| YouTube Channel

अहन् (ahan)

 
शब्दसागरः
English
अहन्
m.
 (-हः) A day.
E.
 अ neg. हा to leave, and कनिन् Unādi
aff.
Capeller Eng
English
अ॑हन्
n.
 day. - अ॑हन्यहनि & अ॑हरहस् every day,
daily. उभे॑ अ॑हनी day and night.
Yates
English
अहन् (हा) 5.
m.
 A day.
Spoken Sanskrit
English
अहन् ahan
n.
 day
अहन् ahan
n.
 base of the weak and some other cases of /ahar
अहः , अहन् ahaH , ahan
n.
 day
Wilson
English
अहन्
m.
 (-हः) A day.
E.
 अ neg. हा to leave, and कनिन् Uṇādi
aff.
Apte
English
अहन् [ahan],
n.
 [न जहाति न त्यजति सर्वथा परिवर्तनं, न हा-कनिन्
Uṇ.*
 1.55.] (Nom. अहः, अह्नी-अहनी, अहानि, अह्ना, अहोभ्याम्
&c.
अहरिति हन्ति पाप्मानं जहाति च Śat. Br.)
A day (including day and night)
अहः शब्दो$पि अहोरात्रवचनः । रात्रिशब्दो$पि । ŚB. on MS.* 8.1.16. अघाहानि
Ms.*
 5.84.
Day time सव्यापारामहनि न तथा पीडयेन्मद्वियोगः
Me.*
 9
यदह्ना कुरुते पापम् by day
अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः
Bg.*
 8.54.
The sky (as traversed by the sun)
समारूढे च मध्यमह्नः सवितरि
K.*
 99
M.*
 2.
A sacrificial or festival day.
A day's work.
Viṣṇu.
Night.
A portion of a book appointed for a day.
A day personified as one of the eight Vasus. -नी (du. ) Day and night (At the end of
comp.
 अहन् is changed to अहः, हम् or to अह्न
see
P.
V.*
 4.88-91
VI.3.11, VIII.4.7. Note: At the beginning of
comp.
 it assumes the forms अहस् or अहर्
e. g. सप्ताहः, एकाहः, पूर्वाह्णः, अपराह्णः पुण्याहं, सुदिनाहं, अहःपतिः or अहर्पतिः
&c.
&c.
 ).
Comp.
 -अहः (अहरहः)
ind.
 Day by day, daily. अहरहःस्नात्वा सन्ध्यामुपासीत
अहरहर्नयमानो गामश्वं पुरुषं पशुम् Mbh. on 2.2.29.-आगमः (अहरा˚) the approach of day -आदिः dawn
शशधरमहरादौ रागवानुष्णरश्मिः
Śi.*
 11.62. -करः (˚हः or ˚स्करः)
the sun
अलंचकारास्य वधूरहस्करः
Ś.*
 1.58
(P. III.2.21.)
a kind of tree. -गणः, (˚हर्ग˚)
a series of sacrificial days.
a month.
any calculated term (Wilson). -जरः [अहोभिः परिवर्तमानो लोकान् जरयति जृ-णिच् अच्, अहानि वा अस्मिन् जीर्यन्ति आधारे अप्-वा Tv.]
Ved.
 the year as making days old.-जात
a.
Ved.
 born in the day or from day, not belonging to night. -दिव
a.
 (˚हर्दि˚) existing every day. (-वम्)
ind.
 [अहश्च दिवा च समा ˚द्व˚] daily, every day, day by day
य इत्थमस्वास्थ्यमहर्दिवं दिवः
Śi.*
 1.51. -दिविind. day by day, every day, constantly
यथा श्येनात् पतत्रिणः संविजन्ते अहर्दिवि सिंहस्य स्तनयोर्यथा
Av.*
 5.21.6.-दृश्
a.
Ved.
 belonging to the day, living
इन्द्रो विश्वान् बेकनाटाँ अहर्दृशः
Rv.*
 8.66.1.
नाथः the sun, the lord of the day.
a kind of tree. -निशम् [अहश्च निशा च समा˚ द्व˚] a day and night, a whole day
तस्य सोहर्निशस्यान्ते प्रसुप्तः प्रतिबुद्धयते
Ms.*
 1.74, 4.97. (-शम्)ind. day and night, during the whole day, continually.-पतिः [अहःपतिः, अहर्पतिः, अहस्पतिः
P.
 VIII.2.7 Mbh. Vārt.]
the sun
ननु राह्वाह्वमहर्पतिं तमः
Śi.*
 16.57
R.*
 1.54.
an epithet of Śiva.
a kind of tree.
swallow, wort. -बान्धवः the sun. -भाज्, -लोक
a.
Ved.
 partaking of the day. -मणिः the sun. -मुखम् commencement of the day, morning, dawn. -स्थन्तरम् (P. VIII.2.68 Vārt.) a portion of Sāma to be chanted at day. -रात्रः (-त्रम् also)
a day and night (P. II.4.29.)
