| YouTube Channel

अरणिः (araNiH)

 
Apte
English
अरणिः [araṇiḥ],
m.
 ,
f.
 -णी
f.
 [ऋ-अनि
Uṇ.*
 2.11
अरणिः अग्नेर्योनिः] A piece of wood (of the Śamī tree) used for kindling the sacred fire by attrition, the fireproducing wooden stick
प्रयच्छन्ति फलं भूमिररणीव हुताशनम्
Pt.*
 1.216. -णी (dual) The two pieces of wood used in kindling the sacred fire. धरण्योर्निहितो जातवेदाः Kaṭha. 4.8.
णिः The sun.
fire.
Flint.
N.
 of several fire-producing plants, particularly अग्निमन्थ. -णिः
f.
A path, way.
Ved.
 Stinginess.
Discomfort
निररर्णि सविता साविषक्
Av.*
 1.18.2.
Comp.
 केतुः
=
 अग्निमन्थ Premna Intergrifolia. -सुतः
N.
 of Śuka, a celebrated sage (born from the seed of Vyāsa fallen upon an Araṇi at the sight of the nymph Ghṛitāchī)
पितुः पादावगृह्णादरणीसुतः
Mb.
 * 12.327.31.
Fire, agni
चितिं कृत्वा प्रवेक्ष्यामि समिद्धमरणीसुतम्
Rām.*
 5.13.39.
Apte 1890
English
अरणिः m. f.,
णी f. [ऋ-अनि Uṇ. 2. 101
अरणिः अग्नेर्योनिः] A piece of wood (of the Śamī tree) used for kindling the sacred fire by attrition, the fire-producing wooden stick
cf. Pt. 1. 216.
णी (dual) The two pieces of wood used in kindling the sacred fire.
णिः 1 The sun.
2 Fire.
3 Flint.
4 N. of several fire-producing plants, particularly अग्निमंथ.
णिः f. 1 A path, way.
2 Ved. Stinginess.
Comp.
केतुः = अग्निमंथ Premna Intergrifolia.
सुतः N. of Śuka, a celebrated sage (born from the seed of Vyāsa fallen upon an Araṇi at the sight of the nymph Ghṛtāchī).
Apte Hindi
Hindi
अरणिः
पुं*
 - -
शमी की लकड़ी का टुकड़ा
अरणिः
पुं*
 - -
सूर्य
अरणिः
पुं*
 - -
आग
अरणिः
पुं*
 - -
"फलीता, चकमक पत्थर"
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पु) ऋच्छति । ऋ(गतौ)+अनिः। ‘अर्तिसृधृ०’ उ०२.१०२। १.सूर्यः। २.वह्निमन्थः, गणिकारिकावृक्षः। ३.अग्निः। ४.अग्निशिला । (पुंस्त्री) यागाग्न्युत्पादकं निर्मन्थनकाष्ठम्, निर्मन्थ्यदारु । ‘अरणिर्वह्निमन्थे ना द्वयोर्निर्मन्थ्यदारुणि’ मेदिनी । ‘अरणिसम्भवपावकसङ्गमादभजत’ याद०३.४६।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अरणिः
noun
तक्षकस्य वेधकम् इव घर्षणद्वारा अग्निजनककाष्ठम्।
"अरणिं कुशे स्थापयित्वा मन्त्राणाम् उच्चारणेन सह भ्राम्यते तदा छिद्रस्य अधस्तनीयं कुशं ज्वलति सः एव अग्निः यज्ञादिषु प्रयुज्यते।"
Synonyms:
 अग्निः, वैश्वानरः, वीतहोत्रः, अग्निहोत्रः, हुरण्यरेताः, सप्तार्चि, विभावसुः, वृषाकपिः, स्वाहापतिः, स्वाहाप्रयः, स्वाहाभुक्, अग्निदेवः, अग्निदेवता, धनञ्जयः, जातवेदः, कृपीटयोनिः, शोचिष्केशः, उषर्बुधः, बृहद्भानुः, हुतभुक्, हविरशनः, हुताशः, हुताशनः, हविर्भुक्, हव्यवाहनः, हव्याशनः, क्रव्यवाहनः, तनुनपात्, रोहिताश्वः, आशुशुक्षणिः, आश्रयाशः, आशयाशः, आश्रयभुक्, आश्रयध्वंसी, पावकः, पावनः, तेजः, वह्निः, ज्वलनः, अनलः, कृशानुः, वायुसखा, वायुसखः, दहनः, शिखी, शिखावान्, कृष्णवर्त्मा, अरणिः, घासिः, दावः, पचनः, पाचनः, पाचकः, जुहुवान्, वाशिः, अर्चिष्मान्, प्रभाकरः, छिदिरः, शुन्ध्युः, जगनुः, जागृविः, अपाम्पितः, जलपित्तः, अपित्तम्, हिमारातिः, फुत्करः, शुक्रः, आशरः, समिधः, चित्रभानुः, ज्वालाजिह्वा, कपिलः, विभावसुः, तमोनुद्, शुचिः, शुक्रः, दमुनः, दमीनः, अगिरः, हरिः, भुवः
noun
