धातुः: रा
मूलधातुः: 
धात्वर्थः: दाने
गणः: अदादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: अनिट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: राति


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

रा (अर्थः)  दाने
( राति ) इत्यादि ( रातिः) मित्रम् संज्ञायां क्तिच् ( राः, रायौ ) "रातेर्डैः'' इति डैः "चिरव्ययम्'' इतिनियमाद् "कृन्मेजन्त'' इति नाव्ययत्वम् "रायोहलि'' इति हलादौ विभक्तावात्वम् अजादौ विभक्तावायादेशः  इदमात्वं तदन्तेऽपीष्यते, (सुरा अतिरा) इति (अतिरि) ब्राह्मणकुलमित्यत्र सोर्लुका लुप्तत्वाद्हलादिविभक्तिपरत्वाभावान्नात्वम् अन्यत्र तु भवत्येव अतिराभ्यामित्यादि "सम्बुद्धौ च'' इति गुणस्तु विकल्पेन भवतीति त्रपतावुपपादितम् अजादौ "इकोऽचि'' इति नुम्, (अतिरिणी) इत्यादि तृतीयादावजादौ "तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं पुंवद्'' इति पक्षे पुंवद्भावाद् नुमभावो नाशङ्यः, इगन्तस्याङ्गस्य भाषितपुंस्कत्वाभावाद् पुंवद्भावस्य नैव प्रसङ्ग इति आमि तु [नुमचिरतृज्वद्भावेभ्यो नुट् पूर्वविप्रतिषेधेन ] इति नुट्यात्वे च (अतिराणाम्) इति भवति ( राका ) "कृदाधारार्चिकलिभ्यः कन्'' इति कन् (रात्रिः) "राशदिभ्यां त्रिप्'' इति त्रिप् ( रात्री ) कृदिकारत्वान् ङीष् "रात्रेश्चाजसौ'' इति संज्ञाछन्दसोर्ङीब्विधानमाद्युदात्तार्थम् ( अहोरात्रः, अहोरात्रौ ) द्वन्द्वौ [ अह्नो रुविधौ रूपरात्रिरथन्तरेषूपसङ्ख्यानम् ] इति रुः ( सर्वरात्रः ) "पूर्वकालैक'' इति समासः रात्रेः पूर्वभागः ( पूर्वरात्रः ) "पूर्वापराधरोत्तरमेकदेशिनैकाधिकरणे'' इति तत्पुरुषः ( सङ्ख्यातरात्रः, पुण्यरात्रः ) विशेषणसमासौ ( अतिरात्रः ) प्रादिसमासः ( द्विरात्रः) द्विगुः "अहस्सर्वैकदेशसङ्ख्यातपुण्याच्च रात्रेः'' इत्यहादेरव्ययात् सङ्ख्यायाश्च परस्य रात्रिशब्दस्याच्समासान्तस्तत्पुरुषे अहर्ग्रहणं तु द्वन्द्वार्थम् "कतिपयरात्रम्'' इति मुरारिप्रयोगे कतिपयशब्दस्यासङ्ख्यात्वात् समासान्तश्चिन्त्यः उक्तं हि "षट्कतिकतिपयचतुरां थुक्'' इत्यत्र वृत्तावस्यासङ्ख्यात्वम् "रात्राह्नाहाः पुंसि'' इति कृततसमासान्तस्य रात्रशब्दस्य पुंस्त्वम् इदं पुंस्त्वमसङ्ख्यादेरित्यमरसिंहः, यथाह "रात्रादेः प्रागसङ्ख्यकाद्' इति वृत्तिकारशाक्यमुनिप्रभृतयस्तु पुंस्त्वमेवाहुः रात्र्यामटति रात्र्यामटति ( रात्रिमटः ( 1 ) ) ( 1 ) रात्र्यट इत्याधिकं पुस्तकान्तरे "रात्रेः कृति विभाषा'' इति वा मुमागमः ( रात्रिंदिवम् ) अचतुरादिनाचि मान्तत्वं निपात्यते ( द्वैरात्रिकः, द्विरात्रीणः ) "रात्र्यहस्संवत्सराच्च'' इति अधीष्टादिषु ठञ्खौ रायतीति शपि 47

