अभाव (abhAva)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 अभाव m.
  (-वः)
	 1. Non-existence,  annihilation. 
	 2. Death.
	 3. (In logic)
Negation of two kinds,  संसर्गाभाव universal negation,  and अन्योन्याभाव
relative or mutual negation. 
	 4. (In rhetoric) Absence of the essen-
tial parts of poetical description of character,  want of the pro-
perties or temperaments.
 E.
  अ priv. भाव being.

Capeller Eng

English

 अभाव m.
  not being,  non-existence,  absence,  want,  failure, 
destruction,  death. —°वं गम् perish,  die.*

Yates

English

 अ-भाव (वः) 1.
m.
  Non-existence, 
want,  absence.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

अभाव 	-	 abhAva 	-	 m.
  	-	 absence  [ non-existence ]
अभाव 	-	 abhAva 	-	 m.
  	-	  nullity
अभाव 	-	 abhAva 	-	 m.
  	-	  death
अभाव 	-	 abhAva 	-	 m.
  	-	  non-existence
अभाव 	-	 abhAva 	-	 m.
  	-	  want
अभाव 	-	 abhAva 	-	 m.
  	-	  proof from non-existence  [ logic ]
अभाव 	-	 abhAva 	-	 m.
  	-	  deficiency
अभाव 	-	 abhAva 	-	 m.
  	-	  negation
अभाव 	-	 abhAva 	-	 m.
  	-	  non-entity
अभाव 	-	 abhAva 	-	 m.
  	-	  annihilation
अभाव 	-	 abhAva 	-	 m.
  	-	  scarcity

 
   अभाव  abhAva m.
   nullity     

Wilson

English

 अभाव
m.
  (-वः)
1 Non-existence,  annihilation. 
2 Death.
3 (In logic) Negation of two kinds,  संसर्गाभाव universal negation,  and
अन्योन्याभाव relative or mutual negation. 
4 (In rhetoric) Absence of the essential parts of poetical description of
character,  want of the properties or temperaments.
E.
  अ priv. भाव being.

Apte

English

अभाव [abhāva],  a.
  [न. ब.] Without love or affection.  कच्चिन्ना- भिहतो$भावैः शब्दादिभिरमङ्गलैः Bhāg.*
  1.14.4.

Nonexistent.

वः Not being or existing,  non-existence
 गतो भावो$भावम् Mk.*
  1 has disappeared.

Absence,  want,  failure
 सर्वेषामप्यभावे तु ब्राह्मणा रिक्थभागिनः Ms.*
  9.188
 mostly in comp.
 
 सर्वाभावे हरेन्नृपः 189 in the absence of all,  failing all
 तोय˚,  अन्न˚,  आहार˚ &c.
 

Annihilation,  death,  destruction
 (वचो...पथ्यमुक्तम्) राक्षसानामभावाय त्वं वा न प्रतिपद्यसे Rām.*
  5.21.1. non-entity
 नाभाव उपलब्धेः Ś B.
 क्षणमात्रभवामभावकाले Śi.*
  2.64
 Ki.*
  18.1.

(In phil.
 ) Privation,  non-existence,  nullity or negation,  supposed to be the seventh category or पदार्थ in the system of Kaṇāda.  (Strictly speaking अभाव is not a separate predicament,  like द्रव्य,  गुण,  but is only a negative arrangement of those predicaments
 all nameable things being divided into positive (भाव) and negative (अभाव),  the first division including द्रव्य,  गुण,  कर्म,  सामान्य,  विशेष and समवाय
 and the second only one अभाव
 cf.
   अत्र सप्तमस्याभावकथनादेव षण्णां भावत्वं प्राप्तं तेन भावत्वेन पृथगुपन्यासो न कृतः Muktā.) अभाव is defined as भावभिन्नो$भावः (प्रतियोगिज्ञानाधीनविषयत्वम्) that whose knowledge is dependent on the knowledge of its प्रतियोगी. It is of two principal kinds संसर्गाभाव and अन्योन्याभाव
 the first comprising three varieties प्रागभाव,  प्रध्वंसाभाव,  and अत्यन्ताभाव. Comp.
   -संपत्तिः f.
  false attribution (=  अध्यास q. v. )