त्रीनहोरात्रान्
Nala.*
 12.44
त्रिंशत्कला मुहूर्तः स्यादहोरात्रं तु तावतः
Ms.*
 1.64.65
Y.*
 1.147.
a day of the Pitṛis, a month of the gods and a year of Brahmā. -विद्
a.
Ved.
existing many days.
known long ago.
one who knows the fit time or season of a sacrifice. -शेषः, -षम् (˚हः शेषम्)
evening.
the last day of defilement.
Apte 1890
English
अहन् n. [न जहाति न त्यजति सर्वथा परिवर्तनं, न, हा-कनिन् Uṇ. 1. 55] (Nom. अहः, अह्नी-अहनी, अहानि, अह्ना, अहोभ्यां &c.
अहरिति हंति पाप्मानं जहाति च Śat. Br.) 1 A day (including day and night)
अघाहानि Ms. 5. 84.
2 Day time
सव्यापारामहनि न तथा पीडयेन्मद्वियोगः Me. 88
यदह्ना कुरुते पापं by day.
3 The sky (as traversed by the sun)
समारूढे च मध्यमह्नः सवितरि K. 99
M. 2.
4 A sacrificial or festival day.
5 A day's work.
6 Viṣṇu.
7 Night.
8 A portion of a book appointed for a day.
9 A day personified as one of the eight Vasus.
नी (du.) Day and night. (At the end of comp. अहन् is changed to अहः,
हं or to अह्न
see P. V. 4. 88-91
VI. 3. 110, VIII. 4. 7. Note. At the beginning of comp. it assumes the forms अहस् or अहर्
e. g. सप्ताहः, एकाहः, पूर्वाह्णः, अपराह्णः, पुण्याहं, सुदिनाहं, अहःपतिः or अहर्पतिः &c. &c.).
Comp.
आगमः (अहरा°) the approach of day.
आदिः dawn
Śi. 11. 62.
करः (°हः or °स्करः) {1} the sun
अलवकारास्य वधूरहस्करः Śi. 1. 58
(P. III. 2. 21.). {2} a kind of tree.
गणः, (°हर्ग°) {1} a series of sacrificial days. {2} a month. {3} any calculated term (Wilson).
जरः [अहोभिः परिवर्तमानो लोकान् जरयति जॄ-णिच्-अच्, अहानि वा अस्मिन् जीर्यंति आधारे अप्वा Tv.] Ved. the year as making days old.
जात a. Ved. born in the day or from day, not belonging to night.
दिव a. (°हर्दि°) existing every day. (
वं) ind. [अहश्च दिवा च समा° द्वं°] daily, every day, day by day
य इत्थमस्वास्थ्यमहर्दिवं दिवः Śi. 1. 51.
दिवि ind. day by day, every day, constantly.
दृश् a. Ved. belonging to the day
living.
नाथः {1} the sun, the lord of the day. {2} a kind of tree.
निशं [अहश्च निशा च समा° द्वं°] a day and night, a whole day
Ms. 1. 74, 4. 97. (
शं) ind. day and night, during the whole day, continually.
पतिः [अहःपतिः, अहर्पतिः, अहस्पतिः P. VIII. 2. 70 Vārt.] {1} the sun
ननु राह्वाह्वमहर्पतिं तमः Śi. 16. 57
R. 10. 54. {2} an epithet of Śiva. {3} a kind of tree. {4} swallow wort.
बांधवः the sun.
भाज्,
लोक a. Ved. partaking of the day.
मणिः the sun.
मुखं commencement of the day, morning, dawn.
रथंतरं (P. VIII. 2. 68 Vārt.) a portion of Sāma to be chanted at day.
रात्रः (
त्रं also) {1} a day and night (P. II. 4. 29)
त्रीनहोरात्रान् Nala. 12. 44
त्रिंशत्कला मुहूर्तः स्यादहोरात्रं तु तावतः Ms. 1. 64, 65
Ms. 11. 84
Y. 1. 147. {2} a day of the Pitṛs, a month of the gods and a year of Brahmā.
विद् a. Ved. {1} existing many days. {2} known long ago. {3} one who knows the fit time or season of a sacrifice.
शेषः,
षं ( °हःशेषं) {1} evening. {2} the last day of defilement.
Monier Williams Cologne
English
अ॑हन्
n.
 the base of the weak and some other cases of अ॑हर्, q.v., e.g. instr. अ॑ह्ना [once अहना॑,
RV.
 i, 123, 4]
dat.
 अ॑ह्ने
loc.
 अ॑हन् (Ved. ) or अ॑हनि, or अह्नि,
&c.
nom.
du.
 अ॑हनी (See also
s.v.
 अ॑हर्) and
pl.
 अ॑हानि
only
Ved.
 are the middle cases of the
pl.
 अ॑हभ्यस् [RV. ], अ॑हभिस् [RV. , nine times], and अ॑हसु [RV. i, 124, 9], while the later language forms them
fr.
 the base अ॑हस्, q.v.
