| YouTube Channel

अव्यय (avyaya)

 
शब्दसागरः
English
अव्यय
mfn.
(-यः-या-यं)
1. Economical, parsimonious.
2. Unexpended,
unwasted.
3. Imperishable, immutable, eternal.
m.
(-यः) A name
of VISHNŪ.
mn. (-यः-यं) An indeclinable word, a particle.
E.
neg.
and व्यय expenditure.
Capeller Eng
English
1 अव्यय
m.
non-expense.
2 अव्यय
a.
imperishable, immutable.
n.
an indeclinable
word.
3 अव्य॑य (अ॑व्यय)
a.
= अ॑व्य.
Yates
English
अ-व्यय (यः-यं) 1.
m.
n.
An indeclin-
able word.
m.
Vishnu.
a. Econo-
mical
imperishable.
Spoken Sanskrit
English
अव्यय - avyaya -
adj.
- undecaying
अव्यय - avyaya -
adj.
- not spending
अव्यय - avyaya -
adj.
- imperishable
अव्यय - avyaya -
adj.
- parsimonious
अव्यय - avyaya -
adj.
- made of sheep's skin
अव्यय - avyaya -
adj.
- belonging to or consisting of sheep
अव्यय - avyaya -
adj.
- not liable to change
अव्यय - avyaya -
m.
- non-spending
अव्यय - avyaya -
m.
- parsimony
अव्यय - avyaya -
n.
- indeclinable word
अव्यय - avyaya -
n.
- indeclinable
अव्यय - avyaya -
n.
- particle
अव्यय - avyaya -
n.
- member or corporeal part of an organized body
अव्यय avyaya
m.
non-spending
अव्यय avyaya
m.
parsimony
कार्पण्य kArpaNya
n.
parsimony
अव्यय avyaya
adj.
parsimonious
व्ययपराङ्मुख vyayaparAGmukha
adj.
parsimonious
संयमवत् saMyamavat
adj.
parsimonious
अव्यय avyaya
n.
indeclinable
अव्यय avyaya
n.
indeclinable word
अव्ययीभाव avyayIbhAva
m.
indeclinable compound
अव्ययत्व avyayatva
n.
state of an indeclinable word
अव्ययवत् avyayavat
adj.
consisting of an indeclinable word
व्य vya
m.
technical symbol for indeclinables such as ni
कार kAra
m.
term used in designating a letter or sound or indeclinable word
Wilson
English
अव्यय
mfn.
(-यः-या-यं)
1 Economical, parsimonious.
2 Unexpended, unwasted.
3 Imperishable, immutable, eternal.
m.
(-यः) A name of VIṢṆU.
mn.
(-यः-यं) An indeclinable word, a particle.
E.
neg. and व्यय expenditure.
Apte
English
अव्यय [avyaya],
a.
[नास्ति व्ययो यस्य]
(a) Not liable to change, imperishable, undecaying, immutable
वेदाविना- शिनं नित्यं एनमजमव्ययम्
Bg.*
2.21
विनाशमव्ययस्यास्य कश्चित्कर्तुमर्हति
Bg.*
2.17, 4.1, 6, 13
7.24-25
15.5, 17.
Ms.*
1.18, 19, 57
2.81
R.*
8.24. (b) Eternal, everlasting, अश्वत्थं प्राहुरव्ययम्
Bg.*
15.1
अकीर्तिं कथयिष्यन्ति ते$व्ययाम्
Bg.*
2.24.
Unexpended, unwasted.
Economical.
Giving imperishable fruit.
यः
N.
of Viṣṇu.
N.
of Śiva.
यम् (In the Vedānta) A member or corporeal part of an organized body.
Brahmā.
(In
gram.
) An indeclinable particle
&c.
सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु विभक्तिषु वचनेषु सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम्
welfare
युधिष्ठिरमथापृच्छत्सर्वांश्च सुहृदो$व्ययम्
Bhāg.*
1.3.1.
