अय (aya)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishअय - aya - - steel
आयस - Ayasa - - steel
सारलोह - sAraloha - - steel
अकलुषवज्रायस - akaluSavajrAyasa - - stainlesssteel
निर्मलायस - nirmalAyasa - - stainlesssteel
चित्रायस - citrAyasa - - steel
पिण्डायस - piNDAyasa - - steel
व्यङ्ग - vyaGga - - steel
शस्त्रक - zastraka - - steel
तीक्ष्णायस - tIkSNAyasa - - steel
अभ्रकसत्त्व - abhrakasattva - - steel
अयस् - ayas - - steel
चीनज - cInaja - - steel
तीक्ष्णलोह - tIkSNaloha - - steel
तीव्र - tIvra - - steel
निशित - nizita - - steel
पिण्ड - piNDa - - steel
मुण्डज - muNDaja - - steel
लोहज - lohaja - - steel
लोहसङ्कर - lohasaGkara - - steel
Wilson
EnglishApte
Englishअय [aya], Going, moving.
यः Going, moving (mostly in , as in अस्तमय).
Good actions of former birth.
Good fortune, good luck (शुभावहो विधिः) शुद्धपार्ष्णिरयान्वितः 4.26. पातु वासवदत्तायो महासेनो$तिवीर्यवान् Pratijñā.1.1.
A move towards the right (in chess).
A die or cube (to play with)
अया इव परि चरन्ति देवाः 1.116.9
कलिः सर्वानयानभिभवति Śat. Br. अयः पुंसि गतावपि । शुभावहे चाभ्युदये......। Nm. -अन्वित, अयवत् fortunate, lucky
सुलभैः सदा नयवता$यवता 5.2. -शोभिन् bright with good fortune.
Apte 1890
Englishअय a. Going, moving.
यः 1 Going, moving (mostly in comp., as in अस्तमय).
2 Good actions of former birth.
3 Good fortune, good luck (शुभावहो विधिः)
शुद्धपार्ष्णिरयान्वितः R. 4. 26.
4 A move towards the right (in chess).
5 A die or cube (to play with)
कलिः सर्वानयानभिभवति Śat. Br.
Comp.
अन्वित, अयवत् a. fortunate, lucky
सुलभैः सदा नयवताऽयवता Ki. 5. 20.
शोभिन् a. bright with good fortune.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
EnglishApte Hindi
Hindiअयः
- इ+अच्
"जाना, चलना, फिरना"
अयः
- इ+अच्
पूर्वजन्म के अच्छे कृत्य
अयः
- इ+अच्
"अच्छा भाग्य, अच्छी किस्मत"
अयः
- इ+अच्
खेलने का पासा
Shabdartha Kaustubha
Kannadaअय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಪುಣ್ಯಕಾರ್ಯ
अय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಳ್ಳೆಯ ಅದೃಷ್ಟ /ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನಂಟುಮಾಡುವ ಭಾಗ್ಯ
निष्पत्तिः - > इण् (गतौ) - "घः" (३-३-११८)
व्युत्पत्तिः - > एति सुखमनेन
प्रयोगाः - > "स गुप्तमूलप्रत्यन्तः शुद्धपार्ष्णिरयान्वितः"
उल्लेखाः - > रघु० ४-२६
अय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಗಡೆಯ ದಾಳ
व्युत्पत्तिः - > अयते जयमनेन
L R Vaidya
Englishभूतसङ्ख्या
Sanskrit४, अपस्, अब्धि, अम्बु, अम्बुधि, अम्बुनिधि, अम्भोधि, अम्भोनिधि, अय, अर्णव, आप, आम्नाय, आय, आश्रम, उदधि, उदन्वान्, उपाय, कषाय, कृत, केन्द्र, कोष्ठ, गति, जल, जलधि, जलनिधि, तुरीय, तुर्य, तोय, दिक्, दिश्, दिशा, ध्यान, नदी, निगम, निम्नगेश, नीरधि, नीरनिधि, पयोधि, पयोनिधि, पाथ, पाथोधि, पितामहास्य, प्रणिम्नगेश, बन्ध, बन्धु, ब्रह्मोद्भव, महोर्मि, महोर्मिक, माल, युग, लवणोद, लोकपाल, वर्ण, वारिधि, वारिनिधि, वार्धि, विषधि, विषनिधि, वेद, श्रुति, सञ्ज्ञा, समुद्र, सलिलाकर, सागर, सुख
