 8.1.3.
Light, clearness.
A hole.
A dot, zero (in
Math.
 ). आकाशे in the air
आकाशे लक्ष्यं बद्ध्वा fixing the look on some object out of sight. आकाशे in the sense of 'in the air' is used in dramas as a stage-direction when a character on the stage asks questions to some one not on the stage, and listens to an imaginary speech supposed to be a reply, which is usually introduced by the words किं ब्रवीषि, किं कथयसि
&c.
दूरस्थाभाषणं यत्स्यादशरीरनिवेदनम् । परोक्षान्तरितं वाक्यं तदाकाशे निगद्यते ॥ Bharata
cf.
 आकाशभाषितम् below
(आकाशे) प्रियंवदे, कस्येदमुशीरानुलेपनं मृणालवन्ति च नलिनीपत्राणि नीयन्ते । (श्रुतिमभिनीय) किं ब्रवीषि
&c.
Ś.*
 3. This is a contrivance used by poets to avoid the introduction of a fresh character, and it is largely used in the species of dramatic composition called भाण where only one character conducts the whole play by a copious use of आकाशभाषित.
Comp.
 -अनन्त्यायतनम् the abode of infinity or of infinite space
N.
 of a world with the Buddhists. -अस्तिकायः
N.
 of a category with the Jainas
धर्माधर्माकाशास्तिकायास्ते Sarva.
S.*
 3.
ईशः an epithet of Indra.
(in law) any helpless person (such as a child, a woman, a pauper) who has no other possession than the air. आकाशेशास्तु विज्ञेया बालवृद्धकृशातुराः
Ms.*
 4.184. -कक्षा 'the girdle of the sky', horizon. -कल्पः Brahman. -गः
a.
 moving through the atmosphere. (-गः) a bird. (-गा) the heavenly Ganges. -गङ्गा [आकाशपथवाहिनी गङ्गा] the celestial Ganges
नदत्याकाशगङ्गायाः स्रोतस्युद्दामदिग्गजे
R.*
 1.78
cf.
 also उभौ यदि व्योम्नि पृथक् प्रवाहावाकाशगङ्गापयसः पतेताम्
Si.*
 3.8.-गर्भी
m.
N.
 of a Bodhisattva. -चमसः the moon. -ज
a.
 produced in the sky. -जननिन्
m.
 a casement, loophole, an embrasure (left in castle walls)
प्रगण्डीः कारयेत्सम्यगाकाशजननीस्तदा
Mb.
 * 12.69.43.
दीपः, प्रदीपः a lamp lighted in honour of Lakṣmī or Viṣṇu and raised on a pole in the air at the Divāli festival in the month of Kārtika.
a beacon-light, a lantern on a pole. -पथिकः The sun
Ks. -प्रतिष्ठितः
N.
 of a Buddha. -बद्धलक्ष (in Nāṭaka) fixing the gaze on some object out of sight
ततः प्रविशति आकाशबद्धलक्षः उन्मत्तवेषो राजा
V.*
 4.
भाषितम् speaking off the stage, a supposed speech to which a reply is made as if it had been actually spoken and heard
किं ब्रवीषीति यन्नाटये विना पात्रं प्रयुज्यते । श्रुत्वेवानुक्तमप्यर्थं तत्स्यादाकाशभाषितम् S. D.* 425.
a sound or voice in the air. -मण्डलम् the celestial sphere.-मांसी [आकाशभवा मांसी]
N.
 of a plant क्षुद्रजटामांसी).-मुखिन्
pl.
N.
 of Śaiva sect, the adherents of which keep their faces turned towards the sky. -मुष्टिहननाय Ā. To be foolish like one who beats the air with his fist
Sarva. S. -मूली the equatic plant (कुम्भिका) Pistia Stratiotes (Mar. शेवाळ).
यानम् a heavenly car, a balloon.
cf.
