| YouTube Channel

अश्मरी (azmarI)

 
शब्दसागरः
English
अश्मरी
f.
 (-री)
1. Strangury.
2. Stone or gravel, (the disease.)
E.
 अश्मर
stony, and ङीप् fem.
aff.
Yates
English
अश्मरी (री) 3.
f.
 Strangury
the stone.
Wilson
English
अश्मरी
f.
 (-री)
1 Strangury.
2 Stone or gravel, (the disease.)
E.
 अश्मर stony, and ङीप् fem.
aff.
Apte
English
अश्मरी [aśmarī], [अश्मानं राति रा-क गौरा˚ ङीष्] (In medicine) A disease called stone (in the bladder), gravel, strangury.
Comp.
 -घ्नः
N.
 of the tree वरुण (used as a lithontriptic). -भेदनम् a lithontriptic. -हरः
N.
 of the tree Pentaptera Arjuna, used as a lithontriptic (Mar. वायवरणा).
Apte 1890
English
अश्मरी [अश्मानं राति रा-क गौरा° ङीष्] (In medicine) A disease called stone (in the bladder), gravel, strangury.
Comp.
घ्नः N. of the tree वरुण (used as a lithontriptic).
भेदनं a lithontriptic.
हरः N. of the tree Pentaptera Arjuna, used as a lithontriptic.
Monier Williams Cologne
English
अश्मरी
f.
 (Pāṇ. iv, 2, 80), (in comp. sometimes अश्मरि,
Suśr.
 ) strangury, stone or gravel (the disease),
Suśr.
&c.
Apte Hindi
Hindi
अश्मरी
स्त्री*
 - अश्मानं राति इति रा+क +ङीप्
"एक रोग का नाम जिसे पथरी कहते है, मूत्रकृच्छ्र"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
अश्मरी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೂತ್ರರೋಗ /ಕಲ್ಲಿನಂತೆ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಮಾಂಸಖಂಡವು ಮೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವ ರೋಗ
निष्पत्तिः - > रा (दाने) - "कः" (३-२-३) । "ङीष्" (४-१-४१)
व्युत्पत्तिः - > अश्मानं राति
विस्तारः - > "अश्मरी मूत्रकृच्छ्रं स्यात्" - अम० ।
L R Vaidya
English
aSmarI {% f. %} The stone (in medicine).
E Bharati Sampat
Sanskrit
(स्त्री) अश्मानं राति । अश्मन् + रा (दाने) + कः + ङीप् । ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ (३.२.३) । ‘षिद्गौरादिभ्यश्च’ (४.१.४१) । मूत्रकृच्छ्ररोगः । ‘अश्मरी मूत्रकृच्छ्रं स्यात्’ - अमरः ।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अश्मरी
noun
मूत्रद्वारा प्रस्तरम् इव कठिनमांसोत्सर्गः।
"औषधेन अश्मरी शमिता।"
Synonyms:
 अश्मरी
noun
लघु अश्म।
"यदा अश्मना युक्ते मार्गे पादत्राणेन विना गम्यते तदा अश्मरी निस्तुदति। "
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
अश्मरी स्यान्मूत्रकृच्छ्रे प्रमेहो बहुमूत्रता ॥ ४७० ॥
-wordlist-
अश्मरी (स्त्री), मूत्रकृच्छ्र (क्ली), प्रमेह (पुं), बहुमूत्रता (स्त्री)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अश्मरी,
स्त्री,
