| YouTube Channel

अभिमान (abhimAna)

 
शब्दसागरः
English
अभिमान
m.
(-नः)
1. Pride, haughtiness.
2. Knowledge.
3. Affection.
4.
Injury, hurting, killing.
5. Requesting.
E.
अभि, and मन to know,
with घञ् affix, or मी to injure, and ल्युट्
aff.
Capeller Eng
English
अभिमान
m.
=
prec.
abstr.
self-conceit, arrogance,
pride (p. °वन्त्)
affection, love
conception, supposition,
esp.
a
false one.
Yates
English
अभि-मान (नः) 1.
m.
Pride
know-
ledge
affection
injury.
Spoken Sanskrit
English
अभिमान - abhimAna -
m.
- pride
गर्व - garva -
m.
- pride
अभिमानता - abhimAnatA -
f.
- pride
अवलिप्तता - avaliptatA -
f.
- pride
अहम्बुद्धि - ahambuddhi -
f.
- pride
उच्चटा - uccaTA -
f.
- pride
उद्धति - uddhati -
f.
- pride
मदा - madA -
f.
- pride
ममता - mamatA -
f.
- pride
मानिता - mAnitA -
f.
- pride
संरम्भिता - saMrambhitA -
f.
- pride
हृष्टि - hRSTi -
f.
- pride
अविनय - avinaya -
m.
- pride
मद - mada -
m.
- pride
गौरव - gaurava -
m.
- pride
सहङ्कार - sahaGkAra -
m.
- pride
मान - mAna -
m.
- pride
स्मय - smaya -
m.
- pride
अवलेप - avalepa -
m.
- pride
दर्प - darpa -
m.
- pride
अभिमान - abhimAna -
m.
- pride
अभिमान - abhimAna -
n.
- arrogation
अभिमान - abhimAna -
m.
- haughtiness
अभिमान - abhimAna -
m.
- intention to injure
अभिमान - abhimAna -
m.
- regard
अभिमान - abhimAna -
m.
- hostile intention
अभिमान - abhimAna -
m.
- insidiousness
अभिमान - abhimAna -
m.
- long for
अभिमान - abhimAna -
m.
- high opinion of one's self
अभिमान - abhimAna -
m.
- anxious
अभिमान - abhimAna -
m.
- affection
अभिमान - abhimAna -
m.
- self-conceit
अभिमान - abhimAna -
m.
- respect
अभिमान - abhimAna -
m.
- desire
अभिमान - abhimAna -
m.
- conception
अभिमान abhimAna
n.
arrogation
धृष्टता dhRSTatA
f.
arrogation
प्रगल्भता pragalbhatA
f.
arrogation
अभिमान abhimAna
m.
insidiousness
Wilson
English
अभिमान
m.
(-नः)
1 Pride, haughtiness.
2 Knowledge.
3 Affection.
4 Injury, hurting, killing.
5 Requesting.
E.
अभि, and मन to know, with घञ् affix, or मी to injure,
and ल्युट्.
Apte
English
अभिमानः [abhimānḥ], 1 Pride (in a good sense), self-respect, honourable or worthy feeling
सदाभिमानैकधना हि मानिनः
Śi.*
1.67
त्यक्त्वा जातिकुलाभिमानमुचितम्
Bh.*
3.5. अभिमानधनस्य गत्वरैः
Ki.*
2.19
संकल्पयोनेरभिमानभूतम्
Ku.*
3.24.
Selfconceit, pride, arrogance, haughtiness, egotism, highopinion of oneself
शिथिल˚ नाः संवृत्ताः
M.*
2,
Bh.*
3.46,
Bg.*
16.4.
(अतिमानः is another reading) ˚वत् proud, conceited.
Referring all objects to self, the act of अहंकार, personality, misconception (मित्याज्ञानम्), see अहंकार.
Conceit, conception
supposition, belief, opinion
मुनिरस्मि निरागसः कुतो मे भयमित्येष भूतये$भिमानः
Ki.*
13.7.
