| YouTube Channel

अर्बुद (arbuda)

 
शब्दसागरः
English
अर्ब्बुद mn. (-दः-दं)
1. Ophthalmia.
2. A hundred millions.
m.
 (-दः)
1.
The name of a mountain in the west of India, commonly Abu, a
place of pilgrimage, especially to the Jainas.
2. An indolent
swelling.
E.
 अर्ब्ब to injure. उदच् affix
the root and derivative are
also written with the dental letter.
Capeller Eng
English
अर्बुद॑
m.
 a snake, a serpent-demon (अ॑र्बुद)
N.
 of a
mountain,
pl.
 of a people
n.
 a hundred millions, cartilage of the ribs.
Yates
English
अर्ब्बुद (दः-दं) 1.
m.
n.
 Ophthalmia.
m.
 A hundred millions.
Spoken Sanskrit
English
अर्बुद arbuda
m.
 cartilage of a rib
अर्बुद arbuda
m.
n.
 long round mass
अर्बुद arbuda
m.
n.
 swelling
अर्बुद arbuda
n.
 polypus
अर्बुद arbuda
n.
 ten millions
अर्बुद arbuda
n.
 tumour
अर्बुद arbuda
n.
 billion [ American ]
अर्बुद पर्वत arbuda parvata
m.
 Abu mountain [ Geogr. ]
Wilson
English
अर्ब्बुद
mn. (-दः-दं)
1 Ophthalmia.
2 A hundred millions.
m.
 (-दः)
1 The name of a mountain in the west of India, commonly Abū, a place
of pilgrimage, especially to the Jains.
2 An indolent swelling.
E.
 अर्ब to injure, उदच् affix
the root and derivative are also written
with the dental letter.
Apte 1890
English
अर्बु(र्व)दः,
दं 1 A swelling, tumour, (of various kinds)
मांस°, नासा°, शोणित° &c.
2 One hundred millions.
3 N. of a mountain in the west of India (Abu).
4 A serpent-like demon killed by Indra.
5 A serpent.
6 A cloud.
7 A place of pilgrimage (of the Jainas).
8 A long round mass, lump of flesh
यदि पिंडः पुमान्स्त्री चेत् पेशी नपुंसकं चेदर्बुदं Suśr
Y. 3. 75, 89 (मांसपिंड).
9 N. of a people.
10 N. of a hell.
Monier Williams Cologne
English
अ॑र्बुद
m.
Ved.
 a serpent-like demon (conquered by Indra, a descendant of Kadrū therefore called Kādraveya,
ŚBr.
AitBr.
said to be the author of
RV.
 x, 94
RAnukr.
 ),
RV.
&c.
अर्बुद॑ (अ॑स्),
m.
 id.,
RV.
 i, 51, 6 and x, 67, 12
अ॑र्बुद (अम्),
n.
N.
 of the above-named hymn,
RV.
 x, 94
ĀśvŚr.
अ॑र्बुद (अस्, अम्),
m.
n.
 a long round mass (said especially of the shape of the foetus in the second half of the first month [Nir. xiv, 6] or in the second month [Yājñ. iii, 75 and 89])
a swelling, tumour, polypus,
Suśr.
&c.
अर्बुद the cartilage of a rib, Viṣṇ.
(अ॑र्बुद),
n.
 (also
m.
 ,
L.
 ) ten millions,
VS.
 xvii, 2,
&c.
 (or 100 millions, See महार्बुद)
(अस्), (अस्),
m.
 ,
N.
 of a mountain in the west of India (commonly called Abū, a place of pilgrimage of the Jainas, and celebrated for its Jaina temples)
(आस्), (आस्),
m.
pl.
 ,
N.
 of a people,
VarBṛS.
BhP.
&c.
अर्बुद (with Buddhists)
N.
 of one of the 8 cold hells,
Dharmas.
