अयस् (ayas)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Apte
Englishअयस् [ayas], [इ-गतौ-असुन्] Going, moving
nimble.
(यः) Iron (एति चलति अयस्कान्तसंनिकर्षं इति तथात्वम्
नायसोल्लिख्यते रत्नम् Śukra 4.169. अभितप्तमयो$पि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिषु 8.43.
Steel.
Gold.
A metal in general.
Aloe wood.
An iron instrument
यदयोनिधनं याति सो$स्य धर्मः सनातनः * 6.17.11.
Going. Fire. [cf. aes, aeris
ais, eisarn
Ger. eisin]. -अग्रम्, -अग्रकम् a hammer, a mace or club tipped with iron
a pestle for cleaning grain. -अपाष्टि furnished with iron claws or heels. -कंसः, -सम् an iron goblet. -कणपम् A kind of weapon, which throws out iron-balls
अयःकणपचक्राश्म- भुशुण्डयुक्तबाहवः * 1.227.25.
काण्डः an iron-arrow.
excellent iron.
a large quantity of iron. -कान्तः (अयस्कान्तः)
'beloved of iron', a magnet, load-stone
शम्भोर्यतध्वमाक्रष्टुमयस्कान्तेन लोहवत् 2.59
स चकर्ष परस्मा- त्तदयस्कान्त इवायसम् 17.63
4.21. अयस्कान्तमयः संक्रामति M. Bh. on III.1.7.
a precious stone
˚मणिः a loadstone
अयस्कान्तमणिशलाकेव लोहधातुमन्तः- करणमाकृष्टवती 1.
कारः an iron-smith, blacksmith.
the upper part of the thigh. -किट्टम्, -कीजम् rust of iron. -कुम्भः an iron vessel, boiler
so ˚पात्रम्. -कुशा a rope partly consisting of iron. -कृतिः a preparation of iron
one of the ways of curing leprosy (महाकुष्ठचिकि- त्साभेदः). -गः an iron hammer.
गुडः a pill
one made of some preparation of iron.
an iron ball
दीप्तशूलष्टर्ययोगुडान् 3.133.
A kind of weapon consisting of iron balls
लगुडायोगुडाश्मानः * 7.3.16.-घनः [अयो हन्यते अनेन इति III.3.82] an iron hammer, forge hammer
गदापरिघनिस्त्रिंशपट्टिशायोघनोपलैः * 7.25.58. अयोघनेनाय इवाभितप्तम्R.* 14.33. -चूर्णम् iron filings.-जाल having iron nets
of impenetrable guiles. (-लम्) an iron net-work
अयोजालानि निर्मथ्य भित्त्वा रत्नगृहं वरम् 3.35.35. -ताप making iron red-hot.-दत्, -दंष्ट्र iron-toothed, having iron rims (as chariots)
having iron weapons
पश्यन् हिरण्यचक्रान- योदंष्ट्रान् विधोवतो वराहून् 1.88.5. -दती proper name
(स्त्रियां संज्ञायाम् 4.143). -दण्डः an iron club, 76. -धातुः iron metal
अयोधातुं यद्वत्परिलघुरयस्कान्त- शकलः 4.21. -पानम् (अयःपानम्) of a hell (where redhot iron is forced down the throats of those who are condemned to it). -पिण्डः A canon-ball. -प्रतिमा (अयःप्रतिमा) an iron image. -बाहुः Name of a son of Dhṛitarāṣṭra. -मलम् rust of iron
so ˚रजः, ˚रसः.-मुख (-खी )
having an iron mouth, face, or beak.
tipped or pointed with iron
भूमिं भूमिशयांश्चैव हन्ति काष्ठमयोमुखम् 1.84. (-खः) an arrow (ironpointed)
भेत्स्यत्यजः कुम्भमयोमुखेन 5.55.
शङ्कुः an iron spear
an iron nail, pointed iron spike, अयःशङ्कुचितां रक्षः शतघ्नीमथ शत्रवे 12.95. -शय lying in, made of iron, (said of fire).
शूलम् an iron lance.
a forcible means, a violent proceeding (तीक्ष्णः उपायः Sk.)
(cf. आयःशूलिक
also K. 1
अयःशूलेन अन्विच्छतीत्यायःशूलिकः). -स्थूण
(अय˚ or यः˚) having iron pillars or stakes. हिरण्यरूपमुषसो व्युष्टावयः- स्थूणमुदिता सूर्यस्य 5.62.8.