 (अश्मानं राति ददाति या । अश्मन् +रा + क + गौरादित्वात् ङीप् । मूत्रकृच्छ्ररोगोहि मूत्रद्वारे प्रस्तरमिव कठिनमांसं रचयति ।)मूत्रकृच्छ्ररोगः । पातरी इति भाषा । यथा ।अथाश्मर्य्यधिकारः । अत्राश्मर्य्याः सन्निकृष्टनिदानंसङ्ख्याञ्चाह ।“वातपित्तकफैस्तिस्रश्चतुर्थी शुक्रजा मता ।प्रायः श्लेष्माश्रयाः सर्व्वा अश्मर्य्यः स्युर्यमोपमाः” ॥
श्नेष्माश्रयाः श्लेष्मसमवायिकारणाः । शुक्रजांविना । शुक्रजायास्तु शुक्रस्यैव समवायिकारण-त्वात् । अन्ये तु शुक्राश्मर्य्यामपि कफकारणत्व-मिच्छन्ति । प्रायःशब्दश्चात्र विशेषार्थः । यमो-पमाश्चिकित्सां विना ॥
* ॥
सम्प्राप्तिमाह ।“विशोषयेद्वस्तिगतं सशुक्रंमूत्रं सपित्तं पवनः कफं वा ।यदा तदाश्मर्य्युपजायते तुक्रमेण पित्तेष्विव रोचना गोः ॥
पवनो वस्तिगतं सशुक्रं मूत्रं सपित्तं कफं वाशोषमुपनयेत् यदा तदा अश्मरी क्रमेण क्रमशोवर्द्धमाना । यथा गोः पित्तेषु रोचनेवेत्यन्वयः ॥
* ॥
पूर्व्वरूपमाह ।“नैकदोषाश्रयाः सर्व्वा अथासां पूर्व्वरूक्षणं ।वस्त्याध्मानं तदासन्नदेशेषु परितोऽतिरुक् ॥
मूत्रे वस्तसगन्धत्वं मूत्रकृच्छ्रं ज्वरोऽरुचिः” ।वस्तः छगलकः ॥
* ॥
सामान्यलक्षणमाह ।“सामान्यलिङ्गं रुङ्नाभिसेवनीवस्तिमूर्द्धसु ।विशीर्णधारं मूत्रं स्यात् तया मार्गनिरोधने ॥
तद्व्यपायात् सुखं मेहेदच्छं गोमेदकोपमं ।तत्संक्षोभात् क्षते सास्रमायासाच्चातिरुग्भवेत्” ॥
वस्तिमूर्द्धा नाभेरधोदेशः । विशीर्णधारं सवि-च्छेदधारं । तया अश्मर्य्या । मार्गः मूत्रवाहिस्रोतः । तद्व्यपायात् कदाचिद्वायुना अश्मर्य्यामूत्रमार्गादन्यत्र गमनात् । सुखं मेहेत् मूत्रयेत् ।गोमेदकोपमं गोमेदको मणिः किञ्चिल्लोहित-स्तद्वर्णं । तत्संक्षोभात् तस्या अश्मर्य्याः सञ्चारात् ।घर्षणेन मूत्रवहे स्रोतसि क्षते जाते सास्रं सरक्तंमेहेत् । आयासात् प्रवाहनादिजनितात् ॥
* ॥
वातोल्वणामाह ।“तत्र वाताद्भृशं त्वार्त्तो दन्तान् खादति वेपते ।मृद्गाति मेहनं नाभिं पीडयत्यपि सङ्क्वणन् ॥
सानिलं मुञ्चति शकृन्मुहुर्म्मेहति विन्दुशः ।श्यावारुणाश्मरी चास्य स्याच्चिता कण्टकैरिव” ॥
सङक्वणन् आर्त्तनादं कुर्व्वन् नाभिदेशं पीडयति ।शकृत् पुरीषं सानिलं मुञ्चति । मुहुर्व्वारंवारं ।विन्दुशः विन्दुं विन्दुं मेहति मूत्रयेत् । श्यावे-त्यादि श्यावा किञ्चित् श्यामा । अरुणा किञ्चि-द्रक्ता । एवं चाश्मर्य्या वर्णाकारकथनं आ-कृष्याणां प्रत्यक्षसंवादिशास्त्रप्रामाण्यख्यापनार्थ-माहुः । चिताकण्टकैरिव वदरीवीजवत् क्षुद्रा-ङ्कुरैर्वेष्टिता ॥
* ॥
पित्तोल्वणामाह ।“पित्तेन दह्यते वस्तिः पच्यमान इवोष्मवान् ।भल्लातकास्थिसंस्थाना रक्ता पीता सिताश्मरी” ॥
दह्यते साक्षादग्निनेव । वस्तिरिति मूत्रकोषः ।पच्यमानैव क्षारेणेव । उष्मवान् उष्णस्पर्शः ॥
* ॥
कफोल्वणामाह ।“वस्तिर्निस्तुद्यतैव श्लेष्मणा शीतलो गुरुः ।अश्मरी महती श्लक्ष्मा मधुवर्णाथवा सिता” ॥
महती कुक्कुटाण्डतुल्या । मधुवर्णा ईषत्पिङ्गल-शुक्ला ॥
“एता भवन्ति बालानां तेषामेव हि भूयसा ।आश्रयोपचयाप्लत्वात् ग्रहणाहरणे सुखाः” ॥