Monier Williams 1872
English
अहन् अहन् and अहस्, n. (said to be fr. 2.
हा with अ, ‘not
’ according to others, who compare
the Goth. daya, Germ. tag, Eng. day, a corruption
of दहन् fr. rt. दह्
the nom. acc. voc. sing. and
the middle cases come fr. अहस्, the others fr. अहन्
in the Vedas the middle cases also are sometimes
formed fr. अहन्, e. g. अहभ्यस्, अहभिस्)
a day
a sacrificial or festival day
a day's work
a portion
of a book appointed for one day's reading
day per-
sonified as one of the eight Vasus
N. of a Tīrtha
अहन्य्-अहनि or अहर्-अहः, day by day, daily
अहनी, du. day and night
तद् अहस्, on that very
day
यद् अहस्, on which day. (As the last mem-
ber of a compound अहन् generally appears in the
form अह, m., rarely n., but sometimes also in the
form अहन्, e. g. पुण्याह, एकाहन्, q. v. As the
first member of a compound अहस् and अहर् are the
usual forms
as in the following examples.)
—अहः-
पति, इस्, m. lord of the day, the sun
see अहर्-
पति.
—अहः-शेष, अम्, n. evening.
—अहर्-आगम,
अस्, m. the approach of day.
—अहर्-गण, अस्, m. a
series of sacrificial days
a month
any calculated
term.
—अहर्-जर, अस्, m., Ved. the year (as making
days become old).
—अहर्-जात, अस्, आ, अम्, Ved.
born in the day or from day, not belonging to night
or to the spirits of darkness.
—अहर्-दिव, अस्, आ, अम्,
Ved. existing every day
(अम्), ind. daily, day by day.
—अहर्-दिवि, ind., Ved. day by day, every day, con-
stantly.
—अहर्-दृश्, क्, क्, क्, Ved. beholding the day,
living.
—अहर्-निश, अम्, n. day and night, a whole
day
(अम्), ind. day and night, during the whole
day, continually.
—अहर्-पति, इस्, m., Ved. lord of the
day
the sun
epithet of Śiva
also written अहः-
पति.
—अहर्-बान्धव, अस्, m. the sun.
—अहर्-
भाज्, क्, क्, क्, Ved. partaking of the day.
—अहर्-
मणि, इस्, m. the sun.
—अहर्-मुख, अम्, n. com-
mencement of the day, morning, dawn.
—अहर्-
लोक, अस्, आ, अम्, Ved. taking the place of day.
—अहर्-विद्, त्, त्, त्, Ved. existing (many) days
known long ago
knowing the (fit) time or season.
—अहश्-शस्, ind., Ved. every day.
—अहस्-कर,
अस्, m. the sun.
—अहस्-पति, इस्, m. the sun
swallow
wort.
अहन्
for ‘and अहस्’ read — अहर्, which is the
proper form of the Nominative.
Macdonell
English
अहन् áhan,
n.
 day: ahani‿ahani, day by 🞄day
ubhé áhani, day and night
áhabhis, 🞄every day.
Benfey
English
अहन् अहन्
several cases have as
their base अहस्, which is used also as
former part of compound words,
n.
A day, Śiś. 9, 23. Ved. अहा for अहानि,
Chr. 289, 7 = Rigv. i. 50, 7.
Apte Hindi
Hindi
अहन्
नपुं*
 - "न जहाति त्यजति सर्वथा परिवर्तनं, न+हा+कनिन्"
दिन
अहन्
नपुं*
 - "न जहाति त्यजति सर्वथा परिवर्तनं, न+हा+कनिन्"
दिन का समय
Shabdartha Kaustubha
Kannada
अहन्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಗಲು /ದುವಸ
निष्पत्तिः - > ओहाक् (त्यागे) - "कनिन्" (उ० १-१५६)
व्युत्पत्तिः - > न जहाति
प्रयोगाः - > "अव्यापारामहनि न तथा पीडयेन्मद्वियोगः"
उल्लेखाः - > मेघ० २-२५
अहन्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆಕಾಶ
अहन्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಗಲು ರಾತ್ರಿ ಸೇರಿದ ಒಂದು ದಿನ
अहन्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು
प्रयोगाः - > "अहः संवत्सरो व्यालः प्रत्ययः सर्वदर्शनः"
उल्लेखाः - > वि० स०
L R Vaidya
English
ahan {% n. (nom. अहः, -हनी or -ह्नी, -हानि) %} 1. Day-time, सव्यापारामहनि न तथा पीडयेन्मद्वियोगः Megh.ii.25
2. a day, i.e. day and night together, (as in अघाहेषु निवृत्तेषु). (As the last member of a compound, अहन् generally appears in the form of अह m. or n. and sometimes अह्ण m. As the first member of a compound, अहस् and अहर् are the usual forms).