Apte 1890

English

 अभाव a. [न. ब.] 1 Without love or affection. 
2 Non-existent. 
वः 1 Not being or existing,  non-existence
 गतो भवोऽभावं Mk. 1 has disappeared. 
2 Absence,  want,  failure
 सर्वेषामप्यभावे तु ब्राह्मणा रिक्थभागिनः Ms. 9. 188
 mostly in comp.
 सर्वाभावे हरेन्नृपः 189 in the absence of all,  failing all
 तोय°,  अन्न°,  आहार° &c. 
3 Annihilation,  death,  destruction,  non-entity
 नाभाव उपलब्धेः Ś. B.
 Śi. 20. 64
 Ki. 18. 10. 
4 (In phil.) Privation,  non-existence,  nullity or negation,  supposed to be the seventh category or पदार्थ in the system of Kaṇāda. Strictly speaking अभाव is not a separate predicament,  like द्रव्य,  गुण,  but is only a negative arrangement of those predicaments
 all nameable things being divided into positive (भाव) and negative (अभाव),  the first division including द्रव्य,  गुण,  कर्म,  सामान्य,  विशेष and समवाय and the second only one अभाव
 cf. अत्र सप्तमस्थाभावकथनादेव षण्णां भावत्वं प्राप्तं तेन भावत्वेन पृथगुपन्यासो न कृतः Muktā. अभाव is defined as भावभिन्नोऽभावः ( प्रतियोगिज्ञानाधीनविषयत्वं) that whose knowledge is dependent on the knowledge of its प्रतियोगी. It is of two principal kinds संसर्गाभाव and अन्योन्याभाव
 the first comprising three varieties प्रागभाव,  प्रध्वंसाभाव,  and अत्यंताभाव. 
Comp. 
संपत्तिः f. false attribution (= अध्यास q. v.) 

Monier Williams Cologne

English

 अ-भाव m.
  non-existence,  nullity,  absence

 non-entity,  negation (the seventh category in Kaṇāda's system)

 proof from non-existence (one of the six pramāṇas in Vedānta phil.
  [‘since there are no mice,  therefore there must be cats here’] See प्रमाण)

 annihilation,  death.

Monier Williams 1872

English

 अभाव अ-भाव,  अस्,  m. non-existence,  ab-
sence
 non-entity,  negation,  nullity,  the seventh cate-
gory in Kaṇāda's system
 annihilation,  death.

Macdonell

English

 अभाव a-bhāva,  m.
  non-existence
 absence,  🞄lack.

