| YouTube Channel

अपोहः (apohaH)

 
Apte
English
अपोहः [apōhḥ], 1 Removing, driving away, healing
&c.
Removal of doubt by the excercise of the reasoning faculty.
Reasoning, arguing
reasoning faculty.
Negative reasoning (opp. ऊह) (अपरतर्कनिरासाय कृतो विपरीतस्तर्कः). one of the dhiguṇas q. v. स्वयमूहापोहासमर्थः
इमे मनुष्या दृश्यन्ते ऊहापोहविशारदाः
Mb.
* 13. 145.43. ऊहापोहमिमं सरोजनयना यावद्विधत्तेतराम्
Bv.*
2.74
hence ऊहापोह
=
complete discussion of a question.
Excluding all things not coming under the category in point
तद्वानपोहो वा शब्दार्थः (where Maheśvara paraphrases अपोह by अतद्व्यावृत्ति i. e. तद्भिन्नत्यागः),
A superfluous member attached to a structure of some construction.
Apte 1890
English
अपोहः 1 Removing, driving away, healing &c.
2 Removal of doubt by the exercise of the reasoning faculty.
3 Reasoning, arguing
reasoning faculty.
4 Negative reasoning (opp. ऊह) (अपरतर्कनिरासाय कृतो विपरीतस्तर्कः), one of the dhīgunas q. v.
स्वयमूहापोहासमर्थः Mbh.
ऊहापोहमिमं सरोजनयना यावद्विधत्तेतरां Bv. 2. 74
hence ऊहापोह = complete discussion of a question.
5 Excluding all things not coming under the category in point
तद्वानपोहो वा शब्दार्थः (where Maheśvara paraphrases अपोह by अतद्व्यावृत्ति i. e. तद्भिन्नत्यागः)
Apte Hindi
Hindi
अपोहः
पुं*
- अप+वह्+घञ्
"हटाना, दूर करना, विरोपण "
अपोहः
पुं*
- अप+वह्+घञ्
तर्क शक्ति के प्रयोग द्वारा शङ्कानिवारण
अपोहः
पुं*
- अप+वह्+घञ्
"तर्क देना, युक्ति देना"
अपोहः
पुं*
- अप+वह्+घञ्
"निषेधात्मक तर्कना , अतः ऊहापोह=किसी प्रश्न से संबद्ध पूर्ण चर्चा"
अपोहः
पुं*
- अप+वह्+घञ् प्रसंगानुकूल वर्ग के अन्दर आने वाली बातों को विचार-कोटि से निकाल देना
-तद्वानपोहो वा शब्दार्थः
"हटाना=अपोह, #तर्कशक्ति-मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च-भग० १५।१५, ।"
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) अपगतः ऊह:। अप+ऊह(वितर्के)+घञ्(भावे) ‘भावे’ ३.३.१८। १.अपरतर्कनिरासाय कृतः विपरीततर्कः, बुद्धिगुणभेदः। ‘ऊहापोहाऽर्थविज्ञानं तत्त्वज्ञानं धीगुणाः’ हैमः। २.संशयनिवारणम् ३.अतद्व्यावृत्तिः। ‘तद्वानपोहो वा शब्दार्थः’ काव्यप्र०२.८। ४.परित्यागः, दूरीकरणम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अपोहः,
पुं,
(अप् + ऊह + भावे घञ् ।) अपगत-ऊहः वितर्काभावः शुश्रूषाद्यष्टधाधीगुणान्त-र्गतषष्ठगुणः ।(“शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा ।ऊहोऽपहोऽर्थविज्ञानं तत्त्वज्ञानं धीगुणाः”)
इति हेमचन्द्रः
अतद्व्यावृत्तिः इति काव्य-प्रकाशटीकायां महेश्वरः