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit अय्
अय
गतौ
भ्वादिः
सकर्मकः
सेट्
आत्मनेपदी
अयते
धातुप्रदीपः
Sanskritअयँ अय
मानकरूपान्तरम् - वयँ
वय
मानकरूपान्तरम् - ययँ
यय
मानकरूपान्तरम् - मयँ
मय
मानकरूपान्तरम् - चयँ
चय
मानकरूपान्तरम् - तयँ
तय
मानकरूपान्तरम् - णयँ
णय गतौ
- 307। - अयते । पलायते ।पलायाञ्चके । पल्ययते । पल्ययितः । पलायितः । आयः । असुन्-अयो लौहम् अनोश्माय (5/4/93) इत्यादिना अच्-कालायसम् । वयते । ववये । वयः । नौवय (4/4/91) इत्यादिना यत्-वयसा तुल्यो वयस्यः । ययते । येये । मयते । मेये । चयते । चेये । तयते । तेये । नयते । नेये ।। 473-479 ।।
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritधर्मः पुण्यं वृषः श्रेयः सुकृते नियतौ विधिः ।
दैवं भाग्यं भागधेयं दिष्टं चायस्तु तच्छुभम् ॥ १३७९ ॥
धर्म (पुंक्ली), पुण्य (क्ली), वृष (पुं), श्रेयस् (क्ली), सुकृत (क्ली), नियति (स्त्री), विधि (पुं), दैव (पुंक्ली), भाग्य (क्ली), भागधेय (क्ली), दिष्ट (क्ली), अय (पुं)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritवाचस्पत्यम्
Sanskritअय गतौ आ० सेट् । अयते आयिष्ट अयाम्बभूवअयामास अयाञ्चक्रे । अस्य परस्मैपदित्वमपि “अयमुदयति मुद्राभञ्जनः पद्मिनीनामित्युद्भटः “शुचोदयन्दीधितिमुक्थशासः यजु० १९ ६९ । “उदयति विततो-र्द्धरश्मिः” माघः ।
अय एति सुखमनेन इण्--करणे अच् । १ प्राक्तने शुभ-कर्म्मणि, २ शुभदायके--दैवे “स गुप्तमूलप्रत्यन्तः शुद्धपार्ष्णि-रयान्वितः” रघुः “तव धर्म्मः सदयीदयोज्ज्वलः” नै०३ विधाने च । अयते जयमनेन । ४ कपर्द्दकरूपे एकाद्यङ्कयुक्तेद्यूतसाधने ५ पाशके च “अथास्मै पञ्चाक्षान् पाणावावपतिअभिभूरस्येतास्ते पञ्च दिशः कल्पन्तामित्येष वा अयानभि-भूर्यत्कलिरेण हि सर्वानयानभिभवति” इति शत० ब्रा० ।“अक्षा नाम कपर्द्दकाः सुवर्ण्णनिर्म्मिता, विभीतफलामिसौवर्ण्णानि वा । ते चाक्षा द्यूतकाले निवपनीयाः । तेषांचतुर्ण्णामङ्कानां कृतसंज्ञा पञ्चानां कलिसंज्ञा तथा चशाखान्तरे स्तोमसंस्थायां कृतादिव्यवहारः कृतः “येवै चत्वारः स्तोमाः कृतं तत्” अथ ये पञ्च कलिःइति” यदा पञ्चाप्यक्षा उत्ताना भवन्ति तदो देवि-तुर्जयोभवति पञ्चसु त्वेकरूपासु जय एव भविष्यतीव्यत्य-त्रोक्तम् । अयशब्दः अक्षवाची” इति भा० । चतुरङ्का-न्विते ६ पाशकभागे च । “यथा कृताय विजिताया-धरेयाः संयन्ति” छा० उ० “कृतो नाम अयोद्यूतसमये प्रसिद्भश्चतुरङ्कः स यदा जयति द्यूते प्रवृत्तानां, तस्मै विजिताय तदर्थमितरे त्रिद्व्येकाङ्का अधरेयाःत्रेताद्वापरकलिनामानः संयन्ति सङ्गच्छन्ते अन्तर्भवन्तिचतुरङ्के कृताङ्के त्रिद्व्येकाङ्कानां विद्यमानत्वादन्तर्भवन्तीति”भा० । “द्यूतस्य समयः सङ्केतस्तदनुष्ठानसमयो वा येनद्यूतविद्यायां जीयते सोऽक्षस्य कश्चिद्भागोऽयशब्दवाच्यः सच चतुरङ्कोभागः