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
१५, अतिशक्वरी, अहन्, अह्निसंख्या, घस्र, तिथि, दिन, दिवस, द्युनिशा, पक्ष, परमाधार्मिक, वासर, सन्ध्या
Bopp
Latin
अहन् m. (irr. gr. 228., fortasse mutilatum e दहन् a r.
दह् urere s. अन् sicut अश्रु e दश्रु) dies. (Si goth. dags
Th. daga, angl. day, nostrum Tag huc vel ad supra me-
moratum अह pertinent, lex consonantium permutanda-
rum, quâ goth. taks contra दह postularetur, dupliciter
violata est. Respicias tamen goth. dauhtar filia et daur
Th. daura porta, quae, cum दुहितृ et द्वार comparata,
item antiquam Mediam conservarunt.)
Indian Epigraphical Glossary
English
ahan (CII 3), ‘a day’
used to denote the solar, or more
properly civil, day.
Lanman
English
áhan, áhar, áhas [430a], n. day (as opp.
to night), e. g. 92^16
day.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
[अहन्] अहो ऽमन्यत (statt अहर् अमन्यत) R. ed. Bomb. 4, 35, 7.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 दिनम्, अह्न, अहः, अहन्, आयत्तिः, दिवसः, वारः, वासरः
noun
सप्ताहस्य अंशः।
"सोमवासरः सप्ताहस्य प्रथमं दिनम् अस्ति।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
nyi ma
१) अरुण २) अर्क ३) अहन् ४) आतप ५) आदित्य ६) तिग्मांशु ७) दिनकर ८) दिवस ९) दिवाकर १०) द्युतम् ११) भानु १२) भास्कर १३) भास्वत् १४) रवि १५) लोकचक्षुस् १६) सूर्य १७)
nyin
१) अहन् २) दिव ३) दिवस
nyin mo
१) अहन् २) दिन ३) दिवस ४) दिवा ५) महारोहा ६) ° वार ७) वासर
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
त्रिंशता तैरहोरात्रस्तत्राहर्दिवसो दिनम् ।
दिवं द्युर्वासरो घस्रः प्रभातं स्यादहर्मुखम् ॥ १३८ ॥
व्युष्टं विभातं प्रत्यूषं कल्यप्रत्युषसी उषः ।
काल्यं मध्याह्णस्तु दिवामध्यं मध्यंदिनं च सः ॥ १३९ ॥
-wordlist-
अहोरात्र (पुंक्ली), अहन् (क्ली), दिवस (पुं), दिन (पुंक्ली), दिव (क्ली), द्यु (पुं), वासर (पुं), घस्र (पुं), प्रभात (क्ली), अहर्मुख (क्ली), व्युष्ट (क्ली), विभात (क्ली), प्रत्यूष (पुंक्ली), कल्य (क्ली), प्रत्युषस् (क्ली), उषस् (क्ली), काल्य (क्ली), मध्याह्ण (पुं), दिवामध्य (क्ली), मध्यन्दिन (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
दिवस
दिवस, दिवा, दिन, द्यु, अहन्, वासर, घस्र
दिवसो दिवा दिनं द्युः प्रोक्तमहर्वासरस्तथा घस्रः ।
verse 1.1.1.106
page 0013
नाममाला
Sanskrit
दिन, दिवा, अहन्, दिवस, वासर
दिनं दिवाऽहर्दिवसो वासरः तत्करश्च सः ॥ ५० ॥
verse 0.1.1.50
page 0027
Vedic Reference
English
Ahan, ‘day.’ Like other peoples, the Indians used night
as a general expression of time as well as day, but by no means
predominantly.^1 Night is also termed the dark (kṛṣṇa), as
opposed to the light (arjuna), day.^2 Aho-rātra^3 is a regular
term for ‘day and night’ combined.
The day itself is variously divided. In the Atharvaveda^4
a division into ‘the rising sun’ (udyan sūryaḥ), ‘the coming
together of the cows’ (saṃ-gava), ‘midday’ (madhyaṃ-dina),
‘afternoon’ (aparāhṇa), and ‘sunset’ (astaṃ-yan) is found.
In the Taittirīya Brāhmaṇa^5 the same series appears with
‘early’ (prātar) and ‘evening’ (sāyāhna) substituted for the
first and last members, while a shorter list gives prātar,
saṃgava, sāyam. In the Maitrāyaṇī Saṃhitā^6 there is the
series ‘dawn’ (uṣas), saṃgava, madhyaṃdina, and aparāhṇa.
The morning is also, according to Zimmer, called api-śarvara, ^7
as the time when the dark is just past. It is named svasara, ^8
as the time when the cows are feeding, before the first milking
at the saṃgava, or when the birds are awakening.^9 It is also
called pra-pitva, ^10 according to Zimmer.^11 But Geldner^12 points
out that that term refers to the late midday, which also is
called api-śarvara, as bordering on the coming night, being the
time when day is hastening to its close, as in a race. From
another point of view, evening is called abhi-pitva, ^13 the time
when all come to rest. Or again, morning and evening are
denoted as the dawning of the sun (uditā sūryasya), or its
setting (ni-mruc). The midday is regularly madhyam ahnām, ^14
madhye, ^15 or madhyaṃdina. Saṃgava^16 is the forenoon, between
the early morning (prātar) and midday (madhyaṃdina).
