अपेक्षा (apekSA)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 अपेक्षा f.
  (-क्षा)
	 1. Expectation,  hope.
	 2. Regard,  reference,  consideration. 
3. Connexion of cause and effect.
	 4. Absolute connexion,  as of an
individual with its species.
	 5. Necessity,  need,  occasion. 
 E.
  अप,  ईक्ष
to see,  अङ्,  and टाप् affs.

Capeller Eng

English

 अपेक्षा f.
  regard,  attention,  expectation,  consideration
often adj.  —° regarding,  expecting,  requiring.  Instr.  with regard or in
proportion to (—°).

Yates

English

 अपे_क्षा (क्षा) 1.
f.
  Expectation. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

 
   अपेक्षा  apekSA  f.
   dependence on  
   अपेक्षा  apekSA  f.
   consideration   
   अपेक्षा  apekSA  f.
   hope  
   अपेक्षा  apekSA  f.
   looking around   
   अपेक्षा  apekSA  f.
   connection of cause with effect or of individual with species  
   अपेक्षा  apekSA  f.
   looking for   
   अपेक्षा  apekSA  f.
   looking round or about  
   अपेक्षा  apekSA  f.
   abeyance   
   अपेक्षा  apekSA  f.
   requirement  
   अपेक्षा  apekSA  f.
   reference   
   अपेक्षा  apekSA  f.
   prospective entitlement  [ insurance ]  
   अपेक्षा  apekSA  f.
   need   
   अपेक्षा  apekSA  f.
   regard to  
   अपेक्षा  apekSA  f.
   future prospects   
   अपेक्षा  apekSA  f.
   expectation  
   अपेक्षा  apekSA  f.
   consideration of     
            

Wilson

English

 अपेक्षा
f.
  (-क्षा)
1 Expectation,  hope.
2 Regard,  reference,  consideration. 
3 Connexion of cause and effect.
4 Absolute connexion,  as of an individual with its species.
5 Necessity,  need,  occasion. 
E.
  अप,  ईक्ष to see,  अङ and टाप् affs.

Apte

English

अपेक्षा [apēkṣā] क्षणम् [kṣaṇam],  क्षणम् 1 Expectation,  hope,  desire.

Need,  requirement,  necessity
 निरपेक्ष without hope or need,  regardless of
 निर्विशङ्का निरुद्विग्ना निरपेक्षा च भैथिली Rām.*
  6. 47.9. द्रोणस्तथोक्तः कर्णेन सापेक्षः फाल्गुनं प्रति (उवाच) Mb.
 *  12. 2.12. सापेक्षत्वे$पि गमकत्वात्समासः
 अनपेक्षः शुचिर्दक्षः Bg.*
  12.16
 or in comp.
 
 स्फुलिङ्गावस्थया वह्निरेधापेक्ष इव स्थितः Ś.*
  7.15 awaiting kindling.

Consideration,  reference,  regard,  with the obj. in loc.
  case
 more usually in comp.
 
 मध्यभङ्गानपेक्षम् Ratn.*
  1.15 regardless of
 the instr.
  and sometimes loc.
  of this word frequently occur in comp.
  meaning 'with reference to',  'out of regard for',  'with a view to',  'for the sake of'
 सा$पि कार्यकरणापेक्षया क्षुरमेकमा- दाय तस्याभिमुखं प्रेषयामास Pt.*
  1
 नियमापेक्षया R.*
  1.94
 वृषला- पेक्षया Mu.*
  1
 पौरजनापेक्षया 2 out of regard for
 किमकौश- लादुत प्रयोजनापेक्षया 3 with a view to gain some object
 प्रथमसुकृतापेक्षया Me.*
  17
 दण़्डं शक्त्यपेक्षम् Y.*
  2.26,  in proportion to,  in accordance with
 अत्र व्यङ्ग्यं गुणीभूतं तदपेक्षया वाच्यस्यैव चमत्कारिकत्वात् K. P.*
   1 as compared with it.

Connection,  relation,  dependence as of cause with effect or of individual with species
 शरीरसाधनापेक्षं नित्यं यत्कर्म तद्यमः Ak.

Care,  attention,  heed
 देशा$पेक्षास्तथा यूयं यातादायाङ्गुलीयकम् Bk.*
  7.49.

respect,  reference.

(In gram.
  ) =
  आकाङ्क्षा q. v.  Comp.
   -बुद्धिः (In Vaiśeṣika Phil.) the distinguishing perception by which we apprehend 'this is one',  'this is one' &c.
  and which gives rise to the notion of duality
 see Sarva.  chap. 1 where अपेक्षाबुद्धिः =
  विनाशकविनाशप्रति- योगिनी बुद्धिः
 cf.
   Bhāshā P.
  द्वित्वादयः परार्धान्ता अपेक्षाबुद्धिजा मताः । अनेकाश्रयपर्याप्ता एते तु परिकीर्तिताः ॥ अपेक्षाबुद्धिनाशाच्च नाश- स्तेषां निरूपितः । 17-8.