 122
Monier Williams 1872
English
अर्बुद अर्बुद, अस्, अम्, m. n. (said to be fr.
the preceding rt.), a serpent
a serpent-like demon
conquered by Indra
a long round mass
a swelling,
a tumour, a polypus
a hundred millions
N. of a
mountain in the west of India, commonly called Abū,
a place of pilgrimage, especially of the Jainas
N. of
a people
N. of a hell.
Macdonell
English
अर्बुद arbuda,
m.
 (á) serpent
N. of a snakedemon 🞄(ár-)
snake-like mass
shape of the 🞄foetus in the second month
N. of a mtn. (Abū): 🞄pl. N. of a people
n.
 the hymn RV. X, 94
🞄¤10, 000, 000¤
-śikhara,
m.
 N. of a mtn. .
Benfey
English
अर्बुद अर्बुद।
I.
m.
 ,
n.
1. The shape
of the fœtus in the second month after
the conception, Yājñ. 3, 75.
2. A hun-
dred millions, Rām. 5, 29, 3.
II.
m.
The name of a mountain, Rām. 6,
2, 27.
Apte Hindi
Hindi
अर्बुदः
पुं*
 - अर्ब्+विच्-उद्-इ+ड
"सूजन, रसौली"
अर्बुदः
पुं*
 - अर्ब्+विच्-उद्-इ+ड
दस करोड़ की संख्या
अर्बुदः
पुं*
 - अर्ब्+विच्-उद्-इ+ड
भारत के पश्चिम में स्थित आबू पहाड़
अर्बुदः
पुं*
 - अर्ब्+विच्-उद्-इ+ड
साँप
अर्बुदः
पुं*
 - अर्ब्+विच्-उद्-इ+ड
बादल
अर्बुदः
पुं*
 - अर्ब्+विच्-उद्-इ+ड
मांसपिंड
अर्बुदः
पुं*
 - अर्ब्+विच्-उद्-इ+ड
साँप जैसा राक्षस जिसे इन्द्र ने मारा था।
अर्बुदम्
नपुं*
 - अर्ब्+विच्-उद्-इ+ड
"सूजन, रसौली"
अर्बुदम्
नपुं*
 - अर्ब्+विच्-उद्-इ+ड
दस करोड़ की संख्या
अर्बुदम्
नपुं*
 - अर्ब्+विच्-उद्-इ+ड
भारत के पश्चिम में स्थित आबू पहाड़
अर्बुदम्
नपुं*
 - अर्ब्+विच्-उद्-इ+ड
साँप
अर्बुदम्
नपुं*
 - अर्ब्+विच्-उद्-इ+ड
बादल
अर्बुदम्
नपुं*
 - अर्ब्+विच्-उद्-इ+ड
मांसपिंड
अर्बुदम्
नपुं*
 - अर्ब्+विच्-उद्-इ+ड
साँप जैसा राक्षस जिसे इन्द्र ने मारा था।
Shabdartha Kaustubha
Kannada
अर्बुद
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः /नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದಶಕೋಟಿ /ಹತ್ತು ಕೋಟಿ
अर्बुद
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಾಂಸಪಿಂಡ /ಎರಡು ತಿಂಗಳಿನ ಗರ್ಭಪಿಂಡ
प्रयोगाः - > "प्रथमे मासि सङ्क्लेदभूतो धातुर्विमीर्च्छितः । मास्यर्बुदं द्वितीये तु तृतीयेऽङ्गेन्द्रियैर्युतः ॥"
उल्लेखाः - > याज्ञ० ३-७५
अर्बुद
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಶ್ಚಿಮಭಾರತದ ಒಂದು ಪರ್ವತ
विस्तारः - > "अर्बुदो मांसपुरुषे दशकोटिषु न स्त्रियाम् । महीधरविशेषे ना" - मेदि० ।
अर्बुद
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಾಂಸಗ್ರಂಥಿ ಬೆಳೆದುಂಟಾಗುವ ಒಂದು ರೋಗ
विस्तारः - > "अर्बुदः पर्वते मांसकीलके दशकोटिषु" - हेम० ।
अर्बुद
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೇಘ /ಮೋಡ
L R Vaidya
English
arbuda {% m.n. %} 1. A hundred millions
2. a serpent
3. a name of the mountain Abu
4. the name of a demon conquered by Indra
5. a cloud
6. a swelling or tumour (in medicine).