The divisions of time less than the day are seldom precisely
given. In the Śatapatha Brāhmaṇa, ^17 however, a day and
night make up 30 muhūrtas
1 muhūrta = 15 kṣipra
1 kṣipra =
15 etarhi
1 etarhi = 15 idāni
1 idāni = 15 breathings
1 breath-
ing = 1 spiration
1 spiration = 1 twinkling (nimeṣa), etc. In
the Sāṅkhāyana Āraṇyaka^18 the series is dhvaṃsayo, nimeṣāḥ,
kāṣṭhāḥ, kalāḥ, kṣanā, muhūrtā, ahorātrāḥ. A thirtyfold division
of day as well as of night is seen in one passage of the
Rigveda^19 by Zimmer, who compares the Babylonian sixty-
fold division of the day and night. But the expression used —
thirty Yojanas — is too vague and obscure — Bergaigne^20 refers
it to the firmament — to build any theory upon with safety.
The longer divisions of time are regularly ‘half month’
(ardha-māsa), ‘month’ (māsa), ‘season’ (ṛtu), and ‘year’
(saṃvatsara), which often^21 occur in this sequence after
ahorātrāṇi (‘days and nights’).
1) Rv. iv. 16, 19
viii. 26, 3
i. 70, 4. Cf. Av. x. 7, 42.
2) Rv. vi. 9. 1.
3) Rv. x. 190, 2
Av. xiii. 3, 8, etc.
Vājasaneyi Saṃhitā, xxiii. 41, etc.
4) ix. 6, 45.
5) i. 5, 3, 1
4, 9, 2.
6) iv. 2, 11.
7) Rv. iii. 9, 7
cf. Oldenberg, Ṛgveda-
Noten, 1, 230.
8) Rv. ii. 34, 8
ix. 94, 2.
9) Rv. ii. 19, 2
34, 5.
10) Rv. vii. 41, 4
viii. 1, 29. Sieg.
Die Sagenstoffe des Ṛgveda, 127 et seq.,
interprets paritakmyāyām (Rv. i. 116, 15)
similarly.
11) Altindisches Leben. 362.
12) Vedische Studien, 2, 155-179.
13) Rv. i. 126, 3
iv. 34, 5.
14) Rv. vii. 41, 4.
15) Rv. viii. 27, 20.
16) Cf. Rv. v. 76, 3 (saṃgave, prātar
ahno, madhyaṃdine)
Taittirīya Brāh-
maṇa, ii. 1, 1, 3
Jaiminīya Upaniṣad
Brāhmaṇa, i. 12, 4
Aitareya Brāh-
maṇa, iii. 18, 14
Geldner, Vedische
Studien, 3, 112, 113. Zimmer, op. cit.,
362, places it too early — before the
cows are driven out.
17) xii. 3, 2, 5. Cf. Taittirīya Brāh-
maṇa, iii. 10, 1, 1 et seq.
18) vii. 20. Cf. Śāṅkhāyana Srauta
Sūtra, xiv. 78 et seq.
Weber, Indische
Streifen, 1, 92-95.
19) Rv. i. 123, 8.
20) Religion Védique. 3, 283 et seq.
Cf. Roth, St. Petersburg Dictionary,
s.v. kratu.