चत्वारोऽङ्काश्चिह्नान्यस्मिन्निति व्युत्पत्तेःतस्मै, कृतनामभृते, यदा द्यूते प्रवृत्तानां मध्येस कीऽपि जयति तदा तस्मै कृतनामभृते विजिताय अध-रेयाः संयन्तीति सम्बन्धः तदर्थं व्याचष्टे तदर्थमितिअधरेयान् व्याकरोति त्रेतेति । अक्षस्य यस्मिन् भागेत्रयोऽङ्काः स त्रेतानामायः यत्र तु द्वावङ्कौ स द्वापरनामायः । यत्र एकोऽङ्कः स कलिनामाय इति । तादर्थ्ये-नेतराङ्कानामन्तर्भावमुक्तं व्यक्तीकरोति चतुरङ्क इति तदन्त-र्भवन्ति तस्मिन् कृताये त्रेतादयस्तेऽअन्तर्भवन्ति महासंख्या-यामवान्तरसंख्यान्तर्भावः प्रसिद्ध इति” आनन्दगिरिः ।यन्ति शाराः अस्मिन् इण--आधारे अच् । द्यूते सर्व-शारगन्तव्ये ७ स्थलभेदे अयानयशब्दे विवरणम् । अयतेअच् । ८ गन्तरि । चिदया आ नाम ऋ० ६, ६६, ५ ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskritअयँ अय
मानकरूपान्तरम् - वयँ
वय
मानकरूपान्तरम् - पयँ
पय
मानकरूपान्तरम् - मयँ
मय
मानकरूपान्तरम् - चयँ
चय
मानकरूपान्तरम् - तयँ
तय
मानकरूपान्तरम् - णयँ
नय गतौ
- इतो रेवृपर्यन्ता (1336) एकोनचत्वारिंशत् सेट आत्मनेपदिनश्च अयते उपसर्गस्यायतौ (8219) इति लत्वं-पलायते, पत्न्ययते, येन नाव्यवधानम् इत्येकेन वर्णेन व्यवधानमाश्रीयते, नेह-प्रत्ययते दयायासश्च (3137) इति लिट्याम्-पलायाञ्चक्रे वयते असुन् (दश0 उ0 4 188) वयो बाल्यादि, पक्षी च वयो णित् (दश0 उ0 946) वायसः पयते पयः मयते मेङोऽपि (1685) मयतेचयते धञ्-चायः चिनोतेः (52) चयः नयते लिटि-नेये णीञ् प्रापणे (1640) नयति, निनाय, निन्ये 462-468
अयँ अय गतौ
- अयते उदयति दिननाथः (द्र0 पूर्वत्र पृष्ठ 56) 854
धातुवृत्तिः
Sanskritअयँ अय
मानकरूपान्तरम् - वयँ
वय
मानकरूपान्तरम् - पयँ
पय
मानकरूपान्तरम् - मयँ
मय
मानकरूपान्तरम् - चयँ
चय
मानकरूपान्तरम् - तयँ
तय
मानकरूपान्तरम् - णयँ
णय (अर्थः) गतौ
इत आरभ्य रेवत्यन्ता उदात्ता अनुदात्तेतः (अयते अयां चक्रे) "दयायासश्च'' इत्त्याम् (अयिता अयिष्यते अयाताम् आयत अयेत आशिषि अयिषीष्ट आयिष्यत ) अस्य लुङ्लिटोर्ध्वमि "विभाषेटः'' इति मूर्द्धन्यविकल्प उदाहार्यः एवमन्येष्वपि यान्तेषु (अयियिषते अययति माभवानयियत् आयः अयः) घञचौ चलानार्थत्वेपि नास्य युजस्ति, "न ये'' इति यान्तानां तन्निपेधतु तेन अयितेति सामान्यस्त्रृन् भवति (प्लायते) ( सूत्रम्) उपसर्गस्यायतौ (इति सूत्रम्) इति उपसर्गस्थस्य रेफस्यायतिपरत्वाल्लत्वम् नन्वेकादेशस्य स्थानिवत्त्वद्रेफस्यायतिः परो न भवति सत्यम् "येननाव्यवधानं तेन व्यवहितेपि वचनप्रामाणत्' इति एकेन वर्णेन व्यवधानमाश्रयिष्यते न चास्ति "पूर्वत्रासिद्धे न स्थानवद्'' इति, "तस्य दोषः संयोगादिलोपलत्वणत्वेषु'' इति तस्य सापवादत्वात एवं च (पल्ययते) इत्यत्रापि लत्वं भवति न चानन्तरो निर्दुरो रेफोवकाश इति वाच्यम् तर्हि लाघवार्थे तावेवोपाददीत येषामुपसर्गविशेषणमयतिग्रहणम् अयतिपरस्योपसर्गस्य यो रु इति तेषां नैवास्य चोद्यस्यावसरः, किं तु प्रत्यय इत्यत्रापि ल्वं स्यात् भविव्यमेवेति तेषामेव केचित्, अपरे तु प्रतिपूर्वस्यायतेर्नैष प्रयोग इति, तेषां प्रत्ययशब्दः