Knowledge, consciousness (बुद्धि, ज्ञान)
साधारण्याभिमानतः S. D.
Affection, love.
Desire, wishing for.
Laying claim to.
Injury, Killing, seeking to injure.
A sort of state occasioned by love. -नम् Authority (प्रमाण)
ये चरन्त्यभिमानानि सृष्टार्थ- मनुषङ्गिणः
Mb.
* 12.168.23.
Comp.
-शालिन्
a.
proud.-शून्य
a.
void of pride or arrogance, humble.
Apte 1890
English
अभिमानः 1 Pride(in a good sense), self-respect, honourable or worthy feeling
सदाभिमानैकधना हि मानिनः Śi. 1. 67
Bh. 3. 5
अभिमानधनस्य गत्वरैः Ki. 2. 19
संकल्पयोनेरभिमानभूतं Ku. 3. 24.
2 Self-conceit, pride, arrogance, haughtiness, egotism, high-opinion of oneself
शिथिल°नाः संवृत्ताः M. 2, Bh. 3. 46, Bg. 16. 4
°वत् proud, conceited.
3 Referring all objects to self, the act of अहंकार, personality, misconception (मिथ्याज्ञानं), see अहंकार.
4 Conceit, conception
supposition, belief, opinion
Ki. 13. 7.
5 Knowledge, consciousness (बुद्धि, ज्ञान)
साधारण्याभिमानतः S. D.
6 Affection, love.
7 Desire, wishing for.
8 Laying claim to.
9 Injury, killing, seeking to injure.
10 A sort of state occasioned by love.
Comp.
शालिन् a. proud
शून्य a. void of pride or arrogance, humble.
Monier Williams Cologne
English
अभि-मान a
m.
intention to injure, insidiousness,
KātyŚr.
high opinion of one's self, self-conceit, pride, haughtiness
(in Sāṃkhya
phil.
)
=
अभि-मति, above
conception (especially an erroneous one regarding one's self),
Sāh.
&c.
affection, desire
N.
of a Ṛṣi in the sixth Manvantara,
VP.
अभि-मान b See अभि-√ मन्.
Monier Williams 1872
English
अभि-मान, अस्, m. high opinion of one's self,
self-conceit, pride, haughtiness, honourable feeling
consciousness
referring all objects to self (as the
act of Ahaṅkāra or personality)
conception, con-
ceit
affection, love, desire
laying claim to
injury,
hurting.
—अभिमान-ता, f. pride, arrogance.
—अभि-
मान-वत्, आन्, अती, अत्, conceiving or having ideas
about self
proud, arrogant.
—अभिमान-शून्य, अस्,
आ, अम्, void of conceit, humble.
अभिमान अभि-मान। See अभि-मन् above.
Goldstucker
English
अभिमान Tatpur. m. (-नः)
^1 (In Philosophy.) Conceiving
objects with the notion that they refer to one's own self:
the mental process which is the essential characteristic of
अहङ्कार (of the conception of ‘I’ or of the notion of per-
sonality) q. v.
