| YouTube Channel

अर्सस् (arsas)

 
शब्दसागरः
English
अर्सस्
m.
 (-र्सः) Hœmorrhoids. See अर्शस्.
Wilson
English
अर्सस्
m.
 (-र्सः) Hoemorrhoids. See अर्शस्.
Monier Williams 1872
English
अर्सस् अर्सस्, अस्, n. hemorrhoids. See
अर्शस् above.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अर्श(र्स)स्
न०
 ऋ--असुन् शुठ् (सुठ् दन्तादिरित्यन्ये) ।बलिकाकारे गुह्यस्थरोगभेदे यथाह सुश्रुतः “षड-र्शंसि भवन्ति वातपित्तकफशोणितसन्निपातैः सहजानिचेति ॥
तत्रानात्मवतां यथोक्तैः प्रकोपणैर्ब्धिरुद्धाध्यशन-स्त्रीप्रसङ्गोत्कटुकासनपृष्ठयानवेगविधारणादिभिर्व्विशेषैः प्रकुपिता दोषा एकशो द्विशः समस्ताः शोणितसहिता वायथोक्तं प्रसृताः प्रधानधमनीरनुप्रपद्याऽधोगत्वा गुदमा-गम्य प्रदुष्य बलीर्म्मांसप्ररोहान् जनयन्ति विशेषतोमन्दा-ग्नेस्तथा तृणकाष्ठोपललोष्ट्रवस्त्रादिभिः शीतोदकसंस्पर्श-नाद्वा कन्दाः परिवृद्धिमासादयन्ति तान्यर्शांसीत्याचक्षते ॥
तत्र स्थूलान्द्रप्रतिबद्धमर्द्ध पञ्चाङ्गुलं गुदमाहुस्तस्मिन् बलय-स्तिस्रोऽध्यर्द्धाङ्गुलान्तरभूताः प्रवाहणी विसर्ज्जनी संवरणीचेति । चतुरङ्गुलायताः सर्वास्तिर्य्यगेकाङ्गुलोच्छ्रिताः ॥
शङ्खा-वर्त्तनिभाश्चापि उपर्य्युपरि संस्थिताः । गजतालुनिभाश्चापिवर्णतः सम्प्रकीर्त्तिताः ॥
रोमान्तेभ्यो यवाध्यर्द्धं गुदौष्ठःपरिकीर्त्तितः ॥
प्रथमा तु गुदौष्ठादङ्गुलमात्रे । तेषान्तुभविष्यतां पूर्व्वरूपाणि, अन्ने न श्रद्धा कृच्छ्रात्पक्तिरम्लीकासक्थिसदनमाटोपः कार्श्यमुद्गारबाहुल्यमक्ष्णोश्च श्वयथुरन्द्र-कूजनं गुदपरिकर्त्तनमाशङ्का पाण्डुरोगग्रहणी दोषशो-षणं कासश्वासौभ्रमस्तन्द्रा निद्रेन्द्रियदौर्ब्बल्यञ्च । जाते-ष्वेतानि रूपाणि प्रव्यक्ततराणि भवन्ति ॥
तत्र मारुतात्प-रिशुष्कारुणवर्णानि विषममध्यानि कदम्बपुष्पतुण्डिकेरी-नाडीमुखसूचीमुखाकृतीनि च भवन्ति । तैरुपहतः सशूलंसंहतमुपवेश्यते कटीपृष्ठपार्श्व मेढ्रगुदनाभिप्रदेशेषु चास्यवेदना गुल्माष्ठोलाप्लीहोदराणि चास्य तन्निमित्तान्येवभवन्ति, कृष्णत्वङ्नखनयनदशनवदनमूत्रपुरीषश्च पुरुषोभवति । पित्तान्नीलाग्राणि तनूनि विसप्र्पीणि पीतावभासानियकृत्प्रकाशानि शुकजिह्वासंस्थानानि यवमध्यानि जलौ-कोवक्त्रसदृशानि प्रक्लिन्नानि च भवन्ति तैरुपहतः सरुधिर-मतिसार्य्यते ज्वरदाहपिपासासूर्च्छाश्चोपद्रवा भवन्ति, पीतत्वङ्नखनयनदशनवदनमूत्रपुरीषश्च पुरुषो भवति ।श्लेष्मजानि श्वेतानि महामूलानि स्थिराणि वृत्तानिस्निग्धानि पाण्डूनि करीरपनसास्थिगोस्तनाकाराणि नभिद्यन्ते न स्रवन्ति कण्डूबहुलानि च भवन्ति तैरुपहतःसश्लेष्माणमनल्पं मांसधावनप्रकाशमतिसार्य्येत शोफशीतज्वरारोचकाविपाकशिरोगौरवाणि चास्य तन्निमित्तान्येवभवन्ति, शुक्लत्वङ्नस्वनयनदशनवदनमूत्रपुरीषश्च पुरुषोभवति ॥
रक्तजानि न्यग्रोधप्ररोहविद्रुमकाकणन्तिकाफलसदृ-शानि पित्तलक्षणानि च यदावगाढपुरीषप्रपीडितानिभवन्ति तदात्यर्थं दुष्टमनल्पमसृक् सहसा विसृजन्ति तस्यैवा-तिप्रवृत्तौ शोणितातियोगोपद्रवा भवन्ति ॥
सन्निपातजानिसर्व्वदोषलक्षणयुक्तानि ॥
सहजानि दुष्टशोणितशुक्रनिमि-त्तानि तेषां दोषत एव प्रसाधनं कर्त्तव्य विशेषतश्चात्रदुर्दर्शनानि परुषाणि पाण्डूनि दारुणान्यन्तर्मुखानितैरुपद्रुतः कृशोऽल्पभुक् सिरासन्ततगात्रोऽल्पप्रजःक्षीणरेताः क्षामस्वरः क्रोधनोऽल्पाग्निर्ध्राणशिरोऽक्षिश्रवण-रोगवान् सततमन्द्रकूजाटोपहृदयोपलेपारोचकप्रभृतिभिःपीड्यते ॥
” “अर्श आद्या महारोगा अतिपापाद्भवन्तिहि” । शाता० स्मृ० । पृषो० सलोपः । अर्शमप्यत्र
न०
 ।