प्रतिपूर्वादिणोचि, प्रत्ययितशब्दोप्यस्मादेव तारकादित्वादितचि (निरयते दुरयते ) इति प्रयोगस्मान्तयोर्द्रष्टव्यः नह्मत्र लत्वप्रसङ्ग, "ससजुषोः'' इत्यस्यासिद्धत्वात् (वयते ववये) वादित्वान्नैत्त्वाभ्यासलोपौ (वयिता) इत्यादि पूर्ववत् (विवयिषते वावय्यते वावयीति वावति वावतः वावयति वावयीषि वावसि वावथः वावथ वावयीमि वावामि वावावः वावामः) वलि यलोपः यञादौ तु कृते लोपे "अतो दीर्घो यञि'' इति दीर्घः ज्ञो यलोपात्पूर्वं नित्यत्वादद्भावे वल्परत्वाभावाद्यलोपाभावः, लोटि सेर्हिभावात् परत्वात्पूर्वं वलि लोपे तदनन्तरं हिरादेशः, तस्यैव "अतो हेः''इति लुकि (वाव)इति भवति पूर्वं तु हिभावे तमाश्रित्य वलि लोपे सन्निपातपरिभाषया हेर्लुङ् न स्यात्, उत्तमे तु नित्यत्वादाटि यलोपाप्रसङ्गात्, ( अवावत्, अवाव )इत्यादि भवति इदं च व्योर्वलि लोप इत्यनुवादपूर्वं विधेयं निर्दिश्य तस्य पूर्वनिर्देशेन विद्धयन्तराद्बलीयस्त्वज्ञापनादवगम्यते, यत्तु तत्र वृत्तावुक्तंपूर्वनिर्देशस्य फलं वेरपूक्तलोपात्पूर्वं वलि लोप इति, तद्विध्यन्तरोपलक्षणम् आहुश्चैवं तत्र व्याख्यातारः यद्वा प्रकृतिविषेषं प्रत्ययविशेषं चापेक्षमाणाद्धलङ्यादिलोपात् वर्णमात्रापंक्षत्वादन्तन्ङ्गो वलि लोप इति पूर्वमेवासावत्र प्रवर्त्तिष्ते ( पयते पेये पयिता मयते मेये मयिता चयते चेये चयिता तयते तेये यिता नयते नेये नयिता) इत्यादि चयिवत् नयतेर्णोपदेशत्वात् प्रणयतइति णत्बं भवति अत्र षयीति मूर्द्धन्योष्मादिरपि क्कचित् कोशे पठ्यते, मैत्रेयादिभिस्तु न पठ्यते नयादीनामपि अयिवत् "न ये'' इति युज्निषेधात् तच्छीलादौ तृनेव णय रक्षणे चेति मैत्रेयः तय णयेत्येके अयादीनां क्कौवलि लोपे तुकि (यत्, वत्, ) इत्यादि भवति अतो लोपस्तु न भवति, आर्द्धधातुकोपदेशे यदकारान्तं तस्य तद्विधानात् 476
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“अय गतौ”@} 2 आयकः-यिका, आयकः-यिका, अयियिषकः-षिका
अयिता-त्री, आययिता-त्री, अयियिषिता-त्री
-- आययन्-न्ती, आययिष्यन्-न्ती-ती
प्लायमानः, 3 पलायमानः, अयमानः, आययमानः, अयियिषमाणः
4 अत्, अतौ, अतः
अयितम्-तः-तवान्, आयितम्-तः, अयियिषितम्-तः-तवान्
अयः, आयः, अयियिषुः, आयिययिषुः
अयितव्यम्, आययितव्यम्, अयियिषितव्यम्
अयनीयम्, आयनीयम्, अयियिषणीयम्
आय्यम्, आय्यम्, अयियिष्यम्
ईषदयः, दुरयः, स्वयः
अय्यमानः, आय्यमानः, अयियिष्यमाणः
आयः, आयः, अयियिषः
अयितुम्, आययितुम्, अयियिषितुम्
5 अतिः, आयना, अयियिषा, आयिययिषा
अयनम्, 6 प्लायनम्-दुलयनम्, पलायनम्, आयनम्, अयियिषणम्
शोभनं अन्त 7 रयणं, 8 अन्तरयनः-देशः, अयित्वा, आययित्वा, अयियिषित्वा
समय्य, समाय्य, समयियिष्य
आयम् २, अयित्वा २, आयम् २, आययित्वा २, अयियिषम् २
अयियिषित्वा २
9
01 (३४)
02 (१-भ्वादिः-४७४। सक। से। आ।)
03 [[१। ‘उपसर्गस्यायतौ’ (८-२-१९) इति लत्वम्।]]
04 [[२। वलि लोपे तुक्।]]
05 [[३। वलि लोपः।]]
06 [[१। ‘उपसर्गस्यायतौ’ (८-२-१९) इति लत्वम्।]]
07 [[४। ‘अयनं च’ (८-४-२५) इति णत्वम्।]]
08 (देशादन्यत्र)
09 [पृष्ठम्००३३+ ३४]
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.