Name of a Ṛiṣi Śat. Br. -हत embossed in iron-work, made by a priest who wears a golden ring on his finger (B. and R.)
रक्षोहा विश्वचर्षणिरभि योनिमयोहतम् 9.1.2.-हृदय iron-hearted, stern, cruel, unrelenting
सुहृदयोहृदयः प्रतिगर्जताम् 9.9.
Apte 1890
Englishअयस् a. [इ-गतौ-असुन्] Going, moving
nimble.
n. (
यः) 1 Iron (एति चलति अयस्कांतसंनिकर्षं इति तथात्वं)
अभितप्तमयोपि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिषु R. 8. 43.
2 Steel.
3 Gold.
4 A metal in general.
5 Aloe wood.
6 An iron instrument.
7 Going.
m. Fire. [cf L. aes, aeris
Goth. ais, eisarn
Ger. eisin].
Comp.
अग्रं
अग्रकं a hammer, a mace or club tipped with iron
a pestle for cleaning grain.
अपाष्टि a. Ved. furnished with iron claws or heels.
कंसः
सं an iron goblet.
कांडः {1} an iron-arrow. {2} excellent iron. {3} a large quantity of iron.
कांतः (अयस्कांतः) {1} ‘beloved of iron’, a magnet, load-stone
शंभोर्यतध्वमाक्रष्टुमयस्कांतेन लोहवत् Ku. 2. 59
स चकर्ष परस्मात्तदयस्कांत इवायसं R. 17. 63
U. 4. 21. {2} a precious stone
°मणिः a loadstone
अयस्कांतमणिशलाकेव लोहधातुमंतःकरणमाकृष्टवती Māl. 1.
कारः {1} an iron-smith, blacksmith. {2} the upper part of the thigh.
कीटं rust of iron.:
कुंभः an iron vessel, boiler &c.
so °पात्रं.
कुशा a rope partly consisting of iron.
कृतिः f. a preparation of iron
one of the ways of curing leprosy ( महाकुष्ठचिकित्साभेदः).
गः an iron hammer.
गुडः {1} a pill
one made of some preparation of iron. {2} an iron ball
Ms. 3. 133.
घनः [अयो हन्यते अनेन इति P. III. 3. 82] an iron hammer, forge hammer
अयोघनेनाय इवाभितप्तं R. 14. 33.
चूर्णं iron filings.
जाल a. having iron nets
of impenetrable guiles. (
लं) an iron net-work.
ताप a. making iron red-hot.
दत्,
दंष्ट्र a. Ved. iron-toothed, having iron rims (as chariots)
having iron weapons.
दती a proper name
(P. V. 4. 143).
दंडः an iron club, K. 76.
धातुः iron metal
U. 4. 21.
पानं (अयः पानं) N. of a hell (where red-hot iron is forced down the throats of those who are condemned to it).
प्रतिमा (अयःप्रतिमा) an iron image.
मलं rust of iron
so °रजः, °रसः.
मुख a. (खी f.) {1} having an iron mouth, face, or beak. {2} tipped or pointed with iron
Ms. 10. 84. (
खः) an arrow (iron-pointed)
भेत्स्यत्यजः कुंभमयोमुखेन R. 5. 55.
शंकुः {1} an iron spear. {2} an iron nail, pointed iron spike, R. 12. 95.
शय a. lying in, made of, iron, (said of fire).
शूलं {1} an iron lance. {2} a forcible means, a violent proceeding (तीक्ष्णः उपायः Sk.)
(cf. आयःशूलिक
also K. P. 10
अयःशूलेन अन्विच्छतीत्यायःशूलिकः).
स्थूण a. (अय° or यः°) having iron pillars or stakes.
हत a. Ved. embossed in ironwork, made by a priest who wears a golden ring on his finger (B. and R.).
हृदय a. iron-hearted, stern, cruel, unrelenting
सुहृदयोहृदयः प्रतिगर्जताम् R. 9. 9.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishअयस् अयस्, आस्, आस्, अस् (fr. rt. इ), going,
nimble
(अस्), n. iron, steel, gold, metal [cf. Lat.
œs, œr-is for œs-is
Goth. ais, Them. aisa
Old Germ. êr, ‘iron
’ Goth. eisarn
Mod. Germ.
Eisen]
(आस्), m. fire.
—अयः-पान, अम्, n. a par-
ticular hell.
—अयः-प्रतिमा, f. iron image.