e. g. Sāṅkhya Sūtra: अभिमानोऽहंकारः
(Vijnānāch.: अहं करोतीत्यहंकारः कुम्भकारवत् अन्तःकर-
णद्रव्यं धर्मधर्म्यभेदादभिमान इत्युक्तः)
or Vedānta Sāra:
अभिमानात्मिकान्तःकरणवृत्तिरहंकारः
and therefore in cor-
rect writing not identical with the philosophical term अहं-
कार itself, although some authors use both words some-
times apparently as synonymes: Vijnānāch.: अहंकारश्चाभि-
मानवृत्तिकमन्तःकरणद्रव्यं त्वभिमानमात्रं द्रव्यस्यैव लोके
द्रव्योपादानत्वदर्शनात्. Yet as the notion of personality
in the orthodox philosophical systems is not our notion
of self-consciousness, but the notion based on that con-
dition of the mind which identifies the bodily personality
or individual existence with the Absolute, and as this
mental condition is held to lead to an erroneous concep-
tion of the absolute Truth, the terms अहंकार and अ-
भिमान have generally a negative bearing, the latter imply-
ing: ‘conceiving the wrong or erroneous idea that the ob-
jects of the world refer absolutely to one's own bodily or
individual self’
e. g. Viśvan. (on the Nyāya S. दोषनिमि-
त्तानां तत्वज्ञानादहंकारनिवृत्तिः): अहंकारोऽहमित्यभिमानः
शरीरादिविषयको मिथ्याज्ञानमुच्यते (comp. the Sid-
dhāntamuktāv.: अहंकारोऽहमिति प्रत्ययः तस्याश्रयो विषय
आत्मनि शरीरादिरिति)
or Sāṅkhyatattvak.: यत्खल्वालो-
चितं मतं तत्राहमधिकृतः शक्तः खल्वहमत्र मदर्था एवा-
मी विषयाः मत्तो नान्योऽत्राधिकृतः कश्चिदस्त्यतोऽहमस्मी-
ति योऽभिमानः सोऽसाधारणव्यापारत्वादहंकारः.
^2 Con-
ception in general, but (like the preceding meaning) usually
with an implied negative bearing: erroneous conception or
belief, imagination, fancy
e. g. Nyāya Sūtras: स्फटिकान्य-
त्वाभिमानवत्तदन्यत्वाभिमानः ‘as crystal is fancied to be-
come different (from the proximity with objects it comes
in contact with) so the mental activity is fancied to vary’
or स्वप्नविषयाभिमानवदयं प्रमाणप्रमेयाभिमानः ‘like the
conceit of things in a dream, is the conceit of means of
proof and objects of proof’
or मिथ्योपलब्धिविनाशस्तत्त्व-
ज्ञानात्स्वप्नविषयाभिमानप्रणाशवत्प्रतिबोधे ‘false conception
ceases through the knowledge of the Truth as the imagin-
ation of objects in a dream vanishes on awaking’
or Bho-
jadeva (on the Yoga S. विवेकख्याति°°): प्रतिपक्षभावनाब-
लादविद्याप्रविलये निवृत्तकर्तृत्वज्ञातृत्वाभिमानाया रजस्तमो-
मलानभिभूताया बुद्धेरन्तर्मुखाया या चिच्छायासंक्रान्तिः सा
विवेकख्यातिरित्युच्यते ‘…of the intellect in which the con-
ceit of being agent or knower has ceased…’
or Sā-
hityad.: उत्साहादिसमुद्बोधः साधारण्याभिमानतः नृणामपि
समुद्रादिलङ्घनादौ दुष्यति ‘…from imagining that the
hero of a poem possesses universal powers’. Comp. also
the inst. s. v. अभिमन्यमान. (This use of the word recon-
ciles its rendering ज्ञान by the Amarak., Hem., Bhūripr. &c.,
and अज्ञान by the Medinī.)
^3 Arrogance, self-conceit, pride
(of family, wealth, superior qualities &c.
Ramānātha on the
Amarak.: आदिना कुलपशुगुणादिग्रहः)
comp. अहङ्कार
e. g. Śṛṅgāratil.: प्रायो मूर्खः परिभवविधौ नाभिमानं पिधत्ते
or Bhaṭṭik.: परामृशन्तः प्रथिताभिमानाः प्रोचुः प्रहस्तप्रमुखा
दशास्यम्.
^4 Affection, (Amarak. &c. = प्रणयः
Mukuṭa:
= प्रीतिः).
^5 Affectionate solicitation
(Ramānātha: = प्रेम्णा
प्रार्थनम्).