 वायुबन्धकवस्त्रेण सुबद्धो यानमस्तके । उदानस्य लघुत्वेन बिभर्त्याकाशयानकम् ॥ गरुत्मद्धंसैः कङ्कालैरन्यैः पक्षिगणैरपि । आकाशे वाहयेद् यानं विमानमिति संज्ञितम् ॥ -अगस्त्यसंहिता.
moving or travelling through the sky
आकाशयानेन प्रविशति enter passing through the sky (frequently occurring in dramas).
one who moves through the air.-रक्षिन्
m.
 a watchman on the outer battlements of a castle (आकाश इव अत्युच्चप्राचीरोपरि स्थित्वा रक्षति). -वचनम्
=
 ˚भाषितम् q. v. -वर्त्मन्
n.
the firmament.
the atmosphere, air. -वल्ली a sort of creeper, a parasitical plant (अमरवेल
Mar बांडगूळ). -वाणी a voice from heaven, an incorporeal speech (अशरीरिणी वाणी). -शयनम् Sleeping in the open air
निवृत्ताकाशशयनाः
Rām.*
 3.16.12.-सलिलम् rain
dew. -स्थ
a.
 abiding in the sky. aerial. -स्फटिकः a kind of crystal supposed to be formed in the atmosphere (two kinds सूर्यकान्त and चन्द्रकान्त)
hail (करका).
Apte 1890
English
आकाशः
शं [समंतादाकाशंते सूर्वादयोऽत्र Tv.] 1 The sky
आकाशभवासरस्वती Ku. 4. 39
°ग, °चारिन् &c.
2 Ether (considered as the fifth element).
3 The subtle and ethereal fluid pervading the whole universe
one of the 9 dravyas or substances recognized by the Vaiśeṣikas. It is the substratum of the quality ‘sound
’ शब्दगुणमाकाशं cf.
also श्रुतिविषयगुणा या स्यिता व्याप्य विश्वं Ś. 1. 1
अथात्मनः शब्दगुणं गुणज्ञः पदं (scil. आकाशं) विमानेन विगाहमानः R. 13. 1.
4 Free space or vacuity
यश्चायमंतरात्मन्नाकाशः Bṛ. Up.
5 Space, place in general
सपर्वतवनाकाशां पृथिवीं Mb.
भवनाकाशमजायतांबुराशिः Bv. 2. 165.
6 Brahma (as identical with ether)
आकाशस्तल्लिंगात् Br. Sūt.
यावानयमाकाशस्तावानयमंतर्हृदयाकाशः Ch. Up.
7 Light, clearness.
8 A hole.
9 A dot, zero (in Math.). आकाशे in the air
आकाशे लक्ष्यं बद्ध्वा fixing the look on some object out of sight. आकाशे in the sense of ‘in the air’ is used in dramas as a stage-direction when a character on the stage asks questions to some one not on the stage, and listens to an imaginary speech supposed to be a reply, which is usually introduced by the words किं ब्रवीषि, किं कथयसि &c.
दूरस्थाभाषणं यत्स्यादशरीरनिवेदनं । परोक्षांतरितं वाक्यं तदाकाशे निगद्यते ॥ Bharata
cf. आकाशभाषितं below
(आकाशे) प्रियंवदे
कस्येदमुशीरानुलेपनं मृणालवंति च नलिनीपत्राणि नीयंते । (श्रुतिमभिनीय) किं ब्रवीषि &c. Ś. 3. This is a contrivance used by poets to avoid the introduction of a fresh character, and it is largely used in the species of dramatic composition called भाण where only one character conducts the whole play by a copious use of आ काशभाषित.
Comp.
अनंत्यायतनं the abode of infinity or of infinite space
N. of a world with the Buddhists.
अस्तिकायः N. of a category with the Jainas.
ईशः {1} an epithet of Indra. {2} (in law.) any helpless person (such as a child, a woman, a pauper) who has no other possession than the air.
कक्षा ‘the girdle of the sky, ’ horizon.
कल्पः Brahma.
गः a. moving through the atmosphere. (
गः) a bird. (
गा) the heavenly Ganges.
गंगा [ आकाशपथवाहिनी गंगा] the celestial Ganges
नदत्याकाशगंगायाः स्रोतस्युद्दामदिग्गजे R. 1. 78.
चमसः the moon.
ज a. produced in the sky.
जननिन् m. a casement, loophole, an embrasure (left in castle-walls).