Prosperity
कुशलं चाव्ययं चैव पर्यपृच्छन्नरधिपम्
Rām.*
1.18.45.
Comp.
-आत्मन् of an imperishable or eternal nature. (-त्मा) the soul or spirit. अजो$पि सन्नव्ययात्मा
Bg.*
4.6. -वर्गः the class of indeclinable words.
Apte 1890
English
अव्यय a. [नास्ति व्ययो यस्य] 1 (a) Not liable to change, imperishable, undecaying, immutable
वेदाविनाशिनं नित्यं एनमजमव्ययं Bg. 2. 21
विनाशमव्ययस्यास्य कश्चित्कर्तुमर्हति 17, 4. 1, 6, 13
7. 24-5
15. 5, 17
Ms. 1. 18, 19, 57
2. 81
R. 8. 24. (b) Eternal, everlasting
अश्वत्थं प्राहुरव्ययं Bg. 15. 1
अकीर्तिं कथयिष्यंति तेऽव्ययां 2. 34.
2 Unexpended, unwasted.
3 Economical.
4 Giving imperishable fruit.
यः 1 N. of Viṣṇu.
2 N of Śiva.
यं 1 (In the Vedānta) A member or corporeal part of an organized body.
2 Brahma.
3 (In gram.) An indeclinable particle &c.
सदृशं त्रिषु लिंगेषु सर्वासु विभक्तिषु वचनेषु सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ॥.
Comp.
आत्मन् of an imperishable or eternal nature. (
त्मा) the soul or spirit.
वर्गः the class of indeclinable words.
Monier Williams Cologne
English
1. अव्य॑य or rarely अ॑व्यय [only
RV.
viii, 97, 2 and ix, 86, 34]
mfn.
(अ॑वि) made of sheep's skin (as the woollen Soma strainer),
RV.
belonging to or consisting of sheep,
RV.
viii, 97, 2.
2. अ-व्यय mf(आ)n. not liable to change, imperishable, undecaying,
Up.
Mn.
&c.
‘not spending’, parsimonious
अ-व्यय
m.
N.
of Viṣṇu or Śiva,
L.
of a son of Manu Raivata,
Hariv.
433
of a Nāga demon,
MBh.
i, 2157 (ed. Bomb.)
the non-spending, parsimony
अ-व्यय
n.
[or
m.
,
L.
] an indeclinable word, particle,
Pāṇ.
APrāt.
&c.
अ-व्यय
n.
(in Vedānta) a member or corporeal part of an organized body,
L.
Monier Williams 1872
English
अव्यय 1. अव्यय, अस्, ई, अम् (fr. अवि, q. v.),
Ved. coming from sheep, made of sheep's skin.
अव्यय 2. अ-व्यय, अस्, आ, अम् (rt. with
and वि), not liable to change, imperishable, unde-
caying, immutable, eternal
unexpended, unwasted
economical, parsimonious
(अस्), m. a N. of Viṣṇu
or of Śiva
N. of a son of Manu Raivata
(अस्, अम्),
m. n. an indeclinable word, a particle
(अम्), n. (in
the Vedānta) a member or corporeal part of an
organized body.
—अव्यय-त्व, अम्, n. imperishable-
ness.
—अव्यय-वर्ग, अस्, m. the class of indeclin-
ables.
—अव्ययात्मन् (°य-आत्°), आ, आ, अ, imperish-
able, eternal
(आ), m. soul, spirit.
Macdonell
English
अव्यय a-vyaya,
m.
non-expenditure
a.
imperishable, 🞄[Page32-2] 🞄immutable
stingy
n.
indeclinable 🞄word: -tva,
n.
imperishableness
-ātman,
a.
of imperishable nature
-ībhāva, 🞄m. indeclinable compound.