21) Taittirīya Saṃhitā, vii. 1, 15
Maitrāyaṇī Saṃhitā, iii. 12, 7
Vāja-
saneyi Saṃhitā, xxii. 28
Śāṅkhāyana
Āraṇyaka, vii. 20
Bṛhadāraṇyaka
Upaniṣad. iii. 8, 9, etc. Cf. Zimmer,
Altindisches Leben, 361-363.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अहन्
न०
 न जहाति न त्यजति सर्वथा परिवर्त्तनम् ।न + हा--कनिन् । १ दिवमे । “अहनि च तमस्विन्यां सार्द्ध-प्रहरयामान्तः” स्मृतिः । “अन्योन्यसंसक्तमहस्त्रियामम्”रघुः । अहःशब्दश्च दिवसएव प्रसिद्धः “अहो अहोभि-र्महिमा हिमागमे” नैष० क्वचित्तु दिनरात्रिपरः यथा“मासैर्द्वादशभिर्वर्षं दिव्यं तदहरुच्यते” सू० सि० ।“विप्रः शुध्येत् दशाहेन द्वादशाहेन भूमिः । वैश्यः पञ्चदशा-हेन” मनुः । “अघाहेषु निवृत्तेषु” “द्वादशाहः प्रशस्यते”स्मृतिः तत्परिमाणमुक्तं कालमाध० विष्णुध० । “लघ्वक्षरस-मामात्रा निमेषः परिकीर्त्तितः । ततः सूक्ष्मतरः कालोनो-पलभ्योभृगूत्तम! नोपलभ्यं यथा द्रव्यं सुसूक्ष्मं पर-माणुतः । द्वौ निमेषौ त्रुटिर्ज्ञेयः प्राणः पञ्चत्रुटिः स्मृतः ।विनाडिका तु षट्प्राणा तत्षष्टिर्नाडिका स्मृता ।अहोरात्नं तु तत्षष्ट्या नित्यमेतत् प्रकीर्त्तितम् । त्रिंशन्-मुहूर्त्ताश्च तथा अहोरात्रे प्रकीर्त्तिताः । तत्र पञ्चदश-प्रोक्ता राम । रात्रौ दिवा तथा । उत्तरां तु यदा काष्ठांक्रमादाक्रमते रविः । तदा क्रमाद्भवेवृद्धिर्दिवसस्य महाभुज! ।तदाश्रितमुहूर्त्तानां तदा वृद्धिः प्रकीर्त्तिता । दिन-वृद्धिर्यदा राम! दोषाहानिस्तदा भवेत् । तदाश्रितमुहू-र्त्तानां हानिर्ज्ञेया तथा तथा । यदा तु दक्षिणां काष्ठांक्रमादाक्रमते रविः । दिवसस्य तदा हानिर्ज्ञातव्या ताव-देव तु । क्षीयन्ते तस्य हानौ च तन्मुहूर्त्तास्तथैव च ।रात्र्याश्रिताश्च वर्द्धन्ते रात्रयश्च क्रमेण तु । यदा मेषंसहस्रांशुस्तुलाञ्चैव प्रपद्यते । समरात्रिन्दिवः कालोमुहूर्त्तश्च तदा समः” । मुहूर्त्तानां स्रौतस्मार्त्त ज्यौतिषाणिनामानि त्रिविधानि तत्र श्रौतानि कालमा० द्रष्टव्यानि ।ज्यौतिषाणि आह कश्यपः “गौरीवल्लभसर्पमित्रपितरोवस्वम्बुविश्वाह्वया ब्रह्माम्भोरुहसम्भवेन्द्रहुतग्देवेशनक्त-ञ्चराः । तोयेशार्य्यमयोनयोदश तथा पञ्चाप्यमी वासरे” ।रुद्राजाहिर्बुध्नपूषाश्विनाः स्युः कीनाशोऽग्निर्द्धातृचन्द्रादि-तीज्यः । विष्णुर्भानुस्त्वष्टृघात्रा मुहूर्त्ता रात्रौ क्रूरास्त्वन्तका-जाग्निरुद्राः” । स्मार्त्तनामानि तु “रौद्रश्चैत्रश्चमैत्रश्च तथा सारस्वतः स्मृतः । सावित्रो वैश्व-देवश्च गान्धर्वः कुतपस्ततः । रोहिणस्तिलकश्चैव विभ-वोनिरृतिस्तथा । शम्बरोविजयश्चैब दिवा पञ्चदश-स्मृताः । शङ्करश्चाजपादश्च तथाहिर्बुध्नमैत्रकौ अश्विनौयाम्य आग्नेयो वैधात्रश्चान्द्र एव च । आदितेयोऽथ जैवश्चवैष्णवः सौर एव च । ब्राह्मोनाभस्वतश्चैव मुहूर्त्ताः क्रम-शोनिशि” । एतदनुसारेणैव “ब्राह्मे मुहूर्त्ते किल तस्यदेवीति” रघुः “मैत्रे मुहूर्त्ते शशलाञ्छनेन” कुमा०“आरभ्य कुतपे श्राद्धं कुर्य्यादारोहिणं बुधः” इत्यादिप्रयोगः । अह्नश्च द्विधा त्रिधा चतुर्द्धा पञ्चधा पञ्चदशधेतिपञ्चधा विभागकल्पनापि दृश्यते । तत्र द्विधा विभागाभि-प्रायेण । “यथा चैवापरः पक्षः पूर्ब्ध पक्षात् विशिष्यते ।