—अयः-
शङ्कु, उस्, m., N. of an Asura.
—अयः-शय, अस्,
आ, अम्, Ved. lying in iron, made of iron (said of fire).
—अयः-शिप्र, अस्, आ, अम्, Ved. having jaws or
a nose of iron.
—अयः-शिरस्, आस्, m., N. of an
Asura.
—अयः-शीर्षन्, आ, आ, अ, Ved. having a
head of iron.
—अयः-शूल, अम्, n. an iron lance
fraudulent or cunning artifice.
—अयः-स्थूण or
अयस्-स्थूण or अय-स्थूण, अस्, ई, अम्, Ved. having
iron pillars or spikes
(अस्), m., N. of a Ṛṣi.
—अयश्-
चूर्ण, अम्, n. iron filings.
—अयस्-कंस, अस्, अम्,
m. n. an iron goblet.
—अयस्-काण्ड, अस्, अम्, m. n.
an iron arrow.
—अयस्-कान्त, अस्, m. a precious stone,
the loadstone.
—अयस्-कार, अस्, m. a blacksmith
the upper part of the thigh (?).
—अयस्-कीट, अम्, n.
rust of iron.
—अयस्-कुम्भ, अस्, ई, m. f. an iron
pot or boiler.
—अयस्-कुशा, f. a rope partly consist-
ing of iron.
—अयस्-कृति, इस्, f. preparation of iron.
—अयस्-ताप, अस्, आ, अम्, making iron red-hot.
—अयस्-पात्र, अम्, n. an iron vessel.
—अयस्-मय,
अस्, ई, अम्, Ved. made of iron or of metal
(अस्), m.,
N. of a son of Manu Svārociṣa
(ई), f., N. of one
of the three residences of the Asuras.
For compounds beginning अयो, see s.v. अयो-गुड।
Macdonell
EnglishBenfey
EnglishApte Hindi
Hindiअयस्
- इ+असुन्
लोहा
अयस्
- इ+असुन्
इस्पात
अयस्
- इ+असुन्
सोना
अयस्
- इ+असुन्
धातु
अयस्
- इ+असुन्
अगर नामक लकड़ी
अयस्
- इ+असुन्
अग्नि
अयस्
वि* - इ+असुन्
"जाने वाला, स्पन्दनशील"
Shabdartha Kaustubha
Kannadaअयस्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಬ್ಬಿಣ
निष्पत्तिः - > अय (गतौ) - "असुन्" (उ० ४-१८८)
अयस्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉಕ್ಕು
L R Vaidya
EnglishBopp
LatinLanman
EnglishSanskrit Tibetan
Tibetanlcags
१) अयस् २) आयस् ३) कृष्ण ४) गिरिसार ५) लोह ६) लोहक ७) शस्त्र
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritलोहं कालायसं शस्त्रं पिण्डं पारशवं घनम् ॥ १०३७ ॥
गिरिसारं शिलासारं तीक्ष्णकृष्णामिषे अयः ।
लोह (पुंक्ली), कालायस (क्ली), शस्त्र (क्ली), पिण्ड (क्ली), पारशव (पुंक्ली), घन (क्ली), गिरिसार (क्ली), शिलासार (क्ली), तीक्ष्ण (क्ली), कृष्णामिष (क्ली), अयस् (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritगिरिसार
गिरिसार, अश्मसार, लोह, कालायस, शस्त्र, तीक्ष्ण, अयस्, पारशव
गिरिसारमश्मसारं लोहं कालायसं तथा शस्त्रम् ।
तीक्ष्णमयः पारशवं कवयः कथयन्त्यभिन्नार्थम् ॥ १७१ ॥
verse 2.1.1.171
page 0021
नाममाला
Sanskritप्रस्तरोद्भव, उपलोद्भव, पाषाणोद्भव, दृषदुद्भव, धातूद्भव, शिलोद्घव, घनोद्भव, अयस्, लोह
प्रस्तरोपलपाषाणदृषद्धातुः शिला घनः ।
तत्र जातमयो लोहं शातकुम्भं नयेत्परम् ॥ १७० ॥
verse 0.1.1.170
page 0082
वैजयन्तीकोषः
SanskritWord: अयः
Root: अयस्
Gender: नपुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Iron
Shloka(s):
3|2|33|1 ► अयः कृष्णायसं चीनं शस्त्राख्यं विषमायुधम्। (भूमिकाण्डः/शैलाध्यायः)