Bopp
Latin
अर्बुद m. n. centum milliones. A. 5. 21.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
Arbuda, m. (nt. in Ud? = Pali Abbuda), n. of a hell, acc. to Mvy and Dharmas a cold one (so in Pali, CPD): Mvy 〔4929〕
Dharmas 〔122〕
Divy 〔67.22〕
〔138.7〕
Av 〔i.4.9〕 etc.
Ud 〔viii.5〕 arbudāni, gender app. influenced by sahasrāṇi of prec. line, which as Chakravarti assumes may be understood here, i.e. arbudāni short for °da-sahasrāṇi?
Lanman
English
árbuda, n. a hundred millions.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
अर्बुद 4. n. Rippenknorpel, Viṣṇus. 96, 76. वक्षसि संध्यस्थीन्य् अर्बुदान्य् उभयतो दश दश (Komm.).
Sanskrit Tibetan
Tibetan
chu bur can
अर्बुद
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
यथोत्तरं दशगुणं भवेदेको दशामुतः ।
शतं सहस्रमयुतं लक्षप्रयुतकोटयः ॥ ८७३ ॥
अर्बुदमब्जं खर्वं च निखर्वं च महाम्बुजम् ।
शङ्कुर्वार्धिरन्त्यं मध्यं परार्धं चेति नामतः ॥ ८७४ ॥
-wordlist-
एक (पुं), दशन् (पुं), शत (पुंक्ली), सहस्र (पुंक्ली), अयुत (पुंक्ली), लक्ष (स्त्रीक्ली), प्रयुत (पुंक्ली), कोटि (स्त्री), अर्बुद (पुंक्ली), अब्ज (क्ली), खर्व (क्ली), निखर्व (क्ली), महाम्बुज (क्ली), शङ्कु (पुंस्त्री), वार्द्धि (पुं), अन्त्य (क्ली), मध्य (क्ली), परार्द्ध (क्ली)
Mahabharata
English
Arbuda^1, a Serpent. § 277 (Jarāsandhav.): II, 21, 806 (among the Nāgas who formerly dwelt at Girivraja).
Arbuda^2, a tīrtha. § 358 (Tīrthay.): III, 82, 4097 (Himavat-sutam Arbudaṃ, “where there was formerly a hole in the earth”).
पुराणम्
English
अर्बुद / ARBUDA. An asura. indra killed this asura. (ṛgveda, Maṇḍala 1, Anuvāka 10, Sūkta 51).
अर्बुद १ / ARBUDA I. A nāga (serpent) living in mountains. (Sabhā Parva, Chapter 21, Stanza 9).
अर्बुद २ / ARBUDA II. The mountain Ābu. (mahābhārata, Vana Parva, Chapter 82, Stanza 55).
Vedic Reference
English
Arbuda is mentioned as Grāvastut priest at the snake
festival described in the Pañcaviṃśa Brāhmaṇa.^1 He is ob-
viously the same mythical figure as Arbuda Kādraveya, a seer
spoken of in the Aitareya^2 and Kauṣītaki Brāhmaṇas^3 as a maker
of Mantras.
1) xxv. 15.
2) vi. 1.