यथा श्राद्धस्य पूर्व्वाह्णादपराह्णो विशिष्यते” मनुः त्रिधाविभागे “ऊर्द्ध्वं सूर्य्योदयात् प्रोक्तं मुहूर्त्तानां तु पञ्च-कम् । पूर्व्वाह्णः पञ्चकं प्रोक्तं मध्याह्नस्तु ततः परम् ।अपराह्णस्ततः प्रोक्तं मुहूर्त्तानां तु पञ्चकम्” । “तस्मा-दह्नः पूर्व्वाह्णे देवा अशनमभ्यवहरन्ति मध्यदिने मनुष्याःअपराह्णे पितरः” गौत० “पूर्व्वाह्णोवै देवानां मध्यन्दिनंमनुष्पाणामपराह्णः पितॄणाम्” श्रुतिः चतुर्द्धा विभागेगोभिलः । “पूर्व्वाह्णः प्रहरं यावत् मध्याह्नःप्रहरस्ततः ।आतृतीयादपराह्णः सायाह्नश्च ततः परम्” । पञ्चधाविभागमाहव्यासः । “मुहूर्त्तत्रितयं प्रातस्तावदेव तु सङ्गवः ।मध्याह्नस्त्रिमुहूर्त्तः स्यादपराह्णोऽपि तादृशः । साया-स्त्रस्त्रिसुहूर्त्तः स्यात् स्वस्वकार्य्ये पुरस्कृतः” एवमेव दक्षोक्त-विभागः तच्चाहः नवविधम् “ब्राह्मं दिव्यं तथा पैत्रं प्राजा-पत्यं गुरोस्तथा । सौरञ्च सावनञ्चान्द्रमार्क्षं मानानि वैनव” सू० सि० । तत्र ब्राह्मम् “इत्थं युगसहस्रेण भूत-संहारकारकः । कल्पो ब्राह्ममहःप्रोक्तं शर्वरी तस्यतावतीति” । दिव्यमुक्तं तत्रैव “मासैर्द्वादशभिर्वर्षंदिव्यतदहरुच्यते” । सुरासुराणामन्योन्यमहोरात्रं विपर्य्य-यात् यत् प्रोक्तं तद्भवेद्दिव्यं भानोर्भगणपूरणात् । पित्र्यमाह“त्रिंशत्तिथ्यात्मको मासश्चान्द्रः पित्र्यमहः स्मृतम् निशा चमासपक्षान्तौ तयोर्मध्ये विभागतः” । “भचक्रभ्रमणं नित्यंनाक्षत्रं दिनमुच्यते । मन्यन्तरव्यवस्था च प्रजापत्यमुदा-हृतम् इति संक्रान्त्यासौरमुच्यते इति च सू० सि०वाहस्पत्यमब्दशब्दे उक्तम् तेषु नवसु मध्ये चतुर्भिरेवव्यवहारः “चतुर्भिर्व्यवहारोऽत्र सौरचान्द्रार्क्षसावनैः”वार्हस्पत्येन षष्ठ्यब्दं ज्ञेयं नान्यैस्तु नित्यशः । सू०सि० तत्र सौरनाक्षत्रादिप्रमाणमुक्तम् । “नाडीषष्ठ्या तुनाक्षत्रमहोरात्रं प्रकीर्त्तितम् । तन्त्रिंशताभवेन्मासःसावनोऽर्कोदयैस्तथाइति चान्द्रमाह “अर्काद्विनिः-सृतः प्राचीं यद्यात्यहरहः शशी तच्चान्द्रमसमंशैस्तुज्ञेया द्वादशभिस्तिथिः” एतेषां कार्य्यभेदे ग्रहणमाहस एव “तिथिः करणमुद्वाहः क्षौरं सर्व्वाः क्रियास्तथा ।व्रतोपवासयात्राणां क्रिया चान्द्रेण गृह्यते । उदयादुदयःभानोः सावनं परिकीर्त्तितम् । सावनानि स्युरेतेन यज्ञका-लावधिस्तु तैः । सूतकादिपरिच्छेदो दिनमासाब्दपास्तथा ।मध्यमग्रहभुक्तिश्च सावनेनैव गृह्यते । अस्य तत्-पुरुषान्ते टच् समा० पुंस्त्वञ्च एकाहः दीर्घाहःपुण्याहं तु
न०
 । अव्ययादिपूर्व्वपदत्वे एकदेशिसमासेद्विगौ च टच् अह्नादेशश्च अत्यह्नः मध्याह्नः पूर्ब्धाह्ण”
पु०
 ।उत्तरपदद्विगावेव अह्नादेशः न समाहारद्विगौ द्व्यहःत्र्यहः । उत्तरपदे तु द्व्यह्नप्रिय एवं तड्वितार्थे नाह्नादेशःद्व्यहीनः इत्यादि । कालत्वात् भवादौ ठञ् अह्नादेशःआह्निकः ख अहीनः दिनभवे
त्रि०
 । २ विष्णौ तस्यसर्व्वदा प्रकाशमानत्वात् तथात्वम्” “अहः संवत्सरोमासः” विष्णुस० । अर्च्चिरादिमार्गे आतिवाहिके३ अहरभिमानि देवे--च । “ते अर्च्चिषमभिसम्पद्यन्तेअर्च्चषोऽहः अह्न आपूर्य्यमाणपक्षम्” छा० उ० । एतद-धिकृत्य “अतिवाहिकास्तल्लिङ्गात्” शा० सूत्रे आतिवाहिक-त्वमेषां निर्ण्णीतम् ४ रात्रौ च । “यामश्चत्वारश्चारोर्मत्यानामहनी उभे” । “अयने अहनी प्राहुरिति च” भा० ३ स्क०
Capeller
German
अ॑हन् u. अ॑हर्
n.
 Tag. अ॑हन्यहनि u. अ॑हरहः
jeden Tag. उभे॑ अ॑हनी Tag und
Nacht.