Goldstucker

English

 अभाव I. Tatpur. m. (-वः)
	^1 The not being,  the not existing,  ab-
sence
 e. g. a Vārtt. to Pāṇ. (यस्य च भावेन भावलक्षणम्):
भावलक्षणे सप्तमीविधानेऽभावलक्षण उपसंख्यानम्
 or in the
Mīm. Sūtras: अभावदर्शनाच्च,  or अभावाच्चेतरस्य स्यात्
 comp.
also the definition of न s. v. अप्राशस्त्य
 but mostly and
frequently used in this sense as the latter part of a com-
pound,  esp. in scientific writings
 e. g. in the Mīm. Sūtras:
अर्थाभावान्नैवं स्यात्,  or कर्माभावान्नेति परार्थत्वात् &c.
 in
the Vedānta S.: तदभावो नाडीषु तच्छ्रुतेरात्मनि च,  or का-
म्यास्तु यथाकामं समुच्चीयेरन्न वा पूर्वहेत्वभावात् &c.
 in the
Sāṅkhya S.: मूले मूलाभावादमूलं मूलम्,  or न पौरुषेयत्वं
तत्कर्तुः पुरुषस्याभावात् &c.
 in the Yoga S.: हेतुफलाश्रया-
लम्बनैः संगृहीतत्वादेषामभावे तदभावः,  or ततः प्रत्यक्चेतना-
धिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च &c.
 in the Nyāya S.: वर्तमाना-
भावे सर्वाग्रहणं प्रत्यक्षानुपपत्तेः,  or प्रागुत्पत्तेः कारणाभावा-
दनुत्पत्तिसमः &c.
 in the Vaiśeṣika S.: कारणाभावात्कार्या-
भावः,  or कार्याभावात्कारणाभावः
 or Pāṇini: अव्ययं वि-
भक्तिसमीपसमृद्धिव्यृद्ध्यर्थाभाव°°वचनेषु.
	^2 Absence,  want, 
failure
 e. g. Kātyāy. Śrauta S.: अभावे (scil. यूपस्य) खदि-
रविल्वरौहितकान् (scil. यूपान्कुर्यात्)
 or Vyāsa: भ्रातॄणां
जीवतोः पित्रोः सहवासो विधीयते । तदभावे विभक्तानां धर्म-
स्तेषां विवर्धते
 or Vṛhaspati: पित्रोरभावे पुत्राणां विभागः
संप्रदर्शितः (see meaning 4.)
 or Bhūripr. (= Trik.): (scil.
अङ्गनानाम्) अभावादङ्गनात्यागस्तुरगब्रह्मचर्यकम्.
	^3 Non-
existence,  non-entity
 in this sense mostly occurring in the
philosophical Sūtras
 e. g. in the Vedānta S.: नाभाव उप-
लब्धेः
 or in the Sāṅkhya S.: अनादावद्य यावदभावाद्भवि-
ष्यदप्येवम्
 or in the Yoya S.: अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रा
or in the Nyāya S.: अभावाद्भावोत्पत्तिर्नानुपमृद्य प्रादुर्भावात्, 
or सर्वमभावो भावेष्वितरेतराभावसिद्धेः. The category ‘non-
existence or non-entity’ is originally not to either of the
six philosophical systems a प्रमाण (q. v.) or instrument of
forming a right notion
 it has been adopted,  however,  as
such by Kumārila-Svāmin,  the commentator of Jaimini and
his followers,  and equally by the Vedāntists,  although no
mention is made of it,  as of a pramāṇa,  in the Brahma-
Sūtras
 (Gauḍapāda is mistaken in mentioning it in his comm.
on the Sāṅkhyakār. v. 4. as one of Jaimini's pramāṇa)
 the
Sāṅkhya systems consider it as comprised under the pra-
māṇa आप्तवचन q. v. and the Nyāya under the pramāṇa
अनुमान q. v. In Kaṇāda's or the Vaiśeṣīka system it is
the seventh or last पदार्थ or category,  and distinguished as
संसर्गाभाव and अन्योन्याभाव,  the former again as प्रागभाव, 
ध्वंस and अत्यन्ताभाव
 for the definition of these terms see
s. vv.
 (hence the word occurs also in the plural,  e. g. in
the Bhāṣaparichchheda: विशेषणतया तद्वदभावानां ग्रहो
ऽभवत्)
 Gauḍapāda divides अभाव in प्रागभाव,  इतरेतरा-
भाव,  अत्यन्ताभाव and सर्वाभाव qq. vv.
	^4 Destruction,  death
e. g. in the Vedānta S.: अभावं बादरिराह ह्येवम् (Anū-
panar.: मुक्तस्य देहाद्यभावं बादरिराह &c.
 Śaṅkara: …
तस्मादभावः शरीरेन्द्रियाणां मोक्षे)
 or Bhaṭṭik.: अभावे
भवतां योऽस्मिञ्जीवेत्तस्यास्त्वजीवनिः (Jayam. and Bharatas.:
अभावे विनाशे). The instances from Vyāsa and Vṛhasp.
under 2. and similar ones might be referred apparently to
the meaning ‘death’,  but it seems more correct to render
them ‘if the parents are no more’ or ‘in the absence of
the parents’ &c. instead of ‘on the death of the parents’ &c.
E. अ neg. and भाव.
II. Bahuvr. f. (-वा) A shade,  a shadow (? according
to the Nighanta-Prakāśa). E. अ priv. and भाव.

