धातुः: ज्ञा
मूलधातुः: 
धात्वर्थः: नियोगे
गणः: चुरादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: उभयपदी
रूपम्: ज्ञापयति-ते


धातुः: ज्ञा
मूलधातुः: 
धात्वर्थः: अवबोधने
गणः: क्र्यादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: अनिट्
उपग्रहः: परस्मैपदी (आत्मनेपदी)
रूपम्: जानाति-जानीते
अनुबन्धादिविशेषः: आकारान्तः


धातुः: मन्
मूलधातुः: मनु
धात्वर्थः: अवबोधने
गणः: तनादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: आत्मनेपदी
रूपम्: मनुते


धातुः: मन्
मूलधातुः: मन
धात्वर्थः: ज्ञाने
गणः: दिवादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: अनिट्
उपग्रहः: आत्मनेपदी
रूपम्: मन्यते
अनुबन्धादिविशेषः: अनुदात्तोपदेशः


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

ज्ञा  (अर्थः)  नियोगे
(अर्थविवरणम्) अत्र नियोगः प्रेरणम् 
स्वभावादयमाङ्पूर्वंः ( आज्ञापयति ) मारणादौ जपयतीति गतम्  बोधने तु ज्ञपयति विज्ञापयतीत्युभयम् इदं च घटादौ"ज्ञपमिच्च'' इत्यत्र चोपपादितम् शिन जानातीति 197

ज्ञा (अर्थः)  अवबोधने
( जानाति जानीतः जानन्ति जानासि जानामि जानीवः ) "ज्ञा जनोर्जा'' इति शित्प्रत्यये जादेशः दीर्घनिर्देशसामर्थ्यात् "प्वादीनाम्'' इति ह्रस्वो नेति ल्पी गतावित्यत्रोक्तम् ( जज्ञौ जज्ञतुः जज्ञिथ जज्ञाथ जज्ञिव ) क्रादिनियमादिट् थलि भारद्वाजनियमाद्विकल्पः ( ज्ञाता ज्ञास्यति जानातु जानीहि जानानि अजानात्, अजानीताम् अजानाम् जानीयात् ) आशिषि ( ज्ञायात् ज्ञायास्ताम् ज्ञेयात्, ज्ञेयास्ताम् ) "वाऽन्यस्यसंयोगादेः'' इत्येत्वविकल्पः ( अज्ञासीत् अज्ञासिष्टाम् ) ( शतमपजानीते ) अपलपतीत्यर्थंः "अपह्नुवे ज्ञः''इति तङ् सोपसर्गोऽयमपह्नुवे वर्त्तते ( सर्पिषो जानीते ) सर्पिषोपायेन प्रवर्त्ततइत्यर्थः "अकर्म्मकाच्च'' इति तङ् "ज्ञोऽविदर्थस्य करणे'' इति शेषत्वेन विवक्षिते षष्ठी ( मात्रा सञ्जानीते मातरं सञ्जानीते शतं प्रतिजानीते ) "सम्प्रतिभ्यामनाध्याने'' इति तङ् सम्पूर्वत्वे "संज्ञोऽन्यतरस्यां कर्म्मणि'' इति पक्षे तृतीया आध्यानमुत्कण्ठापूर्वकं स्मरणं, तत्रोऽन्यदनाध्यानम् आध्याने तु ( मातुः सञ्जानाति ) "अधीगर्थ'' इति कर्म्मणि शेषे षष्ठी अशेषे तु "संज्ञा'' इति द्वितीयातृयीये भवतः (मातरं सञ्जानाति मात्रा सञ्जानाति ) कृद्योगे तु मातुः संज्ञानम् कृद्योगलक्षणा षष्ठी परत्वाद्भवति, ( धर्म्मञ्जानीते ) "अनुपसर्गाज्ज्ञः'' इति कर्त्रभिप्राये तङ् ( स्वयं जानाति जानीतइति वा, ) "विभाषोपपदेन प्रतीयमाने'' इति कर्त्रभिप्रायत्वे उपपदेन द्योत्यमाने तद्विकल्पः ( घर्म्मञ्जिज्ञासते ) "ज्ञाश्रुस्मृदृशां सनः'' इति तङ् सकर्मकार्थमिदमकर्मकात्तु "पूर्ववत्सन'' तङ् सिद्धः ( अनुजिज्ञासति पुत्रम् ) "नानोर्ज्ञ'' इति तङ्निषेधः अयं च मध्येपवादन्यायेन "ज्ञाश्रुस्मृदृशाम्'' इत्यस्यापवादः तेनौषधस्यानुजिज्ञासते इत्यत्र "पर्ववत्सन'' इत्यकर्मकत्वनिबन्धनस्तङ्भवति औषधेन प्रवर्तितुमिच्छतीत्यर्थः ( जाज्ञायते, जाज्ञाति ज्ञापयति अजिज्ञपत् ) मारणदौ ज्ञपयति घटादित्वान्मित्वं प्रपञ्चो घटादावेवावगन्तव्यः जानातीति ( ज्ञा ) "इगुपध''इति "श्याद्व्यध'' इति णापवादे के आल्लोपः पन्थानं प्रजानातीति (पथिप्रज्ञः) "प्रेदाज्ञ'' इति अणोऽपवादः कः, ( प्राज्ञा ) "आतश्चोपसर्गे'' इत्यङ् पाणिन्युपज्ञमकालकं व्याकरणम्, उपज्ञायत इत्युपज्ञा प्रथमज्ञानं, पूर्ववदङ् कालपरिभाषाशून्यं व्याकरणं पाणिनिना प्रथमं ज्ञातमित्यर्थः "उपज्ञोपक्रमन्तदाद्याचिख्यासायाम्'' इत्युपज्ञौपक्रमान्तस्य तत्पुरुषस्य नपुंसकत्वं, तच्छब्देनोपज्ञोपक्रमयोरर्थः परामृश्यते तेन यद्युपज्ञेयस्योपक्रम्यस्य च आदिराख्यातुमिष्यतइत्यर्थः अत्र च कालपरिभाषाशून्यस्य व्याकरणस्य पाणिनिरादिराख्यातुमिष्यते ( ज्ञप्तः ज्ञापितः ) "वा दान्त'' इति पक्षे णेर्लुक्यनिट्त्वम्  36