3) xxix. 1. Cf. Śatapatha Brāhmaṇa,
xiii. 4, 3, 9.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अर्ब्बुदः,
पुं,
क्ली,
 (अर्ब्ब + विच्, तस्मै उदेति, उद्+ इण + ड ।) दशकोटिसंख्या । रोगविशेषः ।मांसकीलः । मांसपुरुषः । आव् इति भाषा ।इति लिङ्गादिसंग्रहे अमरो मेदिनी च ॥
तस्यनिदानलक्षणे ।“गात्रप्रदेशे क्वचिदेव दोषाःसंमूर्च्छिता मांसमसृक् प्रदूष्य ।वृत्तं स्थिरं मन्दरुजं महान्त-मनल्पमूलं चिरवृद्ध्यपाकं ॥
कुर्ब्बन्ति मांसोच्छ्रयमत्यगाधंतमर्ब्बदं शास्त्रविदो वदन्ति” ।महान्तं ग्रन्थ्यपेक्षया चिरेण वृद्धिरपाकश्च यस्यतत् चिरवृद्ध्यपाकं । अपाकमिति ग्रन्थेः सका-शादस्य भेदज्ञापकं । अत्यगाधं दूरानुप्रविष्टं ॥
* ॥
निदानपूर्व्वकाणि विशिष्टानि लक्षणान्याह ।“वातेन पित्तेन कफेन वापिरक्तेन मांसेन च मेदसा च ।तज्जायते तस्य च लक्षणानिग्रन्थेः समानानि सदा भवन्ति” ॥
ग्रन्थेः समानानि वातिकपैत्तिकश्लैष्मिकमेदोजानांग्रन्थीनां लक्षणैर्व्वातिकपैत्तिकश्लैष्मिकमेदोजाना-मर्ब्बुदानां लक्षणानि तुल्यानि भवन्ति ॥
* ॥
रक्ता-र्ब्बुदमाह ।“दोषप्रदुष्टे रुधिरं शिराश्चसङ्कोच्य संपीड्य ततस्त्वपाकं ।सस्रावमुन्नह्यति मासपिण्डंमांसाङ्कुरैरावृतमाशु वृद्धिं ॥
स्रवत्यजस्रं रुधिरं प्रदुष्ट-मसाध्यमेतद्रुधिरात्मकन्तु ।रक्तक्षयोपद्रवपीडितत्वात्पाण्डुर्भवेदर्ब्बुदपीडितस्तु” ॥
दोषोऽत्र पित्तं रुधिरं शिराश्च सङ्कोच्य संपीड्यसंहतीकृत्यमांसासृजोः सर्वेष्वर्ब्बुदेषु दूष्यत्वं रक्तजेतु विशेषतोरक्वदुष्टिः । एवं मांसार्ब्बुदे विशेषतोमांसदुष्टिर्बोद्धव्या । ततो मांसपिण्डमुन्नह्यतिउद्गतं करोति । अपाकं ईषत्पाकं यथा स्यादेव-मिति क्रियाविशेषणं ईषत्पाकश्च एकदेशपाकेन ।रक्तक्षयोपद्रवपीडितत्वात् । रक्तक्षयोपद्रवाःसुश्रुतेनोक्ताः । तैः पीडितत्वात् । अर्ब्बुदपीडितःरक्तार्ब्बुदपीडितः ॥
* ॥
मांसार्ब्बुदस्य संप्राप्तिमाह“मुष्टिप्रहारादिभिरर्दितेऽङ्गेमांसं प्रदुष्टं समुपैति शोथं ।अवेदनं स्निग्धमनन्यवर्ण-मपाकमश्मोपममप्रचाल्यं” ॥
मांसं प्रदुष्टं वातेन । अवेदनं वेदनारहितंईषद्वेदनं वा । अपाकं पाकरहितं ईषत्पाकंवा । अश्मोपमं पाषाणवत् कठिनं । अप्रचाल्यंस्थिरं । यद्यपि रक्तमांसार्ब्बुदयो रक्तमांसयो-र्हेतुत्वेनोक्तिः तथापि रक्तजे पित्तं मांसजे वायु-रारम्भकः ॥
* ॥
निदानमाह ।“प्रदुष्टमांसस्य नरस्य गाढ-मेतद्भवेन्मांसपरायणस्य” ।मांसाशनाभ्यासेन यः प्रदुष्टमांसस्तस्यैव भवतिइत्यर्थः ॥
* ॥
असाध्यमाह ।“मांसार्बुदं त्वेतदसाध्यमाहुःसाध्येष्वपीमानि विवर्जयेच्च ।संप्रस्तुतं मर्म्मसु यच्च जातंस्रोतःसु वा यच्च भवेदचाल्यं” ॥
साध्येष्वपि वातजादिष्वपि । इमानि वक्ष्यमाणानिसंप्रस्तुतादीनि ॥
* ॥
अपरासाध्यमाह ।“यज्जायतेऽन्यत् खलु पूर्व्वजातेज्ञेयं तदध्यर्ब्बुदमर्ब्बुदज्ञैः ॥
यद्द्वन्द्वजातं युगपत् क्रमाद्वाद्विरर्ब्बुदं तच्च भवेदसाध्यं” ॥
* ॥
अर्ब्बुदानां पाकाभावे हेतुमाह ।“न पाकमायाति कफाधिकत्वा-न्मेदोबहुत्वाच्च विशेषतस्तु ।दोषस्थिरत्वात् ग्रथनाच्च तेषांसर्व्वार्ब्बुदान्येव निसर्गतस्तु” ।ग्रथनात् ग्रन्थिरूपत्वात् । नन्वपच्यां कफमेद-सोराधिक्येऽपि पाको दृश्यते तथात्र कथं न पाकइत्याह निसर्गात् स्वभावात् ॥
* ॥
अथार्ब्बुदस्य चिकित्सा ।“ग्रन्थ्यर्ब्बुदानां न यतो विशेषःप्रदोषहेत्वाकृतिदोषदुष्टेः ।अतश्चिकित्सेद्भिषगर्ब्बुदानिविधानविद्ग्रन्थिचिकित्सितेन ॥
हरिद्रा-लोध्र-पत्तङ्ग-गृहधूम-मनःशिला ।मधुप्रगाढो लेपोऽयं मेदोऽर्ब्बुदहरः परः ॥
१ ॥
मूलकस्य कृतः क्षारो हरिद्रायास्तथैव च ।शङ्खचूर्णेन संयुक्तो लेपः सिद्धोऽर्ब्बुदापहः ॥
२ ॥
वटदुग्धकुष्ठरोमकलिप्तं बद्धं वटस्य पत्रेण । अध्य-स्थिसप्तरात्रात् महादप्युपशान्तिमर्ब्बुदं गच्छेत् ॥
३ ॥
शिग्रुमूलकयोर्ब्बीजं रक्षोघ्नं सुरसां यवं ।तक्रेणाश्वरिपुं पिष्ट्वा लिम्पेदर्ब्बुदशान्तये ॥
४ ॥
रक्षोघ्नं सर्षपं । सुरसां तुलसीं । यवं रन्द्रयवं ।अश्वरिपुं करवीरं । इत्यर्ब्बुदाधिकारः । इतिभावप्रकाशः ॥
अर्ब्बुद,
पुं,
 (अर्ब्ब + उदच् ।) पर्ब्बतविशेषः । इतिमेदिनी ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अर्बु(र्वु)द
न०
 अर्ब (र्व) विच् तस्मै उदेति उद् + इण्--ड ।(आव् इति) ख्याते १ मांसपिण्डाकारे रोगभेदे, स चसुश्रुतोक्तवर्त्माश्रयेषुएकविंशतिरोगेषु मध्येरोगभेदः “पृथग्-दोषा समस्ताश्च यदा वर्त्म व्यपाश्रयाः । सिरा व्याप्यावतिष्ठन्तेवर्त्मस्वधिकमूर्च्छिताः । विवर्द्ध्य मांसं रक्तञ्च तदावर्त्मव्यापाश्रयान् । विकारान् जनयत्याशु नामतस्तान्निबोधत” इत्युपक्रम्य उत्सर्द्दिनोप्रभृतीन् एकविंशतिभेदान् उक्त्वा तेषां प्रत्येकलक्षणान्युक्तानि तत्र० “वर्त्मा-न्तरस्थं विषमं