| YouTube Channel

अयनांशः (ayanAMzaH)

 
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) अयनस्य अंशः भागः। सूर्यगतिविशेषस्य भागः।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अयनांशः
noun
सूर्यस्य गतेः विशेषः भागः।
"लग्ने अयनांशस्य महत्त्वम् अस्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अयनांशः,
पुं,
 (अयनस्य अंशः भागः ।) सूर्य्यगतिवि-शेषस्य भागः । अथायनांशलग्नसाधनं ।“लग्नं लग्नान्तरं कृत्वा अयनांशैः प्रपूरयेत् ।खानलैर्हरते भागं मिश्रयित्वा दिने दिने” ॥
अस्यार्थः । लग्नं रामोगवेदैरित्याद्युक्तं लग्नान्तरंकृत्वा यथा मेषलग्नं ३ । ४७ लग्नान्तरं वृषलग्नं४ । १७ अत्रान्तरेण द्वयोराधिक्येन ३० त्रिंशत्पलंतञ्चायनांशैः पूरयेत् ॥
अयनांशस्तु जातकार्णवोक्तः ।यथा, --“शाकमेकाक्षिवेदोनं द्विः कृत्वा दशभिर्हरेत् ।लब्धं हीनञ्च तत्रैव षष्ट्याप्ताश्चायनांशकाः” ॥
इति । लब्धस्थाने लब्धेन इति पाठः सिद्धान्त-रहस्ये ॥
ते च इदानीं चैत्रस्यैकादशाहे सम्भवात्ऊनविंशतिसंख्यकाः । ते च पुनःखानलैः ३० त्रिं-शता हरेत् । भागलब्धिस्तु ऊनविंशतिः १९ ।तञ्च मेषलग्ने मिश्रयित्वा ४ । ६ षट्पलाधिक-दण्डचतुष्टयात्मकं मेषलग्नं भवति । एवं वृषादिक-मूह्यं । किन्तु लग्नान्तरेण यत्राधिकं लभ्यते तत्रा-धिकं लग्नं भवति । एवं यत्र लग्नान्तरेण हानि-स्तत्र लग्नेऽपि हानिरिति निष्कर्षः ॥
* ॥
इदानींस्पष्टज्ञानार्थं पद्येन लिख्यते । बाणैवदो ४ । ५-ऽष्टवैदैः श्रुति ४ । ४८-रिभनयनैरिन्द्रियं ५ । २८-खाम्बुनेषु ५ । ४०-र्बाणो वेदानलैः ५ । ३४-खाग्निमिरिषु ५ । ३०-रिषुरङ्गाग्निने ५ । ३६षुःकुवेदै ५ । ४१-र्बाणोनागेन्दुभिस्तु ५ । १८श्रुतिरपि रसरामै ४ । ३६-र्गुणाः सप्तबाणैः ३ । ५७रामोऽश्वाद्भिस्तु ३ । ४७-सिद्धान्तजमतमयनांशा-दिदं लग्नमानं ॥
एतञ्च तमोलिप्तादिदेशीयंप्रागुक्तायनांशसाधितं ॥
* ॥
अङ्गेन वेदो ४ । ६मेषः स्यात् वसुवेदैः सुखं ४ । ४८ वृषः । मुनियुग्मैःशरो ५ । २७ द्वन्द्वः व्योमाब्धिबाण ५ । ४०-कर्कटः ॥
वेदरामैः शरः ५ । ३४ सिंहः कन्याङ्कयुम्मपञ्चकः५ । २९ । तुला ऋषिरामपञ्च ५ । ३७-वृश्चिकःखाब्धिपञ्चकः ५ । ४० ॥
नवचन्द्रबाण ५ । १९ --धनुर्वेदरामैः सुखं ४ । ३४ मृगः । वसुपञ्च-त्रयः ३ । ५८ कुम्भः ऋषिवेदत्रयो ३ । ४७ झषः॥
* ॥
शत्रुर्वेदश्च ४ । ६ मेषो नवसुखसुख४-४९ । -गौर्मृत्युयुम्मैः शिवास्यो ५ । २८ द्वन्द्यो-ऽङ्काप्यित्तवाणो ५ । ३९ हिमकरभवनो राम-रामैः कलम्बः ५ । ३३ । सिंहः कन्याब्जरामैरिषु५ । ३१-रिषुजसुखाग्नीषु ५ । ३४-यूकोऽलिपृथ्वी५ । ४१ वेदेशास्योऽष्टपृथ्वीस्मरहरमुख ५ । १८कोदण्डमाहुर्वराहाः ॥
बन्धू रामश्च वेदो ४ । ३४रविसुतभवनः पर्ब्बतः पञ्चरामः ३ । ५७ कुम्भोमीनश्च भुङ्क्ते गिरिसुखदहनं ३ । ४७ प्रत्यहंप्रक्रमेण । अस्तं यामित्रराशावनुदिनमवसाद्यञ्चराजीवनाथो यद्यातिस्म द्रुतं स्यादुदयमनुदिवा-रात्रमाहुर्वराहाः ॥
* ॥
लग्नं लग्नान्तरं कृत्वेतिप्रकारान्तरेण यदुक्तं तदपि पद्येन लिख्यते यथा ।वेदोऽङ्गै ४ । ६-रिभवेदैः श्रुति ४ । ४८-रिषुरिभ-पक्षैः ५ । २८ कुवेदैश्च बाणो ५ । ४१ बाणोरामानलै ५ । ३३-रिन्द्रियमपि नवाक्षै ५ । २९रिषुः सप्तरामैः ५ । ३७ बाणः शून्याब्धिने ५ । ४०षुर्धृतिभि ५ । १८ -- रिषुगुणैरब्धि ४ । ३५-रष्टेष-णाग्नी ३ । ५८ रामोऽश्वाद्भिस्तु ३ । ४७ सिद्धान्त-जमतमयनांशादिदं लग्नमानं ॥
“चैत्रस्यैकादशाहे तु विषुवारम्भणं यदा ।तदैतल्लग्नमानं हि ज्ञेयमन्यत्र साधनात्” ॥
इति ज्योतिषसंग्रहः ॥
(गतिः । गमनं । मार्गः ।“अगस्त्यचिह्नादयनात् समीपंदिगुत्तरा भास्वति सन्निवृत्ते” ।इति रघुवंशे । स्थानं । भूमिः । समरसमार-म्भकाले योधानां यथाप्रधानं यूद्धभूमौ पूर्व्वाप-रादिदिग्विभागेनावस्थितिस्थानं । सेनासन्निवेश-विशेषरूपव्यूहप्रवेशमार्गः ।“अयनेषु च सर्व्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व्व एव हि” ॥
इति भगवद्गीता । आश्रयः । विश्रामस्थानं ।“आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः ।ता यदस्यायनं पूर्व्वं तेन नारायणः स्मृतः” ॥
इति मनुः । गृहं । वसतिः । वासस्थानं । शास्त्रं ।भावसाधनो ग्रन्थः ।“शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दसां चयः ।ज्योतिषामयनञ्चैव वेदङ्गानि षडेव तु ॥
छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तः कल्पोऽथ कथ्यते ।ज्योतिषामयनं नेत्रं निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते” ॥
इति कूर्म्मपुराणे ।)