Grassman
German
áhan, áhar, 2. áha, n., Tag (im Gegensatze gegen die Nacht), Tageshelle. Die Gebrauchsweise im RV zeigt, dass der Begriff des Leuchtens der Benennung zu Grunde liegen muss. Dies begünstigt die Annahme, dass áhan für *dáhan stehe und gleich dem goth. dag-s aus der Wurzel dah (brennen) stamme, ungeachtet des auffallenden Verschwindens des anlautenden d, wofür áśru = δάϰρυ kein vollgültiges Beispiel liefert. Im Dual: Nacht und Tag
so auch im sing. {450, 1} áhar ca kṛṣṇám áhar árjunam ca.
1. Stamm áhan:
-nā {863, 10}
adv.: {312, 3}
áhnā‿ahnā (Tag für Tag) {863, 9}.
-ne {804, 5}
{866, 5}. _{866, 9}.
-nas [Ab.] {266, 14} purā́ pā́riāt 〰.
-nas [G.] nā́ma {123, 9}
pratarītā́ {798, 19}
bhāgás {956, 5}
praketás {955, 2}
prapitvé {312, 12}. Nach Adverbien: trís {116, 19}
{290, 6}
idā́ {329, 11}
idā́ cid {306, 5}
{642, 11}
idā́nīm {350, 1}
prātár {430, 3}
{868, 5}
sakṛ́t {921, 16}
vom Verb abhängig veda {836, 6}.
-ani {110, 7}
{132, 1}
{575, 2}.
-an [L.] {117, 12}
{186, 4}
{223, 2}
{238, 2}
{308, 1}
{312, 11}
{350, 6}
{467, 1}
[Page163] {798, 18} {887, 1}
{894, 11}
{921, 1}. _{921, 11}.
-anī [d.] {123, 7}
{185, 1}
{351, 3}
{436, 8}
{499, 1}
{844, 14}
{865, 12}
{902, 1}.
-āni s. Stamm áha.
-abhis im Lauf der Tage, an allen Tagen {151, 9}
{164, 51}
{341, 6}
{349, 7}
{416, 2}
{544, 4} (ebhís)
{767, 3} (makṣū́tamebhis)
{833, 4}
{836, 9}.
-abhyas [Ab.] {915, 11}
[Dat.] {603, 1}.
-nām ubháyebhis {185, 4}
aktúnā {210, 3}
ketús {911, 19}
ketúm {268, 4}
{521, 5}
{914, 12} (agním)
netrī́ {593, 2} (uṣā́s)
vimā́nas {798, 45} (Soma als Sonne)
sárgās {809, 30}
vidátheṣu {357, 6}
vayúneṣu {448, 5}
sudinatvám {212, 6}
sudinatvé {242, 5}
{257, 4}
{604, 4}
{896, 1}
sudíneṣu {333, 1}
prapitvé (und mádhye) {557, 4}
abhipitvé {126, 3}
{330, 5}
{331, 6}. Nach Adverbien: idā́ {330, 1}
nū́ cid {480, 3}.
-asu (uṣásām) {124, 9}.
Stamm áhar:
-ar. Das r bleibt vor weichen Lauten unverändert, nur vor e ({489, 17}) fällt es weg. {450, 1}
{489, 17}
{582, 11}
{619, 7}
{994, 3}. Adverbial: {282, 2}
und so besonders áharahar, Tag für Tag {123, 9}
{221, 1}
{644, 24}
{646, 12}
{878, 2}. _{878, 3}.
-obhis {130, 10} (wo áhabhis besser wäre)
{840, 9}.
Stamm áha:
-āni (kann auch zu áhan gehören) {268, 4}. _{268, 10}
{403, 3}
{408, 4}
{527, 2}
{592, 3}
{668, 7}
{844, 5}
{857, 7}
{863, 2}. Adverbial: {88, 4}
víśvā {52, 11}
{171, 3}
{541, 4}.
-ā {50, 7}
{116, 4} (trís?)
{130, 2}. _{130, 9}
{140, 13} (dīrghā́)
{266, 9}
{326, 3}
{329, 6}
{402, 3}
{412, 5}
{502, 9}
{546, 3}
{550, 5}
{581, 2}
{705, 19}
{838, 4}
{858, 8}. — Adv.: -víśvā {288, 22}
{621, 3}
{663, 30}
{670, 17}.
-ānaam idā́ cid {642, 13}.
163, 5.a: {844, 14}
áhan:
-nas trís {921, 5}
-ani {844, 14}
-an {34, 3}
{100, 6}
-nām ágre {355, 4}. _{355, 5}
{434, 2}
{798, 42}
{936, 4}
-ar {71, 2}.
Burnouf
French
अहन् अहन्
m.
 jour. Cf. अहर्, अहस्। M§ 112.
अहन् अहन् pour अहन्स्, अहन्त्, impf. de हन्। M§ 94.
Stchoupak
French
अहन्-
v. अहर्-।