एताः दोषत्रयजनिताः बालानां स्युः ॥
यतः सर्व्वाएवाश्मर्य्यो विशेषतः श्लेष्मसमवायिकारणाः । बाला-स्तु विशेषतस्तन्निदानसेविनो भवन्ति । उक्तञ्चसुश्रुतेन । प्रायेणैता अश्मर्य्यो दिवास्वप्नसमश-नाध्यशनस्निग्धशीतगुरुमधुराहारप्रियत्वात् विशे-षेण बालानां भवन्तीति । भूयः पदोपादानात्महतामपि त्रिदोषजनिता भवन्ति । तेषामेवबालानामेव । ग्रहणाहरणे सुखाः ग्रहणं निष्का-सनार्थमङ्गुलिभ्यां । आहरणं पाचनादिपूर्व्वकंनिष्कासनं तत्र सुखाः सुखदाः । तत्र हेतुमाह ।आश्रयोपचयाप्लत्वादिति आश्रयो वस्तिः तस्यो-पचयः स्थौल्यं तस्याप्लत्वात् ॥
* ॥
शुक्राश्मरीमाह ।“शुक्राश्मरी तु महतां जायते शुक्रधारणात्” ।अव्ययानामनेकार्थत्वात् तु शब्दोऽत्रावधारणार्थः ।तेन महतामेव न तु बालानां । तेषां वक्ष्यमाण-सम्प्राप्तेरसम्भवात् । न तु शुक्राभावो वाच्यः ।शुक्रधारणात् वेगात् च्यवमानस्य शुक्रस्य धार-णात् ॥
* ॥
शुक्राश्मर्य्याः सम्प्राप्तिमाह ।“स्थानाच्चुतममुक्तं हि मूष्कयोरन्तरेऽनिलः ।शोषयत्युपसंहृत्य शुक्रं तच्छुक्रमश्मरी” ॥
अनिलः मैथुनवेगेन स्थानाच्च्युतं । अमुक्तं मैथुन-वेगधारणेन धृतं शुक्रं । मुष्कयोः मेढ्रसहितयोः ।मेढ्रवृषणयोरन्तर इति सुश्रुतवचनात् । तेनमेढ्रवृषणमध्यगतवस्तिमुखे उपसंहृत्य एकीकृत्यशोषयति । तच्छुक्रमश्मरी तथाभूतं शुक्रमेवा-श्मरी ॥
* ॥
अस्या लक्षणमाह ।“वस्तिरुङ्मूत्रकृच्छ्रत्वमुष्कश्वयथुकारिणी ।तस्यामुत्पन्नमात्रायां शुक्रमेति विलीयते ॥
पीडिते त्ववकाशेऽस्मिन्नश्मर्य्येव च शर्करा” ।तस्यां शुक्राश्मर्य्यां । उत्पन्नगात्रायां यदा सा कथ-मपि विलीयते विलयं याति तदा शुक्रं एतिमूत्रमार्गात् प्रवर्त्तते । पीडिते त्ववकाशेऽस्मिन्तुशब्दोऽवधारणे । तेन अस्मिन्नेव अवकाशेस्थाने मेढवृषणयोरन्तरे पीडिते सति साविलीयते अन्तर्ल्लीना भबति ॥
अवस्थाभेदादश्मरीशर्करा सिकता भवतीत्याह । अश्मर्य्येव च शर्कराचकरात् सिकता च भवति । शर्करासिकतयोश्चभेदो महत्वाल्पत्वाभ्यां बोद्धव्यः ॥
कथं अश्मरीशर्करा भवतीत्याह । सा भिन्नमूर्त्तिर्वातेन शर्क-रेत्यभिधीयते । सा अश्मरी ॥
* ॥
शर्करायाः पात-मवरोधञ्च सहेतुकमाह ।“अणुशो वायुना भिन्ना सा तस्मिन्ननुलोमगे ।निरेति सहमूत्रेण प्रतिलोमे विबध्यते ।मूत्रस्रोतःप्रवृत्ता सा सक्ता कुर्य्यादुपद्रवान्” ॥
सा अश्मरी । तस्मिन् वायौ । अनुलोमगे मूत्र-स्रोतःसु सम्यक्प्रवृत्ते मूत्रेण सह सा शर्करानिरेति पतति । प्रतिलोमगे ऊर्द्ध्वप्रवृत्ते वायौविबध्यते । तदा मूत्रस्रोतः श्रिता सक्ता लग्नास्यात्तदा उपद्रवान् कुर्य्यात् । तानेवोपद्रवानाह ।“दौर्ब्बल्यं सदनं कार्श्यं कुक्षिशूलमथारुचिं ।पाण्डुत्वमुष्मवातञ्च तृष्णां हृत्पीडनं वमिं” ॥
दौर्ब्बल्यमिन्द्रियाणां । सदनं अवसन्नत्वं । का-र्श्यमङ्गानां । उदरैकदेशे शूलं । उष्मवातं मूत्रा-घातविशेषं ॥
* ॥
अश्मरी शर्करा सिकताना-मरिष्टमाह ।“प्रसूननाभिवृषणं बद्धमूत्रं रुजान्वितं ।अश्मरी क्षप्रयत्याशु शर्करा सिकतान्विता” ॥