मनुँ मनु  (अर्थः)  अवबोधे
( मनुते मेने ) इत्यादि वनुवत् उदात्तावनुदात्तेतौ 9

ज्ञा  नियोजने 
- आज्ञापयति  अन्यत्र जानाति  194

ज्ञा  अवबोधने 
- जानाति  प्वादीनां ह्रस्वः (7380) इति ह्रस्वत्वमिह नास्ति  दीर्घान्तादेशविधानबलात्  ह्रस्वत्वे वातो दीर्घो यञि (73101) इति दीर्धत्वम्  सर्पिषो जानीते  मधुनो जानीते  जज्ञौ  ज्ञाता  अज्ञासीत्  जिज्ञासते  जाज्ञायते  ज्ञापयति  ज्ञातिः  ज्ञातम्  सर्वज्ञः  प्रज्ञानम्  प्राज्ञः  संज्ञा  पथिप्रज्ञः  मनसाज्ञायी 38

मनुँ मनु बोधने 
- मनुते  मेने  मनिष्यते  अमनिष्ट अमत  मनित्वा मत्वा  9

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“ज्ञा नियोगे”@} <a href="#foot_krm02">2</a> स्वभावादयं धातुराङ्पूर्वः। </li> <li>नियोगः = प्रेरणम्। </li> <li>‘जानातीति श्नि सिध्येत्, ज्ञपयति तु पुनर्मारणादौ घटादेः णौ<a href="#foot_krm03">3</a>, मित्त्वेऽपीदमेव ज्ञपनमिति <a href="#foot_krm04">4</a> पदं ज्ञापने मारणादौ। </li> <li>तेनार्थाज्ज्ञापनेऽर्थे ज्ञपयतिपदवत्--ज्ञापयेदित्यपि स्यात्;</li> <li> उक्तस्योक्तिः--‘णिचश्चे’ <a href="#foot_krm05">5</a> त्युदितविहतये;</li> <li> ज्ञापयेत्-- ‘ज्ञा नियोगे’।।’ <a href="#foot_krm06">6</a> इति देवः। </li> <li>आज्ञापकः-पिका, <a href="#foot_krm07">7</a> आज्ञापनम्, इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि मारणाद्यति- रिक्तार्थस्य ज्ञाधातोः <a href="#foot_krm08">8</a> ण्यन्ते यानि प्रदर्शितानि तान्येवात्रापि बोध्यानि। </li> <li>ण्यन्तात सनि तु इमानि रूपाणीति विशेषः। </li> <li>आजिज्ञापयिषकः-षिका, आजिज्ञापयिषिता-त्री, आजिज्ञापयिषन्-न्ती, आजिज्ञापयिषिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> आजिज्ञापयिषमाणः, अजिज्ञापयिषिष्यमाणः;</li> <li> आजिज्ञापयिट्-यिषौ-यिषः;</li> <li> आजिज्ञापयिषितः-तवान्, आजिज्ञापयिषुः, आजिज्ञापयिषितव्यम्, आजि- <a href="#foot_krm09">9</a> ज्ञापयिषणीयम्, आजिज्ञापयिष्यम्, ईषदाजिज्ञापयिषः-दुराजिज्ञापयिषः- स्वाजिज्ञापयिषः, आजिज्ञापयिष्यमाणः, आजिज्ञापयिषः, आजिज्ञापयिषितुम्, आजिज्ञापयिषा, आजिज्ञापयिषणम्, जिज्ञापयिषित्वा, आजिज्ञापयिष्य, आजिज्ञापयिषम् २ जिज्ञापयिषित्वा २;</li> <li> </li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (६२६)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१०-चुरादिः-१७३३। सक। सेट्। उभ।)</li> <li id="foot_krm03">03 => [चौ]</li> <li id="foot_krm04">04 => [ज्ञप मिदिति]</li> <li id="foot_krm05">05 => (१-३-७४)</li> <li id="foot_krm06">06 => (श्लो। ८)</li> <li id="foot_krm07">07 => [[आ। ‘आज्ञापनामिह विभाज्य नृपेण दृष्टौ तौ शर्धनाय समयातयतां नियुद्धम्।।’ धा। का। ३ ४०।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => (६२५)</li> <li id="foot_krm09">09 => [पृष्ठम्०५९६+ २७]</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“मनु अवबोधने”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘स्तम्भे मानयते, ज्ञाने मन्यते मनुते पदम्।।’ <a href="#foot_krm03">3</a> इति देवः। </li> <li>‘--बोधने इति मैत्रेयः।’ इति मा। </li> <li>धा। </li> <li>वृत्तिटीका। </li> <li>मानकः-निका, मानकः-निका, <a href="#foot_krm04">4</a> मिमनिषकः-षिका, मम्मनकः-मंमनकः- निका;</li> <li> मनिता-त्री, मानयिता-त्री, मिमनिषिता-त्री, मम्मनिता-मंमनिता-त्री;</li> <li> इत्यादीनि सर्वाणि रूपाणि दैवादिकमन्यतिवत् <a href="#foot_krm05">5</a> ज्ञेयानि। </li> <li>क्विपि <a href="#foot_krm06">6</a> हरिमत्-हरिमतौ-हरिमतः;</li> <li> <a href="#foot_krm07">7</a> मतः-तम्-तवान्, <a href="#foot_krm08">8</a> मनितम्-तः-तवान्, <a href="#foot_krm09">9</a> मनित्वा-मत्वा, <a href="#foot_krm10">10</a> मेनका, <a href="#foot_krm11">11</a> अभिमत्य, <a href="#foot_krm12">12</a> मन्तिः, <a href="#foot_krm13">13</a> मन्वानः इतीमानि रूपाणि अस्य धातोः विशेषेण संभवन्तीति विशेषः। </li> <li><a href="#foot_krm14">14</a></li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१२१९)</li> <li id="foot_krm02">02 => (८-तनादिः-१४७१। सक। सेट्। आत्म।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (श्लो। १२५)</li> <li id="foot_krm04">04 => [[१। अस्य धातोः सेट्त्वात् सनि रूपमेवम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र बोध्यम्। शुद्धात् तृजादिषु च एवमेव ऊह्यम्।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => (१२१७)</li> <li id="foot_krm06">06 => [[२। ‘गमः क्वौ’ (६-४-४०) इत्यत्र ‘गमादीनामिति वक्तव्यम्’ इति वचनात् क्विपि अनुनासिकलोपे, ‘ह्रस्वस्य--’ (६-१-७१) इति तुकि च रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[३। निष्ठायाम्, ‘अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनाम्--’ (६-४-३७) इति अनुनासिकलोपे रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[४। निष्ठायाम्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति निषेधस्यानित्यत्वादिट्। तदनित्यत्वे च, ‘कृती छेदने’ (तु। से। पर।) इतीदित्करणं लिङ्गम्। अन्यथा, ‘सेऽसिचि--’ (७-२-५७) इति वेट्कत्वात् सिद्धे किं तेन?’ इति अमख्याख्यायाम् (१-१०७) प्रतिपादितत्वात् मनितम् इत्यपि साधुरिति ज्ञेयम्। तथा-- ‘बुद्धं बुधितं मनितम्’ इत्यमरः। ‘एवमेव स्वामी’ इति प्र। सर्वस्वे।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[५। ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पः। इट्पक्षे मनित्वा। इडभावपक्षे, अनुनासिकलोपे मत्वा इति रूपद्वयं बोध्यम्।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[६। ‘आशिषि च’ (३-१-१५०) इति वुन्। ‘नशिमन्योरलिट्येत्वं वक्तव्यम्’ (वा। ६-४-१२०) इति वचनात् एत्वे रूपमेवम्। “--‘मेनका’ इत्यपि भाषायां न प्राप्नोति। यदि तु इष्यते पृषोदरादित्वाद्भविष्यति। … ‘आशिषि चोपसंख्यानम्’ (वा। ७-३-४५) इति इत्वाभावः।” इति प्रकृतसूत्रभाष्ये (६-४-१२०) कैयटे प्रतिपादितम्।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[७। ल्यपि, ‘वा ल्यपि’ (६-४-३८) इत्यस्य व्यवस्थितविभाषाश्रयणाद् अत्र नान्तानिटां नित्यम् अनुनासिकलोपः। तेन अभिमत्य इत्येकमेव रूपम्।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[८। तनोत्यादित्वात् क्तिचि ‘न क्तिचि दीर्घश्च’ (६-४-३९) इति दीर्घानुनासिकलोप- निषेधे रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[आ। ‘कंसस्तृणीकृतरिपुः घृणिमान् वताप्तिं मन्वान एकमथ मञ्चमलञ्चकार।।’ धा। का। ३। ४।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [पृष्ठम्१००३+ २८]</li></ul>