^6 Solicitation in general, wish, desire
(Svāmin,
Nīlak.: = प्रार्थना)
e. g. Vijnānāch.: मयानेनेन्द्रियेणेदं रू-
पादिकं भोक्तव्यमिदमेव सुखसाधनमित्याद्यभिमानादेवादिसर्गे-
ष्विन्द्रियतद्विषयोत्पत्त्याहंकार इन्द्रियादिहेतुः.
^7 Injury, hurt-
ing, killing, desire of doing injury &c. (Amarak.: = हिंसा,
Bharata: = हनन
Sāyaṇa on the Śatap.: = हिंसेच्छा). E.
मन् (cl. 4) with अभि, kṛt aff. घञ्
or in the meanings
1-3, perhaps मा with अभि, kṛt aff. ल्युट्
for the affinity
of both radicals see s. vv.
Benfey
English
अभिमान अभिमान, i. e. अभि-मन्
+ अ,
m.
1. Referring existing objects
to one's own self, egotism, Vedāntas.
in Chr. 207, 2.
2. Self-conceit, pride,
Bhartṛ. 3, 4.
3. Love, Daśak. in Chr.
182, 23.
--
Comp.
निस्-,
adj.
exempt from
pride, Bhāg. P. 5, 15, 6.
स-,
adj.
proud, Rājat. 5, 233.
Hindi
Hindi
अहम्मन्यता
Apte Hindi
Hindi
अभिमानः
पुं*
- अभि+मन्+घञ्
"गौरव, स्वाभिमान, सम्माननीय या योग्य भावना"
अभिमानः
पुं*
- अभि+मन्+घञ्
"अहंकार, घमंड, दर्प, अहंमन्यता"
अभिमानः
पुं*
- अभि+मन्+घञ्
"सभी पदार्थों को आत्मा से संकेतित करना, अहंकार की क्रिया, व्यक्तित्व"
अभिमानः
पुं*
- अभि+मन्+घञ्
"कल्पना, अवधारणा, अटकल, विश्वास, सम्मति"
अभिमानः
पुं*
- अभि+मन्+घञ्
"स्नेह, प्रेम"
अभिमानः
पुं*
- अभि+मन्+घञ्
"इच्छा, कामना"
अभिमानः
पुं*
- अभि+मन्+घञ्
"चोट पहुँचाना, हत्या करना, चोट पहुँचाने का प्रयत्न करना"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
अभिमान
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗರ್ವ /ಅಹಂಕಾರ
निष्पत्तिः - > अभि + मन (ज्ञाने) - "घञ्" (३-३-१८)
प्रयोगाः - > "मुनिरस्मि निरागमः कुतो मे भयमित्येष भूतयेऽभिमानः"
उल्लेखाः - > किरा० १३-७
अभिमान
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದರ್ಪ /ಆತ್ಮಗೌರವ
प्रयोगाः - > "सदाभिमानैकधना हि मानिनः" "निघ्नम् प्रियं प्राणमिवाभिमानम्"
उल्लेखाः - > माघ० १-६७, किरा० ३-४१
अभिमान
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಣಯ /ಪ್ರೀತಿ
अभिमान
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜ್ಞಾನ /ತಿಳುವಳಿಕೆ
प्रयोगाः - > "उत्साहादिसमुद्बोधः साधारण्याभिमानतः"
उल्लेखाः - > सा० द० ३-११
अभिमान
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಪ್ಪು ತಿಳುವಳಿಕೆ /ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನ /ತಪ್ಪು ಭಾವನೆ
अभिमान
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹೆಮ್ಮೆ /ಸೊಕ್ಕು
प्रयोगाः - > "वयं स्वपक्षशिथिलाभिमानाः संवृत्ताः"
उल्लेखाः - > माल०
अभिमान
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಿಂಸೆ /ತೊಂದರೆ
विस्तारः - > "अभिमानस्त्वहङ्कृतौ हिंसायां प्रणये ज्ञाने" - हेम०
L R Vaidya
English
aBimAna {% m. %} 1. Self-respect, honourable feeling, अभिमानधनस्य गत्वरैरसुभिः स्थास्नु यशाश्रिचीषतः Kir.ix.19
2. pride, arrogance, self-conceit, e.g. प्रायो मूर्खः परिभवविधौ नाभिमानं पिधत्ते
3. affection
4. solicitation, wish, desire
5. misconception, conceiving objects with the notion that they refer to one’s own self (in phil.)
