| YouTube Channel

अविभाज्यं (avibhAjyaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अविभाज्यं, त्रि, (न विभाज्यम् । नञ्तत्पुरुषः ।)विभागायोग्यं । अथ विभाज्याविभाज्ये । तत्रव्यासः ।“अनाश्रित्य पितृद्रव्यं स्वशक्त्याप्नोति यद्धनं ।दायादेभ्यो न तद्दद्यात् विद्यालब्धञ्च यद्भवेत्” ॥
* ॥
विद्याधनमाह कात्यायनः ।“उपन्यस्ते तु यल्लब्धं विद्यया पणपूर्व्वकं ।विद्याधनन्तु तद्विद्यात् विभागे न नियोजयेत् ॥
शिष्यादार्त्विज्यतः प्रश्नात् सन्दिग्धप्रश्ननिर्णयात् ।स्वज्ञानसंशनाद्वादाल्लब्धं प्राध्ययनात्तु यत् ॥
विद्याधनन्तु तत्प्राहुर्विभागे न प्रयोजयेत् ।शिल्पेष्वपि हि धर्म्मोऽयं मूल्याद्यच्चाधिकं भवेत् ॥
परं निरस्य यल्लब्धं विद्यया धूतपूर्व्वकं ।विद्याधनन्तु तद्विद्यात् न विभाज्यं वृहस्पतिः” ॥
* ॥
यदि भवान् भद्रमुपन्यस्यति तदा भवत एवमयैतद्देयमिति पणितं यत्रोपन्यासं निस्तीर्य्यलभते तन्न विभाज्यं । शिष्यादध्यापितात् । आ-र्त्विज्यतः यजमानाद्दक्षिणया लब्धधनं न प्रति-ग्रहलब्धं वेतनरूपत्वात्तस्य । तथा यत्किञ्चिद्विद्या-प्रश्ने निस्तीर्णेऽपणितं यदि कश्चित् परितोषा-दृदाति । तथा योऽस्मिन् शास्त्रार्थे अस्माकंसंशयमपनयति तस्मै धनमिदं ददानीत्युपस्थितस्यसंशयमपनीय यल्लब्धं । वादिनोर्व्वा सन्देहेन्यायकरणार्थमागतयोः सम्यङ्निरूपणेन यल्लब्धंषष्ठांशादिकं तथा शास्त्रादिप्रकृष्टज्ञानं सम्भाव्ययत् प्रतिग्रहादिना लब्धं । तथा शास्त्रज्ञानवि-वादे अन्यत्रापि यत्र कुत्रचिदन्योन्यज्ञानविवादेनिर्ज्जित्य यल्लब्धं । तथैकस्मिन् देये बहूनामुप-प्लवे येन प्रहृष्टात् यल्लब्धं । तथा शिल्पादिविद्ययाचित्रकरसुवर्णकारादिभिर्यल्लब्धं । तथा द्यूतेनापिपरं निर्ज्जित्य यल्लब्धं । तत्सर्व्वमविभाज्यमितरैः ।तस्माद्यया कयाचिद्विद्यया लब्धमर्ज्जकस्यैव तन्नेत-रेषामिति । प्रदर्शनार्थन्तु कात्यायनेन विस्ता-रितमिति दायभागः ॥
* ॥
नारदः ।“कुटुम्बं बिभृयाद्भ्रातुर्यो विद्यामधिगच्छतः ।भागं विद्याधनात्तस्मात् स लभेताश्रुतोऽपि सन्” ॥
बिभृयादित्येकवचननिर्देशान्न बहवः । यदि वि-द्यामभ्यस्यतो भ्रातुः कुटुम्बमपरो भ्राता स्वधन-व्ययशरीरायासाम्यां संवर्द्धयति तदा तद्विद्या-र्ज्जितधने तस्याधिकारः । अश्रुतो मूर्खः । कल्प-तरुमिताक्षरादीपकलिकासु । कात्यायनः ।“परभक्तोपयोगेन विद्या प्राप्तान्यतस्त या ।तया लब्धं धनं यत्तु विद्यालब्धं तदुच्यते” ॥
अन्यतः पितृमातृकुलव्यतिरिक्तात् ॥
* ॥
अत्रविशेषयति स एव ।“नाविद्यानान्तु वैद्येन देयं विद्याधनात् क्वचित् ।समविद्याधिकानान्तु देयं वैद्येन तद्धनं” ॥
तत्रोच्चरितविद्यापदमुमाभ्यां सम्बध्यते तेन सम-विद्याधिकविद्यानां भागो न तु न्यूनविद्ययोः ।वैद्येन विदुषा ॥
* ॥
पुनर्व्विशेषयति ।“कुले विनीतविद्यानां भ्रातॄणां पितृतोऽपि वा ।शौर्य्यप्राप्तन्तु यद्वित्तं विभाज्यं तद्वृहस्पतिः” ॥