3|2|33|2 ► धीवरं धीमकं लोहं लौहकालदृढानि च॥ (भूमिकाण्डः/शैलाध्यायः)
3|2|34|1 ► स्त्री कुटिर्ना पारशवो गिरिसारोऽश्मसारकः। (भूमिकाण्डः/शैलाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|2|33|1 ⇢ अयः (अयस्) (नपुं) ⇒ Iron ⇒
➠ 3|2|33|1 ⇢ कृष्णायसम् (कृष्णायस) (नपुं) ⇒ Iron ⇒
➠ 3|2|33|1 ⇢ चीनम् (चीन) (नपुं) ⇒ Iron ⇒
➠ 3|2|33|1 ⇢ शस्त्राख्यम् (शस्त्राख्य) (नपुं) ⇒ Iron ⇒
➠ 3|2|33|1 ⇢ विषम् (विष) (नपुं) ⇒ Iron ⇒
➠ 3|2|33|1 ⇢ आयुधम् (आयुध) (नपुं) ⇒ Iron ⇒
➠ 3|2|33|2 ⇢ धीवरम् (धीवर) (नपुं) ⇒ Iron ⇒
➠ 3|2|33|2 ⇢ धीमकम् (धीमक) (नपुं) ⇒ Iron ⇒
➠ 3|2|33|2 ⇢ लोहम् (लोह) (नपुं) ⇒ Iron ⇒
➠ 3|2|33|2 ⇢ लौहम् (लौह) (नपुं) ⇒ Iron ⇒
➠ 3|2|33|2 ⇢ कालम् (काल) (नपुं) ⇒ Iron ⇒
➠ 3|2|33|2 ⇢ दृढम् (दृढ) (नपुं) ⇒ Iron ⇒
➠ 3|2|34|1 ⇢ कुटिर्ना (कुटिर्ना) (स्त्री) ⇒ Iron ⇒
➠ 3|2|34|1 ⇢ पारशवः (पारशव) (पुं) ⇒ Iron ⇒
➠ 3|2|34|1 ⇢ गिरिसारः (गिरिसार) (पुं) ⇒ Iron ⇒
➠ 3|2|34|1 ⇢ अश्मसारकः (अश्मसारक) (पुं) ⇒ Iron ⇒
Related word(s):
Vedic Reference
EnglishAyas. — The exact metal denoted by this word when used by
itself, as always in the Rigveda, ^1 is uncertain. As favouring the
sense of ‘bronze’ rather than that of ‘iron’ may perhaps be
cited with Zimmer^2 the fact that Agni is called ayo-daṃṣṭra,
‘with teeth of Ayas, ’^3 with reference to the colour of his flames,
and that the car-seat of Mitra and Varuṇa is called ayaḥ-sthūṇa, ^4
‘with pillars of Ayas’ at the setting of the sun.^5 Moreover,
in the Vājasaneyi Saṃhitā, ^6 Ayas is enumerated in a list of six
metals: gold (hiraṇya), Ayas, Śyāma, Loha, lead (sīsa), tin
(trapu). Here śyāma (‘swarthy’) and loha (‘red’) must mean
‘iron’ and ‘copper’ respectively
ayas would therefore seem to
mean ‘bronze.’ In many passages in the Atharvaveda^7 and
other books, the Ayas is divided into two species — the śyāma
(‘iron’) and the lohita (‘copper’ or ‘bronze’). In the Śatapatha
Brāhmaṇa^8 a distinction is drawn between Ayas and lohāyasa,
which may either be a distinction between iron and copper as
understood by Eggeling, ^9 or between copper and bronze as held
by Schrader.^10 In one passage of the Atharvaveda, ^11 the sense of
iron seems certain. Possibly, too, the arrow of the Rigveda, ^12
which had a tip of Ayas (yasyā ayo mukham), was pointed
with iron. Copper, however, is conceivable, and bronze quite
likely.
Iron is called śyāma ayas or śyāma alone.^13 See also
Kārṣṇāyasa. Copper is Lohāyasa or Lohitāyasa.
The smelting (dhmā ‘to blow’) of the metal is frequently
referred to. The Śatapatha Brāhmaṇa^14 states that if ‘well
smelted’ (bahu-dhmātam) it is like gold, referring evidently to
bronze. A heater of Ayas is mentioned in the Vājasaneyi
Saṃhitā, ^15 and bowls of Ayas are also spoken of.^16
1) Rv. i. 57, 3
163, 9
iv. 2, 17
vi. 3, 5.