Apte Hindi

Hindi

अभावः
पुं*
  - -
"न होना, अनस्तित्व"

अभावः
पुं*
  - -
"अनुपस्थिति, कमी, असफलता,  सब कुछ विफल हो जाने पर"

अभावः
पुं*
  - -
"सर्वनाश, मृत्यु, विनाश, सत्ताशून्यता"

अभावः
पुं*
  - -
"लोप, असत्ता, अविद्यमानता या निषेध, कणाद के मान्यता अनुसार सातवाँ पदार्थ या वर्ग"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

अभाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಸತ್ತೆ /ಇಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ
प्रयोगाः - > "अस्ति पुत्रो वशे यस्य भृत्यो भार्या तथैव च । अभावे सति सन्तोषः स्वर्गस्थोऽसौ महीयते ॥"
अभाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಾರ್ಕಿಕಮತದಲ್ಲಿ ದ್ರವ್ಯಾದಿ ಸಪ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು
प्रयोगाः - > "द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाभावाः सप्त पदार्थाः"
उल्लेखाः - > त० सं०
अभाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕೊರತೆ /ಬಡತನ
अभाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಾಶ
अभाव
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಸ್ಥಾಯಿಭಾವವಿಲ್ಲದ
अभाव
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಅನುರಾಗವಿಲ್ಲದ /ಪ್ರೀತಿಯಿಲ್ಲದ

L R Vaidya

English

 aBAva {% m. %} 1. The not being,  the not existing
absence,  want,  failure,  पित्रोरभावे पुत्राणां विभागः संप्रदर्शितः Bṛihaspati.
non-entity,  नाभाव उपलब्धेः S.Bh.
non-entity considered as the seventh category in Kaṇāda’s system (It is distinguished as प्रागभाव,  प्रध्वंसाभाव,  अत्यन्ताभाव and अन्योन्याभाव)
death,  destruction,  e.g. अभावे भवतां योऽस्मिञ्जीवेत्तस्यास्त्वजीवनिः.

Bopp

Latin

 अभाव m. (KARM. ex अ priv. et भाव existentia) i. q. praec.
DR. 5. 9.

Lanman

English

 a-bhāva,  m. non-existence
 absence
 lack.

Abhyankara Grammar

English

अभाव  absence
 absence of any following letter which is technically called avasāna. cf. विरामोऽवसानम् । वर्णानामभावोऽवसानसंज्ञः स्यात् S. K. on P. I.4.110.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 अभाव m. ° = अभाग्य,  Sūryaś. 38c.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  अभाव,  हीनता,  रहितत्वम्,  शून्यता,  न्यूनता
noun
 
गतो भावम् अभावम्।
 "ग्रीष्मे जलस्य अभावः वर्तते। / सर्वेषामप्यभावे तु ब्राह्मणा रिक्थभागिनः।"

Synonyms:
  अनुपलब्धिः,  अभाव
noun
 
अनुपलब्धस्य अवस्था भावो वा।
 "अद्य परिपूर्णस्य शब्दकोशस्य अनुपलब्धिम् अनुभवामि।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

ngo bo med pa
१) अभाव २) नीरूप

dngos po med
१) अभाव २) अवस्तुत्व ३) असत्

dngos po med pa
१) अभव २) अभाव ३) अवस्तु ४) अवस्तुक ५) न ॥॥॥ भाव ६) भावित

dngos med
१) अभाव २) निर्वस्तुक

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
अभावो नाशे संक्रामसंक्रमौ दुर्गसंचरे ॥ १५१७ ॥
-wordlist-
 
अभाव (पुं),  नाश (पुं),  सङ्क्राम (पुं),  सङ्क्रम (पुं),  दुर्गसञ्चर (पुं)