Hindi
Hindi
गिरावट के बिना
Apte Hindi
Hindi
अव्यय
"वि*, न* ब*" - -
"अपरिवर्तनशील, अविनश्वर, अखंडित"
अव्यय
"वि*, न* ब*" - -
"नित्य, शाश्वत"
अव्यय
"वि*, न* ब*" - -
"जो खर्च किया गया हो, जो व्यर्थ नष्ट किया गया हो"
अव्यय
"वि*, न* ब*" - -
मितव्ययी
अव्यय
"वि*, न* ब*" - -
शाश्वत फल देने वाला
अव्ययः
पुं*
- -
विष्णु
अव्ययः
पुं*
- -
शिव
अव्ययम्
नपुं*
- -
ब्रह्म
अव्ययम्
नपुं*
- -
वह शब्द जिसके रूप में वचन लिंगादि के कारण कोई विकार नहीं होता
अव्ययम्
न*त* - -
"कुशलक्षेम, हित, कल्याण"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
अव्यय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು
निष्पत्तिः - > वि + इण् (गतौ) - "अच्" (३-३-५६)
व्युत्पत्तिः - > वीयते व्यपगम्यते चेतनोऽस्मात्
प्रयोगाः - > "अव्ययः पुरुषः साक्षी क्षेत्रज्ञोऽक्षर एव च"
उल्लेखाः - > वि० स०
अव्यय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಿವ /ಪರಮೇಶ್ವರ
अव्यय
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರಬ್ರಹ್ಮ
अव्यय
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅವ್ಯಯ /ಎಲ್ಲಾ ಲಿಂಗ ವಿಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ವಚನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೇ ರೂಪವುಳ್ಳ ಶಬ್ದ
प्रयोगाः - > "सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु विभक्तिषु वचनेषु सर्वेषु यन्नव्येति तदव्ययम् ॥"
अव्यय
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ನಾಶ ಹೊಂದದ /ಶಾಶ್ವತವಾದ
अव्यय
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಹೊಂದದ
प्रयोगाः - > "वेदाविनाशिनं नित्यं एनमजमव्ययम्"
उल्लेखाः - > गीता० २-२१
अव्यय
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಶಾಶ್ವತ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವ
अव्यय
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಖರ್ಚಿಲ್ಲದ /ವ್ಯಯವಿಲ್ಲದ
L R Vaidya
English
avyaya {% (I) a. (f. या) %} 1. Imperishable, immutable, विनाशमव्ययस्यास्य कश्चित्कर्तुमर्हति Bg.ii.17
2. eternal, everlasting, अश्वत्थं प्राहुरव्ययम् Bg.xv.1, (अकीर्ति) कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् Bg.ii.34
3. unexpended, unwasted
4. economical.
avyaya {% (II) m. %} 1. A name of Vishṇu
2. of Śiva.
avyaya {% (III) n. %} 1. An indeclinable (in gram.), (सदृशं त्रिषु लिंगेषु सर्वांसु विभक्तिषु वचनेषु सर्वेषु यत्रव्येति तदव्ययम्.)
2. Brahman (n.).
Bopp
Latin
अव्यय (BAH. ex priv. et व्यय m. interitus, exitium
quod non, sicut Wils. a r. व्यय् expendere, erogare
derivari volo, sed a r. ire praef. वि s. अ)
1) interi-
tûs, exitii expers. N. 2. 15. BH. 2. 17. 4. 1. 6. 13. 7. 24. 25.
9. 2. 14. 5. 27.
2) m. n. vox indeclinabilis.
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
अव्यय gr. L. 2523.
--by Rāmakṛṣṇa Bhaṭṭa. B. 3, 2.
--by Śākaṭāyana. Bühler 544.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
avyayaṃ, adv., permanently: LV 〔186.7〕 (prose) na khalv avyayaṃ kumāreṇa kadācid udyānabhūmim abhinirgantavyam, the prince must never, as a permanent rule, go forth to the park.
Lanman
English
a-vyaya, a. imperishable
not subject to
change
unbroken. [1288a.]