6. killing.
Bopp
Latin
अभिमान m. (aut a r. मन् aut a मान् s. अ) superbia, inso-
lentia, honoris, gloriae cupiditas. BH. 16. 4.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
अभिमान 7. N. pr. eines Ṛṣi im 6. Manvantara, VP.^2 3, 12. Wahn, Jātakam. 18, 15.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
skyes bu'i 'khrugs pa
अभिमान
mngon pa'i nga rgyal
१) अभिमान २) अभिमानिक
lhag pa'i nga rgyal
१) अधिमान २) अभिमान
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
आलस्यं तन्द्रा कौसीद्यं हर्षश्चित्तप्रसन्नता ३१५
ह्लादः प्रमोदः प्रमदो मुत्प्रीत्यामोदसंमदाः
आनन्दानन्दथू गर्वस्त्वहंकारोऽवलिप्तता ३१६
दर्पोऽभिमानो ममता मानश्चित्तोन्नतिः स्मयः
-wordlist-
आलस्य (क्ली), तन्द्रा (स्त्री), कौसीद्य (क्ली), हर्ष (पुं), चित्तप्रसन्नता (स्त्री), ह्लाद (पुं), प्रमोद (पुं), प्रमद (पुं), मुद् (स्त्री), प्रीति (स्त्री), आमोद (पुं), सम्मद (पुं), आनन्द (पुं), आनन्दथु (पुं), गर्व (पुं), अहङ्कार (पुं), अवलिप्तता (स्त्री), दर्प (पुं), अभिमान (पुं), ममता (स्त्री), मान (पुंक्ली), चित्तोन्नति (स्त्री), स्मय (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
टङ्क
टङ्क, अभिमान, प्रस्तरघटनोपकरण
टङ्कः स्यादभिमाने प्रस्तरघटनोपकरणे ८२१
verse 5.1.1.821
page 0094
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अभिमानः,
पुं,
(अभि + मन् + भावे घञ् ।) अर्था-दिना दर्पः तत्पर्य्यायः अहङ्कारः गर्ब्बः ३ज्ञानं बोधः प्रणयः प्रेमप्रार्थना ७हिंसा हननं इत्यमरभरतौ
स्मयः १०अवलेपः ११ दर्पः १२ अवश्यायः १३ टङ्कः १४ ।इति जटाधरः
अपि ।“गर्ब्बो मदोऽभिमानः स्यादहङ्कारस्त्वहङ्कतिः ।स्यादुद्धतमनस्कत्वे मानश्चित्तसमुन्नतिः ।अहङ्कारस्य पर्य्याय इति केचित् प्रचक्षते”
इति शब्दरत्नावली
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अभिमान
पु०
अभि + मन--घञ् आत्मन्युत्ककर्षारोपे, मिथ्यागर्ष्वे--बलादिदर्पे, प्रणये, हिंसायाम् ।५ गर्वमात्रे “संकल्पयोनेरभिमानभूतम्” कुमा० स्वरूप-ज्ञाने “अनात्तस्य चाभिमानसामथ्यात्” कात्या० ९, ५, १२“अनात्तस्य अनात्तरसस्य सरसस्यैव सोमस्य सोमाभि-मानसामर्थ्यात् सोमबुद्धिसामर्थ्यादिति सोमोयमिति बुद्धि-रनात्तरसे अनभिषुते एव सोमे नाभिषुते” कर्क० ।