--source--
 
प्रादुराविः प्रकाशे स्यादभावे त्व न नो नहि ।
-wordlist-
 
प्रादुर् (अ),  आविर् (अ),  प्रकाश (क्ली),  अभाव (पुं),  अ (अ),  न (अ),  नो (अ),  नहि (अ)

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 अभावः,  पुं,
   (भू + भावेघञ,  नञ्समासः ।) मरणं ।असत्ता । इति विश्वमेदिनौ ॥
“अस्ति पुत्त्रो वशे यस्य भृत्योभार्य्या तथैवच ।अभावे सति सन्तोषः स्वर्गस्थोऽसौ महीतले” ॥
इति चाणक्यः ।(“अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणावेवोपपादयेत् ।साक्ष्यभावे प्रणिधिभिर्वयोरूपसमन्वितैः” ॥
इति मनुः ।) द्रव्यादिषट्कभिन्नः । स द्विविधः ।संसर्गाभावः १ अन्योन्याभावश्च २ । इति भाषा-परिच्छेदः ॥
 भावशून्यः भावः स्थायिभावादिरितिअलङ्कारशास्त्रं ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 अभाव पु०
  न भावः । भावभिन्ने सत्त्वेन प्रतीत्यनर्हेवैशेषिकोक्तेसप्तमपदार्थे भावभिन्नत्वमभावत्वमिति बहवः । भावभेदा-अयरूपत्वस्य तल्लक्षणस्य अभावविशेषघटितत्वेन अन्योन्या-श्रयदोषग्रस्ततया अभावत्वमखण्डोपाधिरिति नव्याः ।अभावश्च भावाभावसाधारणाश्रयः घटाभावस्य पटे पटा-भावदो च सत्त्वात् स च भावातिरिक्तः कश्चित् पदार्थइत्याधुनिका वैशेषिका नैयायिकाश्च उररीचक्रुः । सूत्र-कृता तु “द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायानां पदार्थानांसाधर्म्मवेधर्म्म्याभ्यां तत्त्वज्ञानान्निश्रेयसम्” इति षडेवपदार्थाः कण्ठत उक्ताः । अत एव “न वयं षट्पदार्थवादिनः”इति सांख्यसूत्रे षट्पदार्थीस्वीकारस्तेषां सूचितः ।आधुनिकास्तु घटोनास्तीत्यादिप्रतीत्यन्यथानुपपत्त्या पदार्थान्तरम्भावं कल्पयन्ति । प्राभाकरास्तु अभावस्याधिकरणस्वरूपत्वसङ्गीचक्रुः । तेषामयमाशयः “मानाधीना मेयसिद्धि-रित्युक्तेः अभावस्यातिरिक्तस्य सिद्धौ प्रमाणं वक्तव्यम्न तावत् प्रत्यक्षम्,  अभावस्य रूपाद्यभावेन इन्द्रियसन्नि-कर्षाभावात् तदयोग्यत्वात् न च इन्द्रियसंयुक्तविशेषणतातत्सन्निकर्षः भूतलादौ चक्षुरादिसन्निकर्षसत्त्वेऽपि तत्स्वरूपविशेषणताया अव्यावर्त्तकत्वात् अन्यथा घटाभावप्रत्यक्षकाले षटाद्यमावप्रत्यक्षस्य दुर्वारत्वात् भूतलादि-स्वरूपस्यानुगमात् तुल्यै सन्निकर्षरूपे विशैषणतासम्बन्धे विमिगमनाभावेन नियामकत्वाभावात् । अथज्ञानलक्षणया यस्य ज्ञानं तस्यैवाभावस्य प्रत्यक्षमितिकल्पनादस्ति नियम इति चेत् ज्ञानलक्षणया घटादेरुपनयेतद्विशिष्टबुद्धेरेवोदयप्रसङ्गात् विशिष्टबुद्धौ विशेषणज्ञानस्य-हेतुत्वेन तज्ज्ञानसामग्र्याः समवधानात् अथ अभाव-ज्ञानसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वेन न तद्बोघ इति चेत् अभाव-बोधसामग्र्याः अनियतत्वेन तस्या अप्रतिबन्धकत्वात्इन्द्रियसन्निकृष्टविशेषणतात्मकस्य स्वरूपसम्बन्धस्य भूतलादि-स्वरूपत्वानतिवृत्तेः भूतलादिस्वरूपस्य कदाचिदप्यनपायेनप्रतिबन्धकत्वायोगात् अन्यथा भूतलादौ कदापि घटादे-र्ज्ञानलक्षणया विशिष्टज्ञानस्यानुत्पत्त्यापत्तेः “अभावबुद्धिश्चविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिबोधमर्य्यादां नातिशेते” इति दी-धितिकृदुक्तेरादौ प्रतियोगिज्ञानस्यापेक्षितत्वेन अभावांशेप्रतियोगिज्ञानवत् धर्म्म्यंशे तद्भानस्य दुष्परिहारत्वात् ।एतेन योग्यानुपल्ब्धेस्तत्र हेतुत्वकल्पनेऽपि न निस्तारः ।घटादीनामिव पटादेरपि योग्यतया तदुपलब्धेरभावस्यसत्त्वेन सर्वेषां योग्यानामभावप्रत्यक्षप्रसङ्गात् । नाप्यनुमानंतत्र प्रमाणं,  तत्र व्याप्तिलिङ्गादेरभावात् । तस्यैवाज्ञानेतद्व्याप्यताग्रहासम्भवाच्च किञ्चातिरिक्ताभाववादिभिः भूतले“घटोनास्तीति प्रतीतिः सविषया प्रतीतित्वात् यत्तज्-ज्ञानं तत्तत् सविषयकं यथा घटादिज्ञानमित्यनुमानप्रयोगःस्वीकार्य्यः । तत्र तदनुमानेन सविषयकत्वसिद्धावपि अधि-करणस्वरूपेणैव तद्विषयकत्वसम्भवेन उद्देश्यासिद्धेःनापि लक्षणात्तत्सिद्धिः अभावस्य निर्वक्तुमशक्यतयातल्लक्षणस्यैवाभावात् । तथा हि अभावशब्दस्य व्युत्-पाद्यमानस्य भावभिन्नत्ववाचितया भावभिन्नत्वमभावस्यलक्षण बाच्यं तच्च भेदरूपाभावज्ञानसापेक्षत्वेनान्योन्याश्रय-दोषकवलितत्वेन दुर्ज्ञेयम् । किञ्च भावभिन्नत्वस्य अभाव-लक्षणत्वे भावरूपविशेषणज्ञानशून्यकाले घटोनास्तीतिप्रत्ययानुपपत्तिः विशिष्टवुद्धेर्विशेषणज्ञानाधीनत्वात्,  अभावोन भाव इति वाक्यात् शाब्दबोधानुपपत्तिश्च उद्देश्यता-वच्छेदकविधेययोरैक्ये घटोघटः इत्यादाविव शाब्दबोधा-भावस्य सर्वसम्मतत्वात् । एतेन अभावत्वम् समवायसामनाधिकरण्यान्यतरसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकसत्त्वा-भाववत्त्वमित्युक्तावपि न निस्तारः तथात्वे अभावो नभाव इति शाब्दबोधोपपत्तावपि तदज्ञानकाले घटोना-स्तीति प्रत्ययस्यानुपपत्तेरन्योन्याश्रयदोषस्य दुष्परिहर-त्वाच्च । घटाभावाभावादेर्घटरूपतयाऽङ्गीकारेण तत्र सम-वायेन सत्तावत्त्वेन निरुक्ताभावबत्त्वाभावात् घटाभावाभावोऽ-भाव इति बुद्धेरनुत्पत्त्यापत्तेश्च । अथ अभाववत् अभावत्वमप्यति-रिक्तः