2) Altindisches Leben, 52.
3) Rv. i. 88, 5
x. 87, 2.
4) Rv. v. 62, 8 (cf. 7).
5) But this is not convincing, as in
the same verse it is said to be ‘of
golden appearance at the flush of
dawn.’
6) xviii. 13.
7) xi. 3, 1. 7
Maitrāyaṇī Saṃhitā,
iv. 2, 9.
8) v. 4, 1, 2.
9) Sacred Books of the East, 41, 90
10) Prehistoric Antiquities, 189.
11) v. 28, 1.
12) vi. 75, 15.
13) Av. ix. 5, 4.
14) vi. 1, 3, 5. Cf. vi. 1, 1, 13
v. 1, 2,
14
xii. 7, 1, 7
2, 10, etc.
15) xxx. 14
Taittirīya Brāhmaṇa, iii. 4,
10, 1.
16) Av. viii. 10, 22
Maitrāyaṇī Saṃ-
hitā, iv. 2, 13.
वाचस्पत्यम्
Sanskritअयस् एति चलति अयस्कान्तसान्निध्यात् इण--असुन् ।लौहे धातुभेदे तस्य स्थिरत्वेऽपि अयस्कान्तसान्निध्याच्चण-नात्तथात्वम् । “सुहृदयोहृदयः प्रतिगर्ज्जताम्” “अभितप्त-मयोऽपि मार्द्दवं भजते कैव कथा शरीरिणाम्” इति च रघुः“ताम्रायःकांस्यरैत्यानां त्रिपुणः सीसकस्य च” अयः कांस्य-पलानाञ्च द्वादशाहमपान्नता” इति च मनुः । अयसः पाकादिअमृतसारशब्दे ३२६ पृष्ठे दृश्यम् । अधिकं लीहशब्देवक्ष्यते । उपचारात् २ अयोनिर्स्मिते शस्त्रादावपि । “तेजो-ऽयसो न धाराम् ऋ० ६, ३, ५, अयसः अयोमयस्य प-रश्वादेर्धाराम्” भा० । हिरण्यशृङ्गोऽयो अस्यपादाः ऋ०१, १६३, ९ भावे असुन् । ३ गमने । ‘ज्योतिरकारि हरितीनाऽयसे ऋ० १, ५७, ३ “अयसे गमनाय” भा० अयसा-निर्म्मितम् अण् । आयसम् लौहमये कठाहादौ अयसो-विकारः अण् आयसः । लौहविकारे ‘अयस्कान्तैवायसम्’रघुः “आयसेन तु पात्रेणेत्यादि २७८ पृष्ठे दर्शितम् ।मयट् अयोमयः । वेदे तु अयस्मयादि० नि० अयस्सयः ।लोहविकारे स्त्रियां ङीप् । चतुरर्थ्यां छण् ।आयसीयः अयस्मन्निकृष्टदेशादौ स्त्रियां ङीप् ।एति यज्ञस्थानम् इण असुन् । ३ वह्नौ ।“अयाश्चाग्नेऽस्यनभिशस्त्ययाश्च सत्वमित्त्वमया असि ।अयानो यज्ञं वहास्यया नोऽवेहि भेषजम्” यजु० ।४ हिरण्ये निरु० “रक्षोहा विचर्षणिरमियोनि-मयोहतम् अभ्यनूषतायोहतम् ऋ० ९, १, २, ८०, “अय इति हिरण्यनामेति भा० “हिरण्यपाणिः प्रति-दोषमास्थात् अयोहनुर्यजते इति ऋ० ६, ७१, १, अयोहनुर्हिरण्मयहनुः” भा० ।
Grassman
GermanBurnouf
FrenchStchoupak
Frenchअयस्-
nt. métal
fer.
°कान्त- aimant
°कान्त-मणि- id.
°काय- d'un Daitya.
°तप्त- a. cuit à la broche.
°पाण- d'un enfer.
अयः-शङ्कु- flèche de fer.
अयो-गुड- boule de fer, boulet.
°घन- marteau en fer.
°जाल- nt. grillage en fer.
°धातु- lingot de fer.
°बाहु- fils de Dhṛtarāṣṭra.
°मुख- a. qui a un bec de fer
qui a une pointe en fer (soc, pal)
flèche
d'une montagne
de personnages.
°हृदय- a. au cœur de fer.
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.