ज्ञा (ज्ञा꣡ नियोगे - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = ज्ञापनम् / ज्ञपनम्
अनीयर् = ज्ञापनीयः / ज्ञपनीयः - ज्ञापनीया / ज्ञपनीया
ण्वुल् = ज्ञापकः / ज्ञपकः - ज्ञापिका / ज्ञपिका
तुमुँन् = ज्ञापयितुम् / ज्ञपयितुम्
तव्य = ज्ञापयितव्यः / ज्ञपयितव्यः - ज्ञापयितव्या / ज्ञपयितव्या
तृच् = ज्ञापयिता / ज्ञपयिता - ज्ञापयित्री / ज्ञपयित्री
क्त्वा = ज्ञापयित्वा / ज्ञपयित्वा
ल्यप् = प्रज्ञाप्य / प्रज्ञपय्य
क्तवतुँ = ज्ञापितवान् / ज्ञपितवान् - ज्ञापितवती / ज्ञपितवती
क्त = ज्ञापितः / ज्ञपितः - ज्ञापिता / ज्ञपिता
शतृँ = ज्ञापयन् / ज्ञपयन् - ज्ञापयन्ती / ज्ञपयन्ती
शानच् = ज्ञापयमानः / ज्ञपयमानः - ज्ञापयमाना / ज्ञपयमाना

ज्ञा (ज्ञा॒ अवबोधने - क्र्यादिः - अनिट्)
ल्युट् = ज्ञानम्
अनीयर् = ज्ञानीयः - ज्ञानीया
ण्वुल् = ज्ञायकः - ज्ञायिका
तुमुँन् = ज्ञातुम्
तव्य = ज्ञातव्यः - ज्ञातव्या
तृच् = ज्ञाता - ज्ञात्री
क्त्वा = ज्ञात्वा
ल्यप् = प्रज्ञाय
क्तवतुँ = ज्ञातवान् - ज्ञातवती
क्त = ज्ञातः - ज्ञाता
शतृँ = जानन् - जानती

मन् (मा꣡नँ॒ स्तम्भे - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = माननम्
अनीयर् = माननीयः - माननीया
ण्वुल् = मानकः - मानिका
तुमुँन् = मानयितुम्
तव्य = मानयितव्यः - मानयितव्या
तृच् = मानयिता - मानयित्री
क्त्वा = मानयित्वा
ल्यप् = प्रमान्य
क्तवतुँ = मानितवान् - मानितवती
क्त = मानितः - मानिता
शानच् = मानयमानः - मानयमाना