पदार्यः तर्थाचाभावत्वं न भावभिन्नत्वादि किन्तु स्वरूप-सम्बन्धविशेषः अखण्डोपाघिर्वेति मतम् तत्रेदमुच्यतेकोऽयंस्वरूपसम्बन्धः? किं स्वरूपमेव संबन्धः? स्वरूपस्य वासम्बन्धः? तत्राद्ये यदि अधिकरणस्वरूपस्यैव सम्बन्धत्वम्आयातं तर्हि अभाबस्याधिकरणस्वरूपत्वेन,  स्वरूपस्यैवाभावाधिकरणसम्बन्धत्वेन भवताऽपि स्वीकारात् ।अन्त्ये कस्य स्वरूपस्य सम्बन्धः? यदि अधिकरणस्यतदा जितं प्राभाकरैः अन्यस्य तथाबिधत्वेऽप-सिद्धान्तापत्तेः भूतले तदाधारतानुपपत्तेश्च । अखण्डो-पाधरपि अभाववत् प्रमाणसापेक्षतया तद्दोषताद-वस्थ्यम् प्रमाणाधीनतयैव पदार्थस्य सिद्धेः सर्व्वसम्मतत्वात्असति प्रमाणे कथं तत्सिद्धिः? । किञ्च अखण्डोपाधित्वग्यभवन्मते कारणतादावपि सत्त्वेनाभावेतरभेदासाधकतया तल्ल-क्षणत्वायोगः भिन्नभिन्नास्वण्डोपाधिस्वीकारे च तस्यापिलक्षणसापेक्षतया तस्य च निर्वक्तुमशक्यतया न तस्याभाव-लक्षणत्वम् । न च नञ्पदशक्यतावच्छेदकतया तत्सिद्धिःतथाहि अभावस्य अधिकरणस्वरूपत्वे स्वरूपसंबन्धविशेषस्यैवनञ्पदशक्यतावच्छेदकत्वं वाच्यं तदपेक्षया अभावत्वरूपा-खण्डोपाधेरेव तथात्वकल्पने लाघवम् इति वाच्यम् कम्बु-ग्रीवादिमानित्यादौ गुरुधर्म्मेऽपि शक्यतावच्छदकत्वस्वीका-रात् अन्यथा घटः कम्बुग्रीवादिमानित्यादि वाक्यात् शाब्द-बोधानुपपत्तिः । उपेयते च सर्वैः गुरुधर्म्मेऽपि शक्यताव-च्छेदकत्वम् । अथ शब्दएव अभावे प्रामाणमिति चेत्शब्दवेद्यस्य ब ध्यापुत्रादेरपि,  अतिरिक्ततया कल्पनापत्तेःअथाप्तशब्दएव प्रमाणमिति चेन्न अभावस्य पदार्थान्त-रत्वे आप्तवाक्याभावात् भवतां सूत्रकृताऽपि अभावस्यषट्पदार्थातिरिक्ततया क्वाप्यनुक्तेः अभावशब्दमात्र-प्रयोगेऽपि तस्याधिकरणस्वरूपत्वेनोपक्षीणत्वात् ।एवमतिरिक्ताभावकल्पनपक्षे निरस्तेऽपि स्वपक्षदोषोद्धार-मित्थं चक्रुः । अभावस्याधारस्वरूपत्वे भूतले घटोनास्ती-त्यादावधिकरणताप्रतीतिः कथं संगच्छतामिति चेत्परेषामिव अत्यन्ताभावस्य नित्यत्वेऽपि घटसत्त्वे घटाभाव-बुद्धेरनुत्पादे तत्तत्कालीन भूतलादिसम्बन्धस्य नियामकतावत्तत्तत्कालीनभूतलस्वरूपस्यैव अभावपदार्थतया तथाप्रती-तिसम्भवात् तत्तत्कालीनभूतलस्वरूपस्य घटाद्यनवेच्छद्यकाल-सम्बन्धरूपतया तस्य च भूतले स्वरूपमित्यादिवदाधारता-ऽक्षतेः । एतेनानन्तसम्बन्धस्वरूपकल्पनापेक्षया एकाभाव-कल्पने लाघवमित्यपास्तं कॢप्ततया कालस्य तत्सम्बन्धस्यच सर्ववादिसम्मततया अधिकस्याकल्पनात् । भवतामभावइव तत्रैव सम्बन्धे घटादेः