ग्रन्थिभूतमवेदनम् । विज्ञेयमर्बुदंपुंसां सरक्तमवलम्बितम्” इत्यर्वुदलक्ष्मोक्तम् अर्बुदञ्चनानाविधं मांसार्वुदर्शोणितार्वुदादिभेदात् । “कृष्ण-स्फोटीसरक्तैश्च पिडकाभिश्च पीडितम् । यस्य वस्तिरुज-श्चोग्रा ज्ञेयं तच्छोणितार्बुदम् । मांसदोषेण जानीया-दर्बुदं मांससम्भवम्” एवं मेदोऽर्बुदादयोऽषि तत्रोक्तारोगभेदा ज्ञेयाः । २ दशकोटिसंख्यायां ३ तत्संख्यातेषुमएकादिकोटिसंख्या दशगृणोत्तरा उक्त्वा अर्बुदमवजंखर्वनिखर्वमहापद्मशङ्क्षवस्तस्मात्” लीला० “इमामेऽग्न! इष्टका धेनवःसन्त्वेका च दश च दश च शतंच शतं चेत्युपक्रम्य “अर्बुदं चन्यर्बुदञ्च इति यजु० १७, २ ।४ पर्व्वतभेदे ५ असुरभेदे च
पु०
 । “महान्तं चिदर्बुदंनिक्रमी पदा” ऋ० १, ५१, ४, ६ काद्रवेये सर्पभेदे
पु०
 पञ्च-मेऽहनीत्युपऽक्रम्य “अर्बुदः काद्रवेयो राजेत्याह तस्यसर्पाविशः” इति शत० ब्रा० । अम्बूनि ददाति दा--क वेदेमस्य रः । ७ मेघे “न्यर्बुदं वावृधानो अगुः ऋ० २, ११, २०, “अम्बूनि ददातीत्यर्बुदो मेघः” भा० अर्बुदाकारत्वात्गर्भस्य ८ मांसपिण्डभेदे” “यदि पिण्डः पुमान्, स्त्रीचेत्पेशी, नपुंसकेऽर्बुदमिति” सुश्रु० द्वितीयमासिकगर्भमात्रेन० “प्रथमे मासि संक्लेदभूतो धातुविमूर्च्छितः । मास्यर्बुदंद्वितीये तु तृतीयेऽङ्गेन्द्रियैर्युतः” या० स्मृ० “द्वितीये तुमासि अर्बुदमीषत्कठिनं मांसपिण्डमयं भवति” मिता० ।
Capeller
German
1. अर्बुद॑
m.
 Schlange
अ॑र्बुद N.eines
Schlangendämons.
2. अर्बुद
m.
 Pl. Volksname.
Grassman
German
arbudá, m., Schlangen- oder Drachen- artiges mythisches Wesen, das Indra mit dem Fusse niedertritt ({51, 6}) und dem er den Kopf abhaut ({893, 12}).
-ám {51, 6}.
-ásya {893, 12} mūrdhā́nam.
árbuda, m., mit dem vorigen wesentlich identisch, ein von Indra bekämpfter Dämon.
-am {202, 20}
{205, 4}
{652, 26}.
-asya gā́s {623, 19}
viṣṭápam {652, 3}.
Burnouf
French
अर्बुद अर्बुद
m.
 (अर्ब् Vd. np. d'un ennemi des Aryas.
Np. de montagne.
Tumeur indolente. -- M.
n.
 cent millions.
Ophthalmie.
Le 1ᵉʳ enfer glacé.
Stchoupak
French
अर्बुद-
nt. dix millions
m.
n.
 d'un démon
d'une localité
d'une
montagne
pl.
n.
 d'un peuple
-शस् par dizaines de millions.
°शिखर-
m.
n.
 d'une montagne.