७ मिथ्याज्ञाने “अभिमानैर्न मानोमे जातिदोषेण वै महान्”भा० शा० प० उत्साहादिसमुद्बोधः साधारण्याभि-मानतः” सा० द० मिथ्याज्ञानञ्च तदभावति तत्-प्रकारकं ज्ञानं यथा देहे आत्मत्वबुद्धिः आत्मनि असतो-ऽप्युत्कर्षस्य ज्ञानम् शुक्तिकायां रजतज्ञानम् मूर्खस्य पा-ण्डित्याभिमान इत्यादि अभिमानश्चात्मघर्म इति वैशेषिका-दयः अन्तःकरणधर्म्म इति पातञ्जलादयो वेदान्तिनश्च ।तत्र विपर्य्यासज्ञानमविद्या सा बुद्धिधर्मः गर्वात्मकज्ञानम्अहङ्कारस्य वृत्तिभेदः अहङ्कारश्चाभिमानवृत्तिकमन्तः-करणद्रव्यम्” सां० प्र० भा० अभिमानोऽहङ्कारः सा० सू०“अभिमामोऽहङ्कारस्तस्मात् द्विविधः प्रवर्त्तते सर्गः” सा० का०अभिमानोऽहङ्कारः यत् खल्वालोचितं, मतञ्च तत्राहमधि-कृतः शक्तः खल्वहमत्र, मदर्था एवामी विषयाः, मत्तो-नान्योऽत्राधिकृतः कश्चिदस्त्यतोऽहमस्मीति योऽमिमानःसोऽसाघारणव्यापारत्वादहङ्कारः तमुपजीव्य हि बुद्धि-रध्यवस्यति कर्त्तव्यमेतन्मयेति” त० कौ० अन्तः-करणञ्च वृत्तिभेदात् त्रिविधमिति साङ्ख्यादयः” “मनो-बुद्धिरहङ्कारश्चित्तं करणमान्तरम् संशयो निश्चयोगर्वःस्मरणम् विषया इमे” इति चतुर्विधवृत्तिमत्त्वेन चदुर्विधंवेदान्तिनः स्वीचक्रुः “न हि धनिनो गृहस्थस्य धनाभि-मानिनो धनापहारनिमित्तं दुःखं दृष्टमिति तस्यैवप्रव्रजितस्य धनाभिमानरहितस्य तदेव धनापहारनिमित्तंदुःखं भवति हि कुण्डलिनः कुण्डलित्वाभि-माननिमित्तं सुखं दृष्टमिति तस्यैव कुण्डलवियुक्तस्यकुण्डलित्वाभिमानहीनस्य तदेव कुण्डलित्वनिमित्त सुखंभवति” शा० भा० अभितोमानः शृङ्गाररसावस्था-भेदे “विप्रलम्भोऽथ सम्भोग इत्येष द्विविधोमतः सच पूर्व्वरागमानप्रवासात्मकश्चतुर्द्धा स्यात् मानः कोपःस तु द्वेधा प्रणयेर्ष्यासमुद्भवः द्वयोः प्रणयमानः स्यात्प्रमोदे सुमहत्यपि” सा० द० अधिकं मानशब्दे वैर-र्नियातने, “अभिमानधनस्यगत्वरैः” किरा० अभिमानेननिर्वृत्तः ठक् आभिभानिक अभिमानसाध्ये
त्रि०
Capeller
German
अभिमान
m.
Feindseligkeit, Hochmut,
Stolz.
Grassman
German
(abhimāna), m., Verlangen, Absicht [von man mit abhí], enthalten in bahulā́bhimāna.
Burnouf
French
अभिमान अभिमान
m.
(मान्) orgueil
ostentation
insolence
injure.
Amour, surtout amour offensant.
अभिमानित
n.
viol, amour charnel.
Stchoupak
French
अभि-मान-
m.
pensée
haute opinion de soi, orgueil
égoïsme
inclination
préjugé
-वन्त्- a. fier
qui croit avoir ou être...
ép.
de Rudra.
°शालिन्- a. fier, arrogant.