Abhyankara Grammar
English
अव्यय indeclinable, lit. invariant, not undergoing a change. Pāṇini has used the word as a technical term and includes in it all such words as स्वर्, अन्तर् , प्रातर् etc, or composite expressions like अव्ययीभावसमास, or such taddhitānta words as do not take all case affixes as also kṛdanta words ending in म् or ए, ऐ, ओ, औ. He gives such words in a long list of Sutras P. I.1.37 to 41
cf. सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु विभ- क्तिषु वचनेषु सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् Kāś. on P.I.1.37.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
अव्यय, अक्षय
adjective
यः क्षियते।
"आत्मा एव अव्ययः अन्यद् सर्वं व्ययम् अस्ति।"
अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्
Sanskrit
--source--
नारायणे तीर्थपादः पुण्यश्लोको वलिंदमः
उरुक्रमोरुगायौ तमोघ्नः श्रवणोऽपि ६३
उदारथिर्लतापर्णः समुद्रः पांसुजालिकः
चतुर्व्यूहो नवव्यूहो नवशक्तिः प्रगण्डजित् ६४
द्वादशमूलः शतको दशावतार एकदृक्
हिरण्यकेशः सोमोऽहिस्त्रिधामा त्रिककुन्त्रिपात् ६५
मानंजरः पराविद्धः पृश्निगर्भोऽपराजितः
हिरण्यनाभः श्रीगर्भो वृषोत्साहः सहस्रजित् ६६
उर्ध्वकर्मा यज्ञधरो धर्मनेमिरसंयुतः
पुरुषो योगनिद्रालुः खण्डास्यः शलकाजितौ ६७
कालकुण्ठो वरारोहः श्रीकरो वायुवाहनः
वर्धमानश्चतुर्दंष्ट्रो नृसिंहवपुरव्ययः ६८
कपिलो भद्रकपिलः सुषेणः समितिंजयः
क्रतुधामा वासुभद्रो बहुरूपो महाक्रमः ६९
विधाताधार एकाङ्गो वृषाक्षः सुवृषोऽक्षजः
रन्तिदेवः सिन्धुवृषो जितमन्युर्वृकोदरः ७०
बहुशृङ्गो रत्नबाहुः पुष्पहासो महातपाः
लोकनाभः सूक्ष्मनाभो धर्मनाभः पराक्रमः ७१
पद्महासो महाहंसः पद्मगर्भः सुरोत्तमः
शतवीरो महामायो ब्रह्मनाभः सरीसृपः ७२
वृन्दाङ्कोऽधोमुखो धन्वी सुधन्वा विश्वभुक्स्थिरः
शतानन्दश्चरुश्चापि यवनारिप्रमर्दनः ७३
यज्ञनेमिर्लोहिताक्ष एकपाद्द्विपदः कपिः
एकशृङ्गो यमकील आसन्दः शिवकीर्तनः ७४
शद्रुर्वंशः श्रीवराहः सदायोगी सुयामुनः
-wordlist-