कुले स्वकुले पितामहपितृव्यादिभ्यः । पितृत एववा । शिक्षितविद्यानां भ्रातॄणां । यद्विद्याशौर्य्य-प्राप्तं धनं तद्विभजनीयमिति कल्पतरुरत्नाकरौ ।पुनः कात्यायनः ॥
“द्व्यंशहरोऽर्द्धहरो वा पुत्त्रवित्तार्ज्जनात् पिता” ।पुत्त्रवित्तार्ज्जनात् । कृदभिहितभावो द्रव्यवत्प्रकाशत इति न्यायात् पुत्त्रार्ज्जितवित्तात् पितु-र्द्व्यंशित्वं पितृधनानुपघातविषयं भ्रातृधनोपघा-तविषयञ्च । अर्ज्जकस्य तु द्व्यंशित्वं भ्रातृधनो-पघाते तु तेषामप्येकांशित्वं वक्ष्यमाणव्यासवच-नात् । पितुरर्द्धहरत्वन्तु पितृद्रव्योपघाताद्गुण-वत्त्वाद्वेति दायभागः । अनुपघाते पिता द्व्यंशहरःअर्ज्जकत्वात् स्वयमपि द्व्यंशहरः इतरेषामनं-शित्वं । भ्रातृद्रव्योपघाते तु तस्याप्येकांश इतिद्व्यंशार्द्धांशयोर्भेदकथनं ॥
* ॥
पुनः कात्यायनः ।“गीप्रचारश्च रथ्या च वस्त्रं यच्चाङ्गयोजितं ।प्रायोज्यं न विभज्येत शिल्पार्थन्तु वृहस्पतिः” ॥
प्रायोज्यं यद्यस्य प्रयोजनार्हं पुस्तकादि न तन्मूर्खा-दिभिः सह पण्डितादिभिर्व्विभजनीयं एवमेवदायभागमदनपारिजातादयः । याज्ञवल्क्यः ।“पितृभ्याञ्चैव यद्दत्तं तत्तस्यैव धनं भवेत्” ।पुत्त्रदुहित्रोर्यदलङ्कारादि दत्तं तत्तस्यैवेति शूल-पाण्युपाध्यायाः ॥
नारदः ।“शौर्य्यभार्य्याधने चोभे यच्च विद्याधनम्भवेत् ।त्रीण्येतान्यविभाज्यानि प्रसादो यश्च पैतृकः” ॥
प्राप्तञ्च सह भार्य्ययेति भरद्वाजवचनात् भार्य्या-प्राप्तिकाले लब्धं धनं भार्य्याधनमौद्वाहिकमि-त्यर्थः । चोभे इत्यत्र हित्वेति पाठे एतत्त्रिकंहित्वान्यद्विभजेदित्यनुवर्त्तते अत एतान्यविभा-ज्यानीति । न वास्तविभागो नोदकपात्रालङ्का-रोपयुक्तस्त्रीवाससामपां प्रचाररथ्यानां विभागश्चइति प्रजापतिरिति । यस्मिन् वास्तुनि येन गृहो-द्यानादिकं कृतं अपरेणापि स्थानान्तरे तथा कृत-ञ्चेत् तदा येन यत् कृतं तत्तस्यैव । अन्यत्रा-प्येवं ॥
* ॥
साधारणधनार्ज्जितेऽपि विशेषमाहव्यासः ।“साधारणं समाश्रित्य यत्किञ्चिद्वाहनायुधं ।शौर्य्यादिनाप्नोति धनं भ्रातरस्तत्र भागिनः ॥
तस्य भागद्वयं देयं शेषास्तु समभागिनः” ।अत्र भ्रातर इत्युपलक्षणं पितृव्यादयोऽपि बोद्ध-व्याः । तस्यार्जकस्य । साधारणोपघाते यस्य याव-तोऽशस्याल्पस्य महतो वा उपघातस्तस्य तद-नुसारेण भागकल्पना कार्य्येति दायभागः ॥
याज्ञवल्क्यः ।“क्रमादभ्यागतं द्रव्यं हृतमभ्युद्धरेत्तु यः ।दायादेभ्यो न तद्दद्यात् विद्यया लब्धमेव च” ॥
पितृपितामहागतं बलादन्यैर्हृतं योऽंश्यन्तराणा-मनुज्ञया उद्धरति तदंश्यन्तरेभ्यो न दद्यात् ॥
* ॥
भूमौ तु विशेषयति शङ्खः ।“पूर्व्वनष्टाञ्च यो भूमिमेक एवोद्धरेत् श्रमात् ।यथाभागं भजन्त्यन्ये दत्त्वांशन्तु तूरीयकं” ॥
एतद्वचनं स्मृतिमहार्णवकामधेनुपारिजातप्रभृति-ष्वलिखनादयुक्तमेवेति रत्नाकरः । तन्न, दायभाग-मिताक्षराप्रभृतिभिर्धृतत्वात् । इति दायतत्त्वं ॥