दीपः,
प्रदीपः {1} a lamp lighted in honour of Lakṣmī or Viṣṇu and raised on a pole in the air at the Divāli festival in the month of Kārtika. {2} a beacon-light, a lantern on a pole.
भाषितं {1} speaking off the stage, a supposed speech to which a reply is made as if it had been actually spoken and heard
किंब्रवीषीति यन्नाट्ये विना पात्रं प्रयुज्यते । श्रुत्वेवानुक्तमप्यर्थं तत्स्यादाकाशभाषितं
S. D. 425. {2} a sound or voice in the air.
मंडलं the celestial sphere.
मांसी [आकाशभवा मांसी] N. of a plant ( क्षुद्रजटामांसी).
मूली the aquatic plant (कुंभिका) Pistia Stratiotes.
यानं {1} a heavenly car, a balloon. {2} moving or travelling through the sky
आकाशयानेन प्रविशति enter passing through the sky (frequently occurring in dramas). {3} one who moves through the air.
रक्षिन् m. a watchman on the outer battlements of a castle (आकाश इव अत्युच्चप्राचीरोपरि स्थित्वा रक्षति).
वचनं = °भाषितं q. v.
वर्त्मन् n. {1} the firmament. {2} the atmosphere, air.
वल्ली a sort of creeper, a parasitical plant (अमरवेल).
वाणी a voice from heaven, an incorporeal speech ( अशरीरिणी वाणी).
सलिलं rain
dew.
स्थ a. abiding in the sky, aerial.
स्फटिकः a kind of crystal supposed to be formed in the atmosphere, hail (करका).
Apte Hindi
Hindi
आकाशः
पुं*
 - आ-काश्-घञ्
आसमान
आकाशः
पुं*
 - आ-काश्-घञ्
अन्तरिक्ष
आकाशः
पुं*
 - आ-काश्-घञ्
"सूक्ष्म और वायविक द्रव्य जो समस्त विश्व में व्याप्त है, वैशेषिक द्वारा माने हुए ९ द्रव्यों में से एक, यह शब्द गुण का आधार है।"
आकाशः
पुं*
 - आ-काश्-घञ्
मुक्त स्थान
आकाशः
पुं*
 - आ-काश्-घञ्
स्थान
आकाशः
पुं*
 - आ-काश्-घञ्
ब्रह्म
आकाशः
पुं*
 - आ-काश्-घञ्
"प्रकाश, स्वच्छता, ‘वायु में' अर्थ को प्रकट करने वाला "
आकाशः
पुं*
 - आकाशन्ते सूर्यादयोऽत्र+ आकाश्+घञ्
आस्मान
आकाशः
पुं*
 - आकाशन्ते सूर्यादयोऽत्र+ आकाश्+घञ्
अन्तरिक्ष
आकाशः
पुं*
 - आकाशन्ते सूर्यादयोऽत्र+ आकाश्+घञ्
मुक्त स्थान
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुंन) आसमन्तात् काशन्ते सूर्यादयः अत्र । आ+काशृ(दीप्तौ)+घञ् । ‘हलश्च’ ३.३.१२१। १.गगनम् । ‘आकाशभवा सरस्वती’ *कु.४.३९। २.खम् पञ्चभूतेषु अन्यतमः। ‘खम्‌वायुर्जोतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी’ तै०आ०/तर्कसं०। ३.सूक्ष्मवायविकद्रव्यम् । वैशेषिकमते नवद्रव्येषु अन्यतमः। ‘पृथिव्यप्तेज....मनांसि नवैव’ तर्कसं०। ‘आकाशस्य तु विज्ञेयः शब्दो वैशेषिको गुणः’ भाषापरि०। ४.रन्ध्रम्, छिद्रम् । ५.शून्यम् ‘०’ । ६.ब्रह्म । ‘आकाशस्तल्लिंगात्’ ब्र०सू०। ७.प्रकाशः। ‘अशरीरोऽपि प्रकाशमानः।’