तीर्थपाद (पुं), पुण्यश्लोक (पुं), बलिन्दम (पुं), उरुक्रम (पुं), उरुगाय (पुं), तमोघ्न (पुं), श्रवण (पुं), उदारथि (पुं), लतापर्ण (पुं), सुभद्र (पुं), पांशुजालिक (पुं), चतुर्व्यूह (पुं), नवव्यूह (पुं), नवशक्ति (पुं), षडङ्गजित् (पुं), द्वादशमूल (पुं), शतक (पुं), दशावतार (पुं), एकदृश् (पुं), हिरण्यकेश (पुं), सोम (पुं), अहि (पुं), त्रिधामन् (पुं), त्रिककुद् (पुं), त्रिपाद् (पुं), मानञ्जर (पुं), पराविद्ध (पुं), पृश्निगर्भ (पुं), अपराजित (पुं), हिरण्यनाभ (पुं), श्रीगर्भ (पुं), वृषोत्साह (पुं), सहस्रजित् (पुं), ऊर्ध्वकर्मन् (पुं), यज्ञधर (पुं), धर्मनेमि (पुं), असंयुत (पुं), पुरुष (पुं), योगनिद्रालु (पुं), खण्डास्य (पुं), शलिक (पुं), अजित (पुं), कालकुण्ठ (पुं), वरारोह (पुं), श्रीकर (पुं), वायुवाहन (पुं), वर्धमान (पुं), चतुर्दंष्ट्र (पुं), नृसिंहवपुस् (पुं), अव्यय (पुं), कपिल (पुं), भद्रकपिल (पुं), सुषेण (पुं), समितिञ्जय (पुं), क्रतुधामन् (पुं), वासुभद्र (पुं), बहुरूप (पुं), महाक्रम (पुं), विधातृ (पुं), धार (पुं), एकाङ्ग (पुं), वृषाक्ष (पुं), सुवृष (पुं), अक्षज (पुं), रन्तिदेव (पुं), सिन्धुवृष (पुं), जितमन्यु (पुं), वृकोदर (पुं), बहुशृङ्ग (पुं), रत्नबाहु (पुं), पुष्पहास (पुं), महातपस् (पुं), लोकनाभ (पुं), सूक्ष्मनाभ (पुं), धर्मनाभ (पुं), पराक्रम (पुं), पद्महास (पुं), महहंस (पुं), पद्मगर्भ (पुं), सुरोत्तम (पुं), शतवीर (पुं), महामाय (पुं), ब्रह्मनाभ (पुं), सरीसृप (पुं), वृन्दाङ्क (पुं), अधोमुख (पुं), धन्विन् (पुं), सुधन्वन् (पुं), विश्वभुज् (पुं), स्थिर (पुं), शतानन्त (पुं), शरु (पुं), यवनारि (पुं), प्रमर्दन (पुं), यज्ञनेमि (पुं), लोहिताक्ष (पुं), एकपाद् (पुं), द्विपद (पुं), कपि (पुं), एकशृङ्ग (पुं), यमकील (पुं), आसन्द (पुं), शिवकीर्तन (पुं), शद्रु (पुं), वंश (पुं), श्रीवराह (पुं), सदायोगिन् (पुं), सुयामुन (पुं)
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
आः, सन्ताप, अव्यय, क्रुध्
आः सन्तापेऽव्यये क्रुध्यामव्ययोऽधृतौ स्मृतौ
verse 1.1.1.3
page 0119
Mahabharata
English
*Avyaya^1 (“imperishable”): XII, 1437 (devo = Brahman), 1607 (= Kṛshṇa), 7604 (id.), 9218 (deveśaṃ = Brahman), 10682 (= Brahman), 11229 (jyotir avyayaṃ), 11602 (Śambhuḥ Prajāpatiḥ…jyotir Avyayaḥ), 12875 (devānām ādiḥ, i.e. Vishṇu), 12879 (Viśvamūrttiḥ = id.), 13192
XIII, 716 (= Śiva), 1185 (= do., 1000 names^2), 1262 (prāsānāṃ prabhavo 'vyayaḥ = Śiva, 1000 names^2), 6951 (= Vishṇu, 1000 names), 6953 (do.), 6995 (vācam? = do.), 7045 (do.)
XIV, 206 (= Śiva).--Do.^2, a serpent: I, 57, 2157.