प्रतियोगितयान्वयः कल्प्यतेअतो नाधिककल्पना । घटो न पट इत्यादौ पटनिष्ठमेयतत्तत्कालीनतादात्म्यं भेदशब्दार्थस्तत्रैव पटतादात्म्या-नुपहिकस्य तादात्म्यस्याधिकरणे घटादिस्वरूपे भेदेतादृशसम्बन्धे वा पटादेः प्रतियोगितयान्वये सर्वसामञ्जस्यम् । अतएव “न सोऽस्ति प्रत्ययोलोके यत्र कालो नभासते” इत्युक्तेः सर्वत्रबुद्धौ कालावभास इत्यभिपुक्तोक्तिः ।भक्तामभावभेदबुद्ध्योर्यधा नियमः मन्मतेऽषि तथा ।वाय्वादौ रूपाद्यभावचाक्षुषत्वाद्यनुपपत्तिरिष्टैव त च तत्रदृढतरं किञ्चित् प्रमाणमस्तियैन तत्स्वीकारावश्यकतेति” ।अभावभेदबुद्ध्योर्नियमाश्च नञशब्दे प्रदर्शयिष्यन्ते । भोऽयम-भावः बौद्धः शून्यतया आकाशतया निरावरणतया निरु-पाख्यतया च व्यवह्रियते तच्च तन्मतावसरे वक्ष्यते । “अ-भावो वा तदर्थोऽस्तु भाष्यस्य हि तदाशय” इति हरिः ।“नाभावौपलब्धेः शां० सू० । “नासतोविद्यते भावोनाभावोविद्यते सतः” इति गीता । यथा च अभावान्नभावोत्पत्तिस्तथा उत्पत्तिशब्दे वक्ष्यते । न्यायादिमते सचाभावः द्विविधः संसर्गाभावः अन्योन्याभावश्चेति भेदात्संसर्गवावश्च ध्वंसप्रागभावात्यन्याभावभेदात् त्रिविधः ।“अभावश्च द्विधा संसर्गान्योन्थाभावभेदतः । प्रागभावस्तथाष्वं सोऽप्यत्यन्ताभावएव च । एवं त्रैविध्यमापन्नः संसर्गाभावइष्यते” इति भाषा० । प्रागभावश्च उत्पत्तेः प्राक्कारणस्य सूक्ष्मावस्था,  उतपत्तिराविर्भावः,  ध्वंसस्तिरोभावइति सांख्यादयः । २ मरणे,  मरणञ्च स्वादृष्टारब्धशरो-रेणसह जीवस्य विभागः,  पूर्व्वसंयोगनागो बा,  प्राणवायो-रुत्क्रमणं वा बोध्यम् । भावः आलङ्कारिकोक्तरत्यादि-स्थायिभावः ३ तच्छून्ये त्रि०
  । आन्तरः भावः स्नेहापर-पर्य्यायः अनुरागः । ४ तद्धीने त्रि०
  । सचानुरागः देव-विषयो भक्तिः पुत्रादिविषयः स्नेहः,  पत्यादिविषयः प्रेमेतिभेदः । मीमांसकाद्युक्ते अभावग्राहके ६ योग्यानुपलब्धिरूपे प्रमाणे ७ असत्त्वे,  अविद्यमानत्वे च । वास्तिभावः सत्त्वं यस्य । ८ मिथ्याभूते त्रि०
  ।

Capeller

German

 अभाव m.
  das Nichtdasein,  Fehlen,  Abwesenheit, 
Mangel.

Burnouf

French

 अभव अभव m.
  et अभाव a. (भू) qui n'est pas.
-- S. m.
  non-existence,  néant
 destruction,  anéantissement
 mort.

Stchoupak

French

 अ-भाव-
 m.
  absence 
 non-être 
 destruction 
 -इन्- a. qui ne doit
pas arriver 
 -क- a. qui nuit à (gén. ).

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.