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 नभः, गगनम्, आकाशः, अम्बरम्, अभ्रम्, द्योः, द्यौः, पुष्करम्, अन्तरीक्षम्, अन्तरिक्षम्, अनन्तम्, युरवर्त्मम्, खं, वियत्, विष्णुपदम्, विहायः, नाकः, अनङ्गः, नभसम्, मेघवेश्म, मबाविलम्, मरुद्वर्तम, मेघवर्त्म, त्रिविष्टपम्, अब्भं
noun
पृथिव्याः ऊर्ध्वं दृश्यमानः अवकाशः।
"विद्याधराः नभसि चरन्तिः।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: आकाशः
Root: आकाश
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ शब्दमात्रविशेषगुणकः पञ्चभूतभेदः
Meaning(s):
⇒ Sky
Shloka(s):
2|1|1|1 ► अन्तरिक्षं नभो व्योम गगनं सुरवर्त्म खम्। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|1|2 ► वियद्विष्णुपदं दिव्यं वायुवर्त्म विहायसम्॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|2|1 ► तारावर्त्माम्बरं मेघवर्त्म चाकाशमस्त्रियाम्। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|1|1 ⇢ अन्तरिक्षः (अन्तरिक्ष) (नपुं) ⇒ Sky ⇒ शब्दमात्रविशेषगुणकः पञ्चभूतभेदः
➠ 2|1|1|1 ⇢ नभः (नभस्) (नपुं) ⇒ Sky ⇒ शब्दमात्रविशेषगुणकः पञ्चभूतभेदः
➠ 2|1|1|1 ⇢ व्योम (व्योमन्) (नपुं) ⇒ Sky ⇒ शब्दमात्रविशेषगुणकः पञ्चभूतभेदः
➠ 2|1|1|1 ⇢ गगनम् (गगन) (नपुं) ⇒ Sky ⇒ शब्दमात्रविशेषगुणकः पञ्चभूतभेदः
➠ 2|1|1|1 ⇢ सुरवर्त्म (सुरवर्त्मन्) (नपुं) ⇒ Sky ⇒ शब्दमात्रविशेषगुणकः पञ्चभूतभेदः
➠ 2|1|1|1 ⇢ खम् (ख) (नपुं) ⇒ Sky ⇒ शब्दमात्रविशेषगुणकः पञ्चभूतभेदः
➠ 2|1|1|2 ⇢ वियत् (वियत्) (नपुं) ⇒ Sky ⇒ शब्दमात्रविशेषगुणकः पञ्चभूतभेदः
➠ 2|1|1|2 ⇢ विष्णुपदम् (विष्णुपद) (नपुं) ⇒ Sky ⇒ शब्दमात्रविशेषगुणकः पञ्चभूतभेदः
➠ 2|1|1|2 ⇢ दिव्यम् (दिव्य) (नपुं) ⇒ Sky ⇒ शब्दमात्रविशेषगुणकः पञ्चभूतभेदः
➠ 2|1|1|2 ⇢ वायुवर्त्म (वायुवर्त्मन्) (नपुं) ⇒ Sky ⇒ शब्दमात्रविशेषगुणकः पञ्चभूतभेदः
➠ 2|1|1|2 ⇢ विहायसम् (विहायस) (नपुं) ⇒ Sky ⇒ शब्दमात्रविशेषगुणकः पञ्चभूतभेदः
➠ 2|1|2|1 ⇢ तारावर्त्म (तारावर्त्मन्) (नपुं) ⇒ Sky ⇒ शब्दमात्रविशेषगुणकः पञ्चभूतभेदः
➠ 2|1|2|1 ⇢ अम्बरम् (अम्बर) (नपुं) ⇒ Sky ⇒ शब्दमात्रविशेषगुणकः पञ्चभूतभेदः
➠ 2|1|2|1 ⇢ मेघवर्त्म (मेघवर्त्मन्) (नपुं) ⇒ Sky ⇒ शब्दमात्रविशेषगुणकः पञ्चभूतभेदः
➠ 2|1|2|1 ⇢ आकाशः (आकाश) (पुं) ⇒ Sky ⇒ शब्दमात्रविशेषगुणकः पञ्चभूतभेदः
➠ 2|1|2|1 ⇢ आकाशम् (आकाश) (नपुं) ⇒ Sky ⇒ शब्दमात्रविशेषगुणकः पञ्चभूतभेदः
Related word(s):
जातिः ➡ आकाशः
अमरकोशः
Sanskrit
Word: आकाशः
Root: आकाश
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ ether
⇒ vacuity
⇒ aerospace
⇒ sky or atmosphere
Shloka(s):
1|2|1|1 ► द्योदिवौ द्वे स्त्रियामभ्रं व्योम पुष्करमम्बरम्। (व्योमवर्गः)
1|2|1|2 ► नभोऽन्तरिक्षं गगनमनन्तं सुरवर्त्म खम्। (व्योमवर्गः)