रा दाने 
- राति । व्यतिराते । व्यतिरासे । व्यतिरै । ररौ ।। 48 ।।

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“रा दाने”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘--आदाने’ इति केचित्। </li> <li>‘रैशब्दे रायतीतीष्टं, राऽऽदाने राति शब्लुकि।।’ <a href="#foot_krm03">3</a> इति कर्तरि कप्रत्ययः। </li> <li>‘आतो लोप इटि च’ <a href="#foot_krm04">4</a> इत्याकारलोपः। </li> <li>स्त्रियामदन्तलक्षणे टापि सुरा = मद्यविशेषः।]] सुरः-सुरा <a href="#foot_krm05">5</a> धीरः, द्रव्यरः, गोर, मुद्रः, शुभंर, राप, रिरासुः-रिरासयिषुः, राराः;</li> <li> <a href="#foot_krm06">6</a> रातव्यम्, रापयितव्यम्, रिरासितव्यम्, रारायितव्यम्;</li> <li> राणीयम्, रापणीयम्, रिरासनीयम्, रारायणीयम्;</li> <li> रेयम्, राप्यम्, रिरास्यम्, राराय्यम्;</li> <li> <a href="#foot_krm07">7</a> ईषद्राणः-दूराणः-सुराणः;</li> <li> -- -- रायमाणः, रापयमाणः, रिरास्यमानः, राराय्यमानणः, रायः, रापः, रिरासः, रारायः;</li> <li> रातुम्, रापयितुम्, रिरासितुम्, रारायितुम्;</li> <li> रतिः, प्ररा, रापणा, रिरासा, राराया;</li> <li> राणम्, रापणम्, रिरासनम्, रारायणम्;</li> <li> रात्वा, रापयित्वा, रिरासित्वा, रारायित्वा;</li> <li> प्रराय, प्रराप्य, प्ररिरासिष्य, प्रराराय्य;</li> <li> रायम् २, रात्वा २, रापम् २, रापयित्वा २, रिरासम् २, रिरासित्वा २, रारायम् २;</li> <li> रारायित्वा २, <a href="#foot_krm08">8</a> इति कन्प्रत्ययः। </li> <li>राका = पूर्णिमारूपकाल- विशेषः।]] राका, <a href="#foot_krm09">9</a> इति त्रिप्प्रत्ययः। </li> <li>रात्री इति तु, ‘कृदि- कारादक्तिनः’ <a href="#foot_krm10">10</a> इति ङीषि बोध्यम्।]] रात्रिः, <a href="#foot_krm11">11</a> इति डैप्रत्ययः। </li> <li>एजन्तेऽपि, ‘कृन्मेजन्तः’ <a href="#foot_krm12">12</a> इति नास्याव्ययत्वम्। </li> <li>‘च्विरव्ययम्’ <a href="#foot_krm13">13</a> इत्यनेन सूत्रेण च्विप्रत्ययान्तस्यैवाव्ययत्वमुणादिषु, नान्यस्येति नियमनेन ज्ञापनात्।]] राः-रायौ-रायः।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१३९१)</li> <li id="foot_krm02">02 => (२-अदादिः-१०५७। सक। अनि। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (श्लो। ११ इति देवः। रायकः-यिका, रापकः-पिका, रिरासकः-सिका, रारायकः-यिका;\n\n राता-त्री, रापयिता-त्री, रिरासिता-त्री, रारायिता-त्री;\n\n रान् न्ती-ती, रापयन्-न्ती, रिरासन्-न्ती;\n\n -- रास्यन्-न्ती-ती, रापयिष्यन्-न्ती-ती, रिरासिष्यन्-न्ती-ती;\n\n -- व्यतिराणः, रापयमाणः, व्यति रिरासमानः, रारायमाणः;\n\n व्यतिरास्यमानः, रापयिष्यमाणः, रिरासिष्यमाणः, रारायिष्यमाणः;\n\n राः-रौ-राः, राप्-रापौ-रापा;\n\n -- -- रातम्-तः, रापितः, रिरासितः, रारायितः-तवान्;\n\n [[३। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-१-१३६)</li> <li id="foot_krm04">04 => (६-४-६४)</li> <li id="foot_krm05">05 => [[४। धियं राति = आदत्ते इति धीरः। कर्मण्युपपदे, ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ (३-२-३) इति कर्तरि कप्रत्ययः। एवमेव मुद्रः इत्यादिष्वपि ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [पृष्ठम्१११२+ २५]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[१। ‘आतो युच्’ (३-३-१२८) इति ईषदाद्युपपदेषु खलपवादो युच्। णत्वम्।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[२। ‘कृदाधारा--’ [द। उ। ३-१८]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[३। ‘राशदिभ्यां त्रिप्, [द। उ। १-३६]</li> <li id="foot_krm10">10 => (ग। सू। ४-१-४५)</li> <li id="foot_krm11">11 => [[४। ‘रातेर्डैः’ [द। उ २-१०]</li> <li id="foot_krm12">12 => (१-१-३९)</li> <li id="foot_krm13">13 => [द। उ। २-१३]</li></ul>

रा (रा॒ दाने - अदादिः - अनिट्)
ल्युट् = राणम्
अनीयर् = राणीयः - राणीया
ण्वुल् = रायकः - रायिका
तुमुँन् = रातुम्
तव्य = रातव्यः - रातव्या
तृच् = राता - रात्री
क्त्वा = रात्वा
ल्यप् = प्रराय
क्तवतुँ = रातवान् - रातवती
क्त = रातः - राता
शतृँ = रान् - रान्ती / राती

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

रा दाने
- राति  रातेर्डैः (उ0 266) इति रा धनम्  कन् (द्र0 उ0 340) राका पूर्णिमा  राशदिभ्यां त्रिन् (द0 उ0136 कपाठः) रात्रिः  45

अरात्
अ* - -
"तुरन्त, तत्काल"

अरात् [arāt], ind. Immediately; at once; वर्तन्ति यदनीत्या ते तेन साकं पतन्त्यरात् Śukra.4.1266

अरात् (arAt)

Apte

Apte Hindi