देवताविशेषः-हिन्दुधर्मानुसारम् अग्नेः देवतास्वरूपम्।
"अग्नेः पत्नी स्वाहा।"
Synonyms:
 अरणी, श्रीपर्णम्, अग्निमन्थः, कणिका, गणिकारिका, जया, अरणिः, तेजोमन्थः, हविर्मन्थः, ज्योतिष्कः, पावकः, वह्निमन्थः, मथनः, अग्निमथनः, तर्कारी, वैजयन्तिका, अरणीकेतुः, श्रीपर्णी, कर्णिका, नादेयी, विजया, अनन्ता, नदीजा
noun
हिमालयेषु वर्तमानः वृक्षविशेषः यस्य खाद्यं फलं भवति एवं तस्य बीजमपि उपयोगाय वर्तते।
"अरणी तु औषधवृक्षः भवति।"
Synonyms:
 अग्निः, पावकः, पावनः, तेजः, वह्निः, ज्वलनः, अनलः, कृशानुः, वायुसखा, वायुसखः, दहनः, शिखी, शिखावान्, कृष्णवर्त्मा, अरणिः, घासिः, दावः, पचनः, पाचनः, पाचकः, जुहुवान्, वाशिः, अर्चिष्मान्, प्रभाकरः, छिदिरः, शुन्ध्युः, जगनुः, जागृविः, अपाम्पितः, जलपित्तः, अपित्तम्, हिमारातिः, फुत्करः, शुक्रः, आशरः, समिधः, चित्रभानुः, ज्वालाजिह्वा, कपिलः, विभावसुः, तमोनुद्, शुचिः, शुक्रः, दमुनः, दमीनः, अगिरः, हरिः, कविः
noun
तेजःपदार्थविशेषः।
"पर्वते दृश्यमानः धूमः अग्नेः सूचकः।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: अरणिः
Root: अरणि
Gender: स्त्री
Number: all
Meaning(s):
⇒ pain
⇒ mother
⇒ discomfort
⇒ being fitted into or turning round
⇒ piece of wood used for kindling fire by attrition
Shloka(s):
2|4|66|1 ► श्रीपर्णमग्निमन्थः स्यात्कर्णिका गणिकारिका। (वनौषधिवर्गः)
2|4|66|2 ► जयोऽथ कुटजः शक्रो वत्सको गिरिमल्लिका॥ (वनौषधिवर्गः)
2|7|19|1 ► यूपाग्रं तर्म निर्मन्थ्यदारुणि त्वरणिर्द्वयोः। (ब्रह्मवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|4|66|1 ⇢ श्रीपर्णम् (श्रीपर्ण) (नपुं) ⇒ lotus, araNi tree [Premna serratifolia - Bot.]
➠ 2|4|66|1 ⇢ अग्निमन्थः (अग्निमन्थ) (पुं) ⇒ producing fire by friction, araNi tree [Premna serratifolia - Bot.]
➠ 2|4|66|1 ⇢ कणिका (कणिका) (स्त्री) ⇒ atom, drop, a little, small spot, ear of corn, kind of corn, small particle, very small particle, meal of parched wheat, araNi tree [Premna serratifolia - Bot.]
➠ 2|4|66|1 ⇢ गणिकारिका (गणिकारिका) (स्त्री)
➠ 2|4|66|2 ⇢ जयः (जय) (पुं) ⇒ sun, indra, arjuna, winning, victory, triumph, zalruM-, conquest, conquering, kind of flute, kind of measure, being victorious and, black gram [Vigna mungo - Bot.], araNi tree [Premna serratifolia - Bot.], one of the 7 flag-sticks of indra's banner, Yellow Myrobalan [Terminalia Chebula - Bot.]
➠ 2|7|19|1 ⇢ अरणिः (अरणि) (स्त्री) ⇒ pain, mother, discomfort, being fitted into or turning round, piece of wood used for kindling fire by attrition
➠ 2|7|19|1 ⇢ अरणिः (अरणि) (पुं) ⇒ pain, mother, discomfort, being fitted into or turning round, piece of wood used for kindling fire by attrition
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ अम्ब्वरणिः
जातिः ➡ वृक्षः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अरणिः,
पुं,
 (ऋ + अनि ।) गणिकारिकावृक्षः ।इति मेदिनी । सूर्य्यः । इति काशीखण्डं ॥
अरणिः,
पुं,
स्त्री,
 (ऋ + अनि ।) निर्म्मन्थ्यदारु ।अग्निसाधनीभूतकाष्ठं । धर्षणद्वाराग्निजनककाष्ठं ।इत्यमरः ॥
(अग्निमन्थनकाष्ठं । अग्न्युत्पादनाययत्काष्ठं काष्ठान्तरेण घृष्यते तदरणिनामकं काष्ठं ।“विपक्षवक्षोऽरणिमन्थनोत्थःप्रतापवह्नेरिव धूमलेखा” ।इति धनञ्जयविजयव्यायोगे ।)