1|2|1|3 ► वियद्विष्णुपदं वा तु पुंस्याकाशविहायसी। (व्योमवर्गः)
1|2|1|4 ► विहायसोऽपि नाकोऽपि द्युरपि स्यात्तदव्ययम्। (व्योमवर्गः)
1|2|1|5 ► तारापथोऽन्तरिक्षं च मेघाध्वा च महाबिलम्। (व्योमवर्गः)
1|2|1|6 ► विहायाः शकुने पुंसि गगने पुन्नपुंसकम्॥ (व्योमवर्गः)
3|3|200|2 ► शोणितेऽम्भसि कीलालं मूलमाद्ये शिफाभयोः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|230|2 ► प्रसूरश्वापि भूद्यावौ रोदस्यौ रोदसी च ते॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|2|1|1 ⇢ द्यौः (द्यो) (स्त्री)
➠ 1|2|1|1 ⇢ द्यौः (दिव्) (स्त्री)
➠ 1|2|1|1 ⇢ अभ्रम् (अभ्र) (नपुं) ⇒ sky, dust, gold, camphor, atmosphere, mica [med.], cypher [in arithmetic], coco-grass [Cyperus Rotundus - Bot.], rattan plant [Calamus Rotang - Bot.]
➠ 1|2|1|1 ⇢ व्योम (व्योमन्) (नपुं)
➠ 1|2|1|1 ⇢ पुष्करम् (पुष्कर) (नपुं) ⇒ war, sky, part, cage, arrow, union, water, lotus, battle, heaven, blue lotus, intoxication, skin of a drum, art of dancing, bowl of a spoon, blue lotus-flower, tip of an elephant's trunk, blade or the sheath of a sword, night of new moon falling on a Monday or Tuesday or Saturday, Indian lotus [Nelumbium Speciosum or Nymphaea Nelumbo - Bot.], crape ginger or Variegated ginger [Costus Speciosus or Arabicus - Bot.]
➠ 1|2|1|1 ⇢ अम्बरम् (अम्बर) (नपुं) ⇒ lip, sky, ether, cipher, cotton, compass, garment, saffron, apparel, clothes, perfume, atmosphere, neighbourhood, circumference
➠ 1|2|1|2 ⇢ नभाः (नभस्) (पुं) ⇒ sun, age, clouds, spitting-pot, rainy season, nose or smell, period of life, rope made of lotus fibres
➠ 1|2|1|2 ⇢ अन्तरिक्षः (अन्तरिक्ष) (नपुं) ⇒ air, talc, atmosphere, atmosphere or sky, intermediate space between heaven and earth, middle of the three spheres or regions of life
➠ 1|2|1|2 ⇢ गगनम् (गगन) (नपुं)
➠ 1|2|1|2 ⇢ अनन्तम् (अनन्त) (नपुं) ⇒ sky, endless, eternal, infinite, unending, infinity, boundless, atmosphere
➠ 1|2|1|2 ⇢ सुरवर्त्म (सुरवर्त्मन्) (नपुं)
➠ 1|2|1|2 ⇢ खम् (ख) (नपुं)
➠ 1|2|1|3 ⇢ वियत् (वियत्) (नपुं) ⇒ air, sky, ether, heaven, vanishing, atmosphere, passing away, kind of metre, being dissolved, going apart or asunder
➠ 1|2|1|3 ⇢ विष्णुपदम् (विष्णुपद) (नपुं) ⇒ sky, lotus, zenith, station or footmark of viSNu, mark of viSNu's foot worshipped at gayA
➠ 1|2|1|3 ⇢ आकाशः (आकाश) (पुं) ⇒ ether, vacuity, aerospace, sky or atmosphere
➠ 1|2|1|3 ⇢ विहायान् (विहायस्) (पुं) ⇒ air, sky, bird, active, mighty, vigorous, atmosphere