शर्करा सिकतेति च नामद्वयमन्वर्थं ॥
* ॥
अथाश्मर्य्याश्चिकित्सा ।“शुण्ठ्यग्निमन्थपाषाणभिद्रुग्वरुणगोक्षुरैः ।अभयारग्वधफलैः क्वाथं कृत्वा विचक्षणः ॥
रामठक्षारलवणचूर्णं क्षिप्त्वा पिबेन्नरः ।अश्मरी मूत्रकृच्छञ्च नाशमायाति निश्चितं ॥
क्वाथः शुण्ठ्यादिनामायं दीपनः पाचनः परं ।हन्ति कोष्ठाश्रितं वातं कण्ठरुग्गदमेढ्रजं” ॥
रुक्कुष्ठं ।शुण्ठ्यादिक्वाथः ॥
* ॥
“एलोपकुल्यामधकाश्मभेद-कौन्तीश्वदष्ट्रावृषकोरुवूकैः ।श्रितं पिबेदश्मजतुप्रगाढंसशर्करं मूत्रगदेऽश्मरीषु” ॥
उरुवूक एरण्डस्तस्यात्र मूलं । मूत्रगदे मूत्रकृच्छ्रे ।एलादिक्वाथः ॥
* ॥
“कुष्माण्डकरसं हिङ्गुयवक्षारयुतं पिबेत् ।वस्तौ मेढ्रे शूलयुक्ते अश्मरीशर्कराञ्जयेत्” ॥
* ॥
“वरुणत्वक्शिलाभदशुण्ठीगोक्षुरकैः कृतः ।कषायक्षारसंयुक्तः शर्करां परतयत्यधः” ॥
क्षारो यवक्षारः ॥
* ॥
“त्रिकण्टकस्य वीजानां चूर्णं माक्षिकसंयुतं ।अवीक्षीरेण सप्ताहादश्मरीनाशनं पिबेत्” ॥
अवीर्म्मेषी ॥
* ॥
“वरुणत्वक्कषायस्तु पीती गुडसमन्वितः ।अश्मरीं पातयत्याशु वस्तिशूलञ्च नाशयेत्” ॥
* ॥
“क्वाथो वरुणमूलस्य तस्य कल्केन संयुतः ।शिग्रुमूलस्य च क्वाथः कटूष्णश्चाश्मरीं हरेत्” ॥
* ॥
“शृङ्गवेरयवक्षारपथ्याकालीयकान्वितः ।दधिमण्डो भिनत्त्युग्रामश्म रीमाशु पानतः” ॥
शृङ्गवेरं नागरं ॥
* ॥
“नो जग्धं कृमिभिर्घनंसुतरुणं स्निग्धं शुचिस्थानजंघस्रे पुण्यनिरीक्षिते वरुणकं छित्त्वा तुलां ग्राहयेत् ।संगृह्याशु चतुर्गुणाभ्व्वपि पचेत् पादावशेषं जलंतत्तुल्येन गुडेन वै दृढतरे भाण्डे पचेत्तत् पुनः ॥
ज्ञात्वैवं घनतां गुडे परिणते प्रत्येकमेषां पलंशुण्ठ्यैर्व्वारुकवीजगोक्षुरकणापाषाणभिच्छीतला ।कुष्माण्डत्रपूषाक्षवीजकुनटीवास्तूकशोभाञ्जनंद्राक्षैलागिरिजाभयाकृमिहृतांचूर्णीकृतानाङ्क्षिपेत् ॥
पथ्याशी प्रतिवासरं गुडममुं योऽक्षप्रमाणं नरःखादेत्तस्य समस्तदोषजनिताश्मर्य्यः पतन्ति द्रुतं” ।एर्व्वारुकवीजं कर्कटीवीजं । पाषाणभित् हाथा-छोडीति लोके । शीतला नीलदूर्व्वा । तथाच ।“नीलदूर्व्वा स्मृता शस्यं शाद्वलं हरितं तथा ।शतपर्ब्बा शीतकूम्भी शीतला वामनी तथा” ॥
इति निर्घण्टौ धन्वन्तरिः ॥
कुनटी धान्यकं ।गिरिजं शिलाजतु । कृमिहृत् विडङ्गं । वरुणा-दिगुडः ॥
* ॥
“मञ्जिष्ठा त्रापुषं वीजं जीरकः शतपुष्पिका ।धात्रीफलं वदरकं गन्धकञ्च मनःशिला ॥
एतेषां समभागानां चूर्णं टङ्कमितं नरः ।भक्षयेन्मधुना सार्द्धं पतेत्तस्याश्मरी ध्रुवं” ॥
* ॥
“पलद्वयमिते कोष्णे कुलत्थस्य शृते तु यः ।लवणं शरपुङ्खस्य सार्द्धमाषद्वयोन्मितं ॥
क्षिप्त्वा पिबेत् पतेत्तस्य मूत्रेण सममश्मरी ।शर्करा सिकता चापि दृष्टमेतदनेकधा” ॥
इत्यश्मर्य्यधिकारः ॥
* ॥
इति भावप्रकाशः ॥
(अस्या निरुक्तिमाह भोजः ।“तुल्यतामश्मना याति तस्मात्तामश्मरीं विदुः” ।इति माधवकृतरुग्विनिश्चयस्यान्यतमटीकाकृतोक्तं ॥
“पितृमातृकदोषेण अथवा मूत्ररोधनात् ।अतिपथ्याक्षाभिचारैर्जायते चाश्मरीगदः ॥