मन् (म꣡नुँ॒ अवबोधने - तनादिः - सेट्)
ल्युट् = मननम्
अनीयर् = मननीयः - मननीया
ण्वुल् = मानकः - मानिका
तुमुँन् = मनितुम्
तव्य = मनितव्यः - मनितव्या
तृच् = मनिता - मनित्री
क्त्वा = मनित्वा / मत्वा
ल्यप् = प्रमत्य
क्तवतुँ = मनितवान् / मतवान् - मनितवती / मतवती
क्त = मनितः / मतः - मनिता / मता
शानच् = मन्वानः - मन्वाना

मन् (म॒नँ॒ ज्ञाने - दिवादिः - अनिट्)
ल्युट् = मननम्
अनीयर् = मननीयः - मननीया
ण्वुल् = मानकः - मानिका
तुमुँन् = मन्तुम्
तव्य = मन्तव्यः - मन्तव्या
तृच् = मन्ता - मन्त्री
क्त्वा = मत्वा
ल्यप् = प्रमत्य
क्तवतुँ = मतवान् - मतवती
क्त = मतः - मता
शानच् = मन्यमानः - मन्यमाना

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

ज्ञा नियोजने
- आज्ञापयति भृत्यान्  ज्ञापित; ज्ञापना  अन्यत्र (938) जानाति 198

ज्ञा अवबोधने
- ज्ञाजनोर्जा (7379)-जानाति, जानीते  अनुपसर्गाज् ज्ञः (1376) उभयम्, नेह-अवजानासि मां मूढ ? अपह्नवे ज्ञः (1344) तङ्-शतम् अपजानीते  सम्प्रतिभ्यामनाध्याने (1346) संजानीते, प्रतिजानीते  ज्ञाश्रुस्मृदृशां सनः (1357) तङ्-जिज्ञासते  नानोर्ज्ञः-(1358)-पुत्रमनुजिज्ञासति  ज्ञोऽविदर्थस्य करणे (1358) षष्ठी-सर्पिषो जानीते  वान्यस्य संयोगादेः (6468) एत्वम्-ज्ञेयात्  ज्ञायात्  मारणतोषण (1548) इति मित्-संज्ञपयति  सनीवन्तर्ध (72 49) इति वेट्-जिज्ञपयिषति, अनिट्पक्षे आप्ज्ञप्यृधामीत् (7455) ज्ञीप्सति  इगुपधज्ञा (31135) इति कः-ज्ञः  प्रे दाज्ञः (326)-पथिप्रज्ञः  वा दान्तशान्त (7227) इति संज्ञप्तः, संज्ञपितः  आतश्चोपसर्गे (33106)-प्रज्ञा  ज्ञायते-ज्ञातिर्बन्धुः  ज्ञानं ज्ञातिरिति नास्ति, प्रसिद्धेनापहृतत्वात्  35

मनुँ मनु  अवबोधने
-उदात्तावनुदात्तेतौ मनुते  मत्वा मनित्वा  मतम्  अमत अमनिष्ट, अमथाः अमनिष्ठाः  दिवादौ मन ज्ञाने (466)-मन्यते  7

ज्ञा - अवबोधने (क्र्या० पर० सक० अनि०) जानाति ।

पदविभागः - >धातुः
कन्नडार्थः - >ತಿಳಿ /ಅರಿತುಕೊ
प्रयोगाः - >"येनाथ केचिदिहः नः प्रथयन्त्यवज्ञां जानन्ति ते किमपि तासु प्रति नैष यत्नः"
उल्लेखाः - >मालती० १-८

ज्ञा - अवबोधने (क्र्या० पर० सक० अनि०) जानाति ।

पदविभागः - >धातुः
कन्नडार्थः - >ಗ್ರಹಿಸು /ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡು /ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊ

ज्ञा - अवबोधने (क्र्या० पर० सक० अनि०) जानाति ।

पदविभागः - >धातुः
कन्नडार्थः - >ವಿಚಾರ ಮಾಡು /ವಿಮರ್ಶಿಸು

अवबोधने (avabodhane)

Shabdartha Kaustubha

धातुपाठः (Krishnacharya)