➠ 1|2|1|4 ⇢ विहायान् (विहायस्) (पुं) ⇒ air, sky, bird, active, mighty, vigorous, atmosphere
➠ 1|2|1|4 ⇢ नाकः (नाक) (पुं) ⇒ sun, tin, sky, heaven, painless, firmament, vault of heaven
➠ 1|2|1|4 ⇢ द्युः (द्यु) (अव्य)
➠ 1|2|1|4 ⇢ अव्ययः (अव्यय) (पुं) ⇒ parsimony, undecaying, imperishable, non-spending, parsimonious, not spending, not liable to change, made of sheep's skin, belonging to or consisting of sheep
➠ 1|2|1|4 ⇢ (अव्यय) (स्त्री) ⇒ parsimony, undecaying, imperishable, non-spending, parsimonious, not spending, not liable to change, made of sheep's skin, belonging to or consisting of sheep
➠ 1|2|1|4 ⇢ अव्ययम् (अव्यय) (नपुं) ⇒ parsimony, undecaying, imperishable, non-spending, parsimonious, not spending, not liable to change, made of sheep's skin, belonging to or consisting of sheep
➠ 1|2|1|5 ⇢ तारापथः (तारापथ) (पुं)
➠ 1|2|1|5 ⇢ अन्तरिक्षः (अन्तरिक्ष) (नपुं) ⇒ air, talc, atmosphere, atmosphere or sky, intermediate space between heaven and earth, middle of the three spheres or regions of life
➠ 1|2|1|5 ⇢ मेघाध्वा (मेघाध्वन्) (पुं)
➠ 1|2|1|5 ⇢ महाबिलम् (महाबिल) (नपुं) ⇒ ether, water-jar, atmosphere, heart or mind, deep cave or hole
➠ 1|2|1|6 ⇢ शकुनः (शकुन) (पुं) ⇒ bird, auspicious, kind of Brahman, indicating good luck, sort of hymn or song, particular kind of bird
➠ 1|2|1|6 ⇢ गगनम् (गगन) (नपुं)
➠ 3|3|200|2 ⇢ कीलालम् (कीलाल) (नपुं)
➠ 3|3|230|2 ⇢ रोदसी (रोदस्) (नपुं)
➠ 3|3|230|2 ⇢ रोदस्यौ (रोदसी) (स्त्री)
Related word(s):
जातिः ➡ आकाशः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
आकाशः,
पुं,
क्ली,
 (आ समन्तात् काशन्ते दीप्यन्तेसूर्य्यादयो यत्र । आ + काश् + घञ् ।) पञ्च-भूतान्तर्गतभूतविशेषः । स तु शून्यः । तत्पर्य्यायः ।द्योः २ द्यौः ३ अभ्रं ४ अब्भं ५ व्योम ६ पुष्करं ७अम्बरं ८ नभः ९ अन्तरीक्षं १० अन्तरिक्षं ११गगनं १२ अनन्तं १३ सुरवर्त्म १४ खं १५ वियत्१६ विष्णुपदं १७ विहायः १८ । इत्यमरः ॥
नाकः १९ अनङ्गः २० नभसं २१ मेघवेश्म २२महाविलं २३ । इति जटाधरः ॥
मरुद्वर्त्म २४मेघवर्त्म २५ त्रिपिष्टपं २६ । इति शब्दरत्ना-वली ॥
न्यायमते अस्य सामन्यगुणाः सङ्ख्यादि-पञ्च । विशेषगुणः शब्दः । स तु नित्यः अश-रीरी च । अस्येन्द्रियं कर्णः । सत्वेकः किन्तुउपाधिभेदेन नाना भवति ।(“शब्दः श्रोत्रेन्द्रियञ्चापि छिद्राणि च विविक्तता ।वियतः कथिता एते गुणागुणविचारिभिः” ॥
तथा च भाषापरिछेदे ।“आकाशस्य तु विज्ञेयः शब्दो वैशेषिको गुणः ।इन्द्रियं तु भवेत् श्रोत्रमेकः सन्नप्युपाधितः” ॥
)वेदान्तमते स जन्यः ॥