पुराणम्
English
अव्यय / AVYAYA. A serpent of the dhṛtarāṣṭra family. This serpent fell in the sacrificial fire meant for serpents, prepared by janamejaya. (M.B., Ādi Parva, Chapter 57, Stanza 16).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अव्ययं,
क्ली,
पुं,
(न + वि + इन् + अच् ।) शब्द-विशेषः तत्परे विभक्तिर्न तिष्ठति अतएव लि-ङ्गत्रयाविकृतं तथाच कातन्त्रे, --“सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्व्वासु विभक्तिषु ।वचनेषु सर्व्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम्”
(क्ली, अनाद्यन्तं विकारशून्यं परब्रह्म यथा, --“अनण्वस्थलमह्रस्वमदीर्घमजमव्ययम् ।अरूपगुणवर्णाख्यं तद्ब्रह्मेत्यवधारयेत्”
इति आत्मबोधे
)
अव्ययः,
पुं,
(नास्ति व्ययो यस्य ।) विष्णुः ।(“नमस्कृत्य सुरेशाय विष्णवे प्रभविष्णवे ।पुरुषायाप्रमेयाय शाश्वतायाव्ययाय च”
इति मार्कण्डेयपुराणे
) व्ययरहिते, त्रि इतिमेदिनी
(अविनाशी नित्यपुरुषः यथा, --“तमसः परमापदव्ययं पुरुषं योगसमाधिनारघुः”
इति रघुवंशे ।“सूक्ष्माभ्यो मूर्त्तिमात्राभ्यः संभवत्यव्ययाद्व्ययम्” ।इति मानवे
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अव्यय
पु०
न०
वि + इण्--अच्
न०
त० सर्वासु विभक्तिषुसर्व्ववचनेषु एकरूपे शब्दवृत्तिधम्म विशेषे, यथास्वरा-दयोव्ययाः सर्व्वत्रैकरूपाः शिवे विष्णौ
पु०
आद्य-न्तरहिते विकारशून्ये
त्रि०
परब्रह्मणि
न०
“सदृशंत्रिषु लिङ्गेषु सर्व्वासु विभक्तिषु वचनेषु सर्व्वेषुयन्न व्येति तदव्ययमिति” श्रुतिः प्रवाहरूपेण सर्व्वदा-स्थिते “अश्वत्थं प्राहुरव्ययम्” गीता “मनसावयवैः सूक्ष्मं सर्वभूतकृदव्ययम्” सूक्ष्माभ्यो मूर्त्तिमात्राभ्यःसंभवत्यव्ययाद्व्ययम्” मनुः अव्ययफलदे “भूराद्यास्तिस्र एवैता महाव्याहृतयोऽव्ययाः छन्दोग० “अव्ययाअव्ययफलदा मोक्षदा” इति आ० त० रघु० “अव्ययःपुरुषः साक्षी” विष्णुस०
Capeller
German
1. अव्यय
m.
das Nichtausgeben.
2. अव्यय unvergänglich, unveränderlich
n.
ein Indeclinabile (g).
Grassman
German
avyáya, a., vom Schafe [ávi] herrührend, stets auf die Wolle der Somaseife bezogen.
-am [n.] vā́ram {749, 3}
{779, 20}
{781, 4}
{794, 1}
{797, 5}
{798, 31}
{812, 4}
pavítram {761, 4}
{778, 28}
sā́nu {798, 8}
várma {810, 2}.
-e vā́re {748, 4}
{776, 5}
{778, 11}
{811, 5}
{815, 3}
{819, 22}
{822, 10}
sā́no {798, 3}
rūpé {728, 6}.
[n.] vā́rāni {779, 4}
{815, 2}
{819, 10}
rómāṇi {135, 6}
{774, 8}.
[f.] nirṇíj {782, 7}.
ávyaya, a., dass. bhāgá ávyaya, Antheil an Schafen.
-am bhāgám {706, 2}.
-āni pávyayā {798, 34}.
Burnouf
French
अव्यय अव्यय a. (अव्-इ-इ) impérissable
immortel.
Econome, ménager. -- S.
m.
surnom de विष्णु।
M.
n.
particule,
mot indéclinable, tg.
Stchoupak
French
अ-व्यय-
m.
fait de ne pas dépenser
a. inaltérable, constant
avare
qui ne fait pas d'effort
ép. de dieux
nt. indéclinable
-त्व- nt.
immutabilité.
अव्ययी-भाव-
m.
composé (devenu) indéclinable (gramm. ).