Apte 1890

English

 अपेक्षा 
क्षणं 1 Expectation,  hope,  desire. 
2 Need,  requirement,  necessity
 निरपेक्ष without hope or need,  regardless of
 सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात्समासः
 अनपेक्षः शुचिर्दक्षः Bg. 12. 16
 or in comp.
 स्फुलिंगावस्थया वह्निरेधापेक्ष इव स्थितः Ś. 7. 15 awaiting kindling. 
3 Consideration,  reference,  regard,  with the obj. in loc. case
 more usually in comp.
 मध्यभंगानपेक्षं Ratn. 1. 17 regardless of
 the instr. and sometimes loc. of this word frequently occur in comp. meaning ‘with reference to’,  ‘out of regard for’,  ‘with a view to’,  ‘for the sake of’
 सापि कार्यकरणापेक्षया क्षुरमेकमादाय तस्याभिमुखं प्रेषयामास Pt. 1
 नियमापेक्षया R. 1. 94
 वृषलापेक्षया Mu. 1
 पौरजनापेक्षया {2} out of regard for
 किमकौशलादुत प्रयोजनापेक्षया {3} with a view to gain some object
 प्रथमसुकृतापेक्षया Me. 17
 दंडं शक्त्यपेक्षं Y. 2. 26 in proportion to,  in accordance with
 अत्र व्यंग्यं गुणीभूतं तदपेक्षया वाच्यस्यैव चमत्कारिकत्वात् K. P. 1 as compared with it. 
4 Connection,  relation,  dependence as of cause with effect or of individual with species
 शरीरसाधनापेक्षं नित्यं यत्कर्म तद्यमः Ak. 
5 Care,  attention,  heed
 देशापेशाक्षास्तथा यूयं यातादायांगुरीयकं Bk. 7. 49. 
6 Respect,  deference. 
7 (In gram.) = आकांक्षा q. v. 
Comp. 
बुद्धिः (In Vaiśeṣika phil.) the distinguishing perception by which we apprehend ‘this is one, ’ ‘this is one &c.’ and which gives rise to the notion of duality
 see Sarva. chap. 10 where अपेक्षाबुद्धिः = विनाशकविनाशप्रतियोगिनी बुद्धिः
 cf. Bhāṣā P. द्वित्वादयः परार्धांता अपेक्षाबुद्धिजा मताः । अनेकाश्रयपर्याप्ता एते तु परिकीर्तिताः अपेक्षाबुद्धिनाशाच्च नाशस्तेषां निरूपितः 107-8. 

Monier Williams Cologne

English

 अपेक्षा f.
  looking round or about,  consideration of,  reference,  regard to (in comp. 
 rarely loc.
  )

 dependence on,  connection of cause with effect or of individual with species

 looking for,  expectation,  hope,  need,  requirement

Macdonell

English

 अपेक्षा apa‿īkṣā,  f.
  looking about
 attention,  🞄consideration,  regard
 expectation
 requirement
 🞄in.  with regard to,  in comparison with.

Goldstucker

English

 अपेक्षा Tatpur. f. (-क्षा)
	^1 Regard,  attention,  heedfulness
 e. g.
in the Bhaṭṭik. (Rāma speaks to Hanūmat): वणिक्प्रग्राह-
वान्यद्वत्काले चरति सिद्धये । देशापेक्षास्तथा यूयं यातादा-
याङ्गुरीयकम्
 or in a Vedānta Sūtra: कृतप्रयत्नापेक्षस्तु वि-
हितप्रतिषिद्धा वैयर्थ्यादिभ्यः (Śaṅkara: कृतो यः प्रयत्नो जी-
वस्य धर्माधर्मलक्षणः । तदपेक्ष एव चैनमीश्वरः कारयति &c.).
	^2 Regard,  respect,  deference
 e. g. in the Mitākṣara: लोक-
वेदवेदाङ्गविद्वाकोवाक्येतिहासपुराणकुशलस्तदपेक्षस्तद्वृत्तिः &c.
or in a Vedānta Sūtra: अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा (Śaṅkara:
अयं तु परमाणुकारणवादो न कैश्चिदपि शिष्टैः केनचिदप्यंशेन
परिगृहीत इत्यत्यन्तमेवानादरणीयो वेदवादिभिः &c.)
 or
सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् (Śaṅkara: किं विद्याया अत्य-
न्तमेवानपेक्षाश्रमकर्मणामुतास्ति काचिदपेक्षेति &c. when in
the latter instance अपेक्षा may also be rendered ‘attention’).
	^3 Regard,  consideration,  reason
 e. g. in the Dāyabhāga:
तदानीं दुहित्रादीनामेवान्यापेक्षया (from another reason)
मृतोपकारकत्वाद्युक्तो धनाधिकारः.
	^4 Regard,  care,  desire, 
expectation
 e. g. in Manu: आगारादभिनिष्क्रान्तः पवित्रो-
पचितो मुनिः । समुपोढेषु कामेषु निरपेक्षः परिव्रजेत् (Kullūka:
विगतस्पृहः).
	^5 Regard,  reference,  relation (used in this
sense esp. in scientific writings,  Sūtras,  philosophy,  com-
mentaries &c.)
 e. g. in the Vedānta S.: स्वाप्ययसंपत्त्योर-
न्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि
 or in the Nyāya S.: आकृतिस्तदपे-
क्षत्वात्सत्त्वव्यवस्थानसिद्धेः
 or in a Vārttika to Pāṇ. on the
aff. of the compar. and superl. मध्यमाच्छुक्लशब्दात्पूर्वपरापे-
क्षादुत्पत्तिर्वक्तव्या
 or in a Kārikā to Pāṇ.: संयोगे गुरुसंज्ञायां
गुणो भेत्तुर्न सिध्यति । विध्यपेक्षं लघोश्चासौ कथं कुण्डिर्न दुष्य-
ति ।
--the instrum. and locative,  अपेक्षया and अपेक्षायाम्, 
are used also absolutely in the sense ‘with regard to,  with
reference to’,  the word referred to standing in the locative, 
or if a whole sentence is referred to,  being followed by इति
e. g. in the Vedānta S.: हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात्
 or
in the Sāhityadarp.: तत्किं स्वरूपं तावत्काव्यमित्यपेक्षायां क-
श्चित् &c