मूत्राविष्टौ च पितरौ सुरतं कुरुतो यदि ।मूत्रेण सहितं युक्तं च्यवते गर्भसम्भवं ॥
पञ्चजस्य स्वदेहस्य स च तत्र प्रजायते ।मूत्रं मूत्रस्य संस्थाने करोति बन्धनं त्रिषु ॥
सोऽप्यसाध्यो मूत्रगदश्चाल्पाद्भवति मानुषे ।तारुण्ये चापि साध्यश्च जायते मूत्रशर्करा ॥
विपरीतेन चोत्ताने स्त्रिया च पुरुषेण वा ।शुक्रञ्च प्रवहेत्तस्य स्त्रीशुक्रं विचिनोति च ॥
पुनश्च मेहने वासः वातेन शोणितञ्च तत् ।द्वयं दत्तं प्रपद्येत मूत्रद्वारं रुणद्धि च ॥
तेन मूत्रप्ररोधश्च जायते तीव्रवेदना ।अण्डसन्धिस्थिता याति शर्करा शस्त्रसाध्यका ॥
अतो वक्ष्यामि भैषज्यं शृणु पुत्त्र ! महामते” ।अस्याश्चिकित्सा यथा ॥
“शुण्ठीगोक्षुरकस्यैव वरुणस्य त्वचस्तथा ।क्वाथो गुडयवक्षारयुतश्चाश्मरिनाशनः ॥
१ ॥
गोक्षुरकस्य वीजानां धातुमाक्षिकसंयुतं ।चूर्णं माहिषदुग्धेन पानञ्चाश्मरिपातनं” ॥
२ ॥
अस्यां पथ्यानि यथा ॥
“पुराणयष्टिकाशालिरक्ततण्डुलकास्तथा ।श्यामाकः कोद्रवोद्दालो मर्कटीतृणधान्यकं ॥
कुलत्थयवगोधूमास्तथाचैवाढकी भिषक् ।वातघ्नाश्च प्रयोक्तव्या भोजने वातरोगिणां ॥
क्रौञ्चाद्यानि च मांसानि पथ्यान्यश्मरिनाशने” ॥
इति हारीतः ॥
“विशोषयेद्वस्तिगतन्तु शुक्रंमूत्रं सपित्तं पवनः कफं वा ।यदा तदाश्मर्य्युपजायते तुक्रमेण पित्तेष्विव रोचना गोः ॥
कदम्बपुष्पाकृतिरश्मतुल्याश्लक्ष्णा त्रिपुट्याप्यथवापि मृद्वी ।मूत्रस्य चेन्मार्गमुपैति रुद्धामूत्रं रुजां तस्य करोति वस्तौ ॥
ससीवनीमेहनवस्तिशूलंविशीर्णधारञ्च करोति मूत्रं ।गृह्णाति मेढ्रं स तु वेदनार्त्तोमुहुः शकृन्मुञ्चति मेहते च ॥
क्षोभात् क्षते मूत्रयतीह सासृक्तस्याः सुखं मेहति च व्यपायात् ।एषाश्मरी मारुतभिन्नमूर्त्तिःस्याच्छर्करामूत्रपथात् क्षरन्ती” ॥
* ॥
चिकित्सा यथा ॥
* ॥
“क्रिया हिता त्वश्मरिशर्कराभ्यांकृच्छ्रे तथैवेह कफानिलाभ्यां ।कार्य्यश्मरीभेदनपातनायविशेषयुक्तं शृणु कर्म्मसिद्धं ॥
पाषाणभेदं वृषकं श्वदंष्ट्रा-पाठाभयाव्योषशठीनिकुम्भाः ।हिंस्रीखराश्वासितिमारकाभ्या-मेर्व्वारुकाणां त्रपुषस्य वीजं ॥
उपकुञ्चिका हिङ्ग सवेतसाम्लंस्याद् द्वे वृहत्यौ हपुषा वचा च ।चूर्णं पिबेदश्मरिभेदि पक्वंसर्पिश्च गोमूत्रचतुर्गुणन्तैः ॥
१ ॥
शिग्रोस्तु यूषो मृदुमूलकल्का-द्विल्वप्रमाणाद्घृततैलभृष्टात् ।शीतोऽश्मभित्स्याद्दधिमण्डयुक्तंपेयः प्रकामं लवणेन युक्तः ॥
२ ॥
जलेन शौभाञ्जनमूलकल्कःशृतो हितश्चाश्मरिशर्कराभ्यां ॥
३ ॥
पीत्वा च मद्यं निगदं रथेनहयेन वा शीघ्रजवेन यायात् ।तैः शर्करा प्रच्यवतेऽश्मरी तुशाम्येन्नचेच्छल्यविदुद्धरेत्तां” ॥
४ ॥
अस्यां वर्ज्जनीयान्याह ।व्यायामसन्धारणशुष्कभक्ष्य-पिष्टान्नवातार्ककरव्यवायान् ।खर्ज्जूर-शालूक-कपित्थ-जम्बुविषं कषायञ्च रसं भजेन्न” ॥
इति च चरकः ॥
)चतस्रोऽश्मर्य्यो भवन्ति । श्लेष्मणा वातेन पित्तेनशुक्रेण चेति ॥
तत्रासंशोधनशीलस्यापथ्यका-रिणः प्रकुपितः श्लेष्मामूत्रसम्पृक्तोऽनुप्रविश्यवस्तिमश्मरीं जनयति । तासां पूर्व्वरूपाणिवस्तिपीडारोचकौ मूत्रकृच्छ्रं वस्तिशिरोमुष्कशे-फसां वेदना कृच्छ्रा ज्वरावसादौ वस्तगन्धित्वंमूत्रस्येति ॥
“यथास्वं वेदनावर्णं दुष्टं सान्द्रमथाविलं ।पूर्व्वरूपेऽश्मनः कृच्छ्रान्मूत्रं सृजति मानवः” ॥
अथ जातासु नाभि-वस्ति-सेवनी-मेहनेष्वन्यतम-स्मिन् मेहतो वेदना मूत्रधारासङ्गः सरुधिर-मूत्रता मूत्रविकिरणञ्च गोमेदकप्रकाशमनाविलंससिकतं विसृजति धावन-लङ्घन-प्लवन-पृष्ठ-याना-ध्वगमनैश्चास्य वेदना भवति ॥
तत्र श्लेष्माश्मरी श्लेष्मलमन्नमभ्यवहरतोऽत्यर्थमुप-लिप्याधः परिवृद्धिं प्राप्य वस्तिमुखमधिष्ठाय स्रो-तो विरुणद्धि तस्य मूत्रप्रतिघाताद्दाल्यते भिद्यतेनिस्तुद्यत इव च वस्तिर्गुरुः शीतश्च भवति । अश्मरीचात्र श्वेता स्निग्धा महती कुक्कुटाण्डप्रतीकाशामधूकपुष्पवर्णा वा भवति तां श्लैष्मिकीमितिविद्यात् ॥
पित्तयुक्तस्तु श्लेष्मा सङ्घातमुपगम्य यथोक्तां परि-वृद्धिं प्राप्य वस्तिमुखमधिष्ठाय स्रोतो निरुणद्धितस्य मूत्रप्रतीघातादुष्यते चूष्यते दह्यते पच्यतेइव वस्तिरुष्णवातश्च भवति । अश्मरी चात्र सरक्तापीतावभासा कृष्णा भल्लातकास्थिप्रतिमा मधु-वर्णा वा भवति तां पैत्तिकीमिति विद्यात् ॥
वातयुक्तस्तु श्लेष्मा सङ्घातमुपगम्य यथोक्तां परि-वृद्धिं प्राप्य वस्तिमुखमधिष्ठाय स्रोतो निरुणद्धितस्य मूत्रप्रतीघातात्तीव्रा वेदना भवति तथात्यर्थंपीड्यमानो दन्तान् खादति नाभिं पीडयति मेढ्रंमृद्गाति वायुं स्पृशति विशर्द्धते विदहति वात-मूत्रपुरीषाणि कृच्छ्रेण वास्य मेहतो निःसरन्ति ।अश्मरी चात्र श्यामा परुषा विषमा खरा कदम्ब-पुष्पवत् कण्टकाचिता भवति तां वातिकीमितिविद्यात् ॥
प्रायेणैतास्तिस्रोऽश्मर्य्यो दिवास्वप्न-समशनाध्यशन-शीत-स्रिग्ध-गुरु-मधुराहारप्रियत्वाद्विशेषेण बा-लानां भवन्ति तेषामेवाल्पवस्तिकायत्वादनुपचित-मांसत्वाच्च वस्तेः सुखग्रहणाहरणा भवन्ति ॥
मह-तान्तु शुक्राश्मरी शुक्रनिमित्ता भवति । मैथुनाभि-घातादतिमैथुनाद्वा शुक्रश्च तिलमनिर्गच्छद्विमार्ग-गमनादनिलोऽभितः संगृह्य मेढ्रवृषणयोरन्तरेसंहरति संहृत्य चोपशोषयति सा मूत्रमार्गमा-वृणोति मूत्रकृच्छ्रं वस्तिवेदनां वृषणयोश्च श्वयथु-मापादयति पीडितमात्रे च तस्मिन्नेव प्रदेशे प्रवि-लयमापद्यते तां शुक्राश्मरीमिति विद्यात् ॥
अस्याश्चिकित्सा यथा ॥
“अश्मरी दारुणो व्याधिरन्तकप्रतिमो मतः ।औषधैस्तरुणः साध्यः प्रवृद्धञ्छेदमर्हति ॥
तस्य पूर्व्वेषु रूपेषु स्नेहादिक्रम इष्यते ।तेनास्यापचयं यान्ति व्याधेर्मूलान्यशेषतः ॥
घृतैः क्षारैः कषायैश्च क्षीरैः सोत्तरवस्तिभिः ।यदि नोपशमं गच्छेत् छेदस्तत्रोत्तरो विधिः ॥
कुशलस्यापि वैद्यस्य यतः सिद्धिरिहाध्रुवा ।उपक्रमो जद्यन्योऽयमतः स परिकीर्त्तितः ॥
अक्रियायां ध्रुवो मृत्युः क्रियायां संशयो भवेत् ।तस्मादापृच्छ्य कर्त्तव्यमीश्वरं साधुकारिणा” ॥
अथ रोगान्वितमुपस्निग्धमपकृष्टदोषमीषत् क-शितमभ्यक्तस्विन्नशरीरं भुक्तवन्तं कृतवलिमङ्गल-स्वस्तिवाचनमग्रोपहरणीयोक्तेन विधानेनोपक-ल्पितसम्भारमाश्वास्य ततो बलवन्तमविक्लव-माजानुसमे फलके प्रागुपवेश्य पुरुषञ्च तस्योत्सङ्गेनिषन्नपूर्व्वकायमुत्तानमुन्नतकटीकं वस्त्रधारकोप-विष्टं सङ्कुचितजानुकूर्परमितरेण सहावबद्धंसूत्रेण शाटकैर्व्वा ततः स्वभ्यक्तनाभिप्रदेशस्यवामपार्श्वं विमृद्य मुष्टिनावपीडयेदधोनाभेर्याव-दश्मर्य्यधः प्रपन्नेति । ततः स्नेहाभ्यक्ते कॢप्तनखेवातहस्तप्रदेशिनीमध्यमे पायौ प्रणिधायानुसे-वनीमासाद्य प्रयत्नबलाभ्यां पायुमेढ्रान्तरमानीयनिर्व्यलीकमनायतमविषमञ्च वस्ति सन्निवेश्य भृश-मुत्पीडयेदङ्गुलिभ्यां यथाग्रन्थिरिवोन्नतं शल्यंभवति ॥
“सचेद्गृहीतशल्ये तु विवृताक्षो विचेतनः ।हतवल्लम्बशीर्षश्च निर्व्विकारो मृतोपमः ॥
न तस्य निर्हरेच्छल्यं निर्हरेत्तु म्रियेत सः ।विना त्वेतेषु रूपेषु निर्हर्त्तुं समुपाचरेत् ॥
”इति सुश्रुतः ॥
“अयोरजः श्नक्ष्णपिष्टं मधुना सह योजयेत् ।अश्मरीं विनिहन्त्याशु मूत्रकृच्छ्रञ्च दारुणं ॥
”॥
* ॥
लौहप्रयोगः ॥
* ॥
इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहः ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अश्मरी स्त्री अश्मानं राति रा--क गौरा० ङीष् । मूत्रकृच्छ्र-रोगे स हि मूत्रद्वारा प्रस्तरमिव कठिनमांसं रेचयतिइति तस्य तथात्वम् । तन्निदानादि सुश्रुते उक्तं यथा ।“अथातोऽश्मरीणां निदानं व्याख्यास्यामः ॥
चतस्रोऽश्मर्य्योभवन्ति श्लेष्माधिष्ठानास्तद्यथा श्लेष्मणा वातेन पित्तेन शु-क्रेण चेति ॥
तत्रासंशोधनशीलस्यापथ्यकारिणः प्रकुपितःश्लेष्मा मुत्रसम्पृक्तोऽनुप्रविश्यवस्तिम्, अश्मरीं जनयति तासांपूर्व्वरूपाणि वस्तिपीडारोचकौ मूत्रकृच्छ्रं वस्तिशिरोमुष्क-शेफसां वेदना कृच्छ्रा ज्वरावसादौ वस्तगन्धित्वं मूत्रस्येति ॥
यथास्वं वेदनावर्णं दुष्टं सान्द्रमथाविलम् । पूर्व्वरूपेऽश्मनःकृच्छ्रान्मूत्रं सृजति मानवः ॥
अथ जातासु नाभिवस्ति-सेवनीमेहनेष्वन्यतमे मेहतोवेदना मूत्रधारासङ्गः सरु-धिरमूत्रता मूत्रविकिरणञ्च गोमेदं प्रकाशमनाविलं ससि-कतं विसृजति धावनलङ्घनप्लवनपृष्ठेयानाध्वगमनैश्चास्यवेदना भवति ॥
तत्र श्लेष्माश्मरी श्लेष्मलमन्नमभ्यवहरतोऽ-त्यर्थमुपलिप्याधः परिवृद्धिं प्राप्य वस्तिमुखमधिष्ठाय स्रोतोनिरुणद्धि तस्य मूत्रप्रतिघाताद्दाल्यते मिद्यते निस्तुद्यत इववस्तिर्गुरुः शीतश्व भवति । अश्मरी चात्र श्वेता स्निग्धामहती कुक्कुटाण्डप्रतीकाशा मधूकपुष्पवर्ण्णा वा भवति तांश्लैष्मिकीमिति विद्यात् ॥
पित्तयुक्तस्तु श्लेष्मा सङ्घातमुपगम्ययथोक्तां परिवृद्धिं प्राप्य वस्तिमुखमधिष्ठाय स्रोतो निरु-णद्धि तस्य मूत्रप्रतिघातादुष्यते चूष्यते दह्यते पच्यत इववस्तिरुष्णवातश्च भवति । अश्मरी चात्र सरक्ता पीतावभासाकृष्णा भल्लातकास्थिप्रतिमा मधुवर्ण्णा वा भवति तां पैत्तिकी-मिति विद्यात् ॥
वातयुक्तस्तु श्लेष्मा सङ्घातमुपगम्य यथोक्तांपरिवृद्धिं प्राप्य वस्तिमुखमधिष्ठाय स्रोतो निरुणद्धि तस्यमूत्रप्रतिघातात्तीव्रा वेदना भवति तथात्यर्थं पीड्यमानोदन्तान् खादति नाभिं पीडयति मेढ्रं मृद्गाति पायुं स्पृश-ति विशर्द्धते विदहति वातमूत्रपुरीषाणि कृच्छ्रेण वास्यमेहतो निःसरन्ति । अश्मरी चात्र श्यामा परुषा विषमाखरा कदम्बपुष्पवत्कण्टकाचिता भवति तां वातिकीमिति वि-द्यात् । प्रायेणैतास्तिस्रो ऽश्मर्य्यो दिवास्वप्नसमशनाध्यशनशीत-स्निग्धगुरुमधुराहारप्रियत्वाद्विशेषेण बालानां भवन्ति । तेषा-मेवाल्पवस्तिकायत्वादनुपचितमांसत्वाच्च वस्तेः सुखग्रहणाहरणा भवन्ति ॥
महतान्तु शुक्राश्मरी शुक्रनिमित्ता भवति ।मैथुनाभिघातादतिमैथुनाद्वा शुक्रञ्चलितमनिर्गच्छद्विमार्गगम-नादनिलोऽभितः संगृह्य मेढ्रवृषणयोरन्तरे संहरति संहृत्य-चोपशोषयति सा मुत्रमार्गमावृणोति मूत्रकृच्छ्रं वस्तिवेदनांवृषणयोश्च श्वयथुमापादयति पीडितमात्रे च तस्मिन्नेव प्रदे-शे प्रविलयमापद्यते तां शुक्राश्मरीमिति विद्यात् ॥
भवन्तिचात्र ॥
शर्करा सिकता मेहो भस्माख्योऽश्मरिवैकृतम् ॥
अश्मर्य्याः शर्करा ज्ञेया तुल्यव्यञ्जनवेदना ॥
पवनेऽनुगुणेसा तु निरेत्यल्पा विशेषतः । सा भिन्नमूत्तिर्वातेन शर्करेत्य-भिधींयते ॥
ह्वत्पीडासक्थिसदमं कुक्षिशूलः सवेपथुः ।तृष्णोर्द्ध्वगोऽनिलः कार्ष्ण्यं दौर्ब्बल्यं पाण्डुगात्रता ॥
अ-रोचकाविपाकौ तु शर्करार्त्ते भवन्ति च । मुत्रमार्गप्रवृत्तासा सक्ता कुर्य्यादुप्रद्रवान् ॥
दौर्ब्बल्यं सदनं कार्श्यं कुक्षिशू-लमरोचकम् । पाण्डुत्वमुष्णवातञ्च तृष्णां हृत्पीडनं वमिम् ॥
नाभिपृष्ठकटीमुष्कगुदवङ्क्षणशेफसाम् । एकद्वारस्तनुत्वक्को मध्येवस्तिरधोमुखः ॥
अलाद्वा इव रूपेण सिरास्नायुपरिग्रहः ।वस्तिर्व्वस्तिशिरश्चैव पौरुषं वृषणौ गुदम् ॥
एकसम्बन्धिनोह्येते गुदास्थिविवरस्थिताः । मूत्राशयो मलाधारः प्राणा-यतनमुत्तमम् ॥
पक्काशयगतास्तत्र नाड्यो मूत्रवहास्तु याः ॥
तर्प्पयन्ति सदा मूत्रं सरितः सागरं यथा ॥
सूक्ष्मत्वा-न्नोपलभ्यन्ते मुखान्यासां सहस्रशः । नाडीमिरुपनीतस्यमूत्रस्यामाशयान्तरात् ॥
जाग्रतः स्वपतश्चैव स निःष्यन्देनपूर्य्यते । आमुखात्सलिले न्यस्तः पार्श्वेभ्यः पूर्य्यते नवः ॥
घटो यथा तथा विद्धि वस्तिर्मूत्रेण पूर्य्यते । एवमेव प्रवे-शेन वातः पित्तं कफोऽपि वा ॥
मूत्रयुक्त उपस्नेहात् प्र-विश्य कुरुतेऽश्मरीम् । अप्सु स्वच्छास्वपि यथा निषिक्तासुनवे घटे ॥
कालान्तरेण पङ्कः स्यादश्मरीसम्भवस्तथा । संह-न्त्यपो यथा दिव्या मारुतोऽग्निश्च वैद्युतः ॥
तद्वद्वलासंवस्तिस्थमुष्मा संहन्ति सानिलः । मारुते प्रगुणे वस्तौ मूत्रंसम्यक् प्रवर्त्तते ॥
विकारा विविधाश्चापि प्रतिलोमे भवन्तिहि ॥
मूत्राघाताः प्रमेहाश्च शुक्रदोषास्तथैव च । मूत्रदोषाश्चये केचिद्वस्तावेव भवन्ति हि” सुश्व० “अश्मरीं क्षप-यत्याशु सिकताशर्करान्विताम्” सुश्रु० । अयञ्च महा-पापजत्वान्महारोगः । “उन्मादस्त्वग्दोषो राजयक्ष्माश्वासोमधुमेहो भगन्दरः । उदरोऽश्मरीत्यष्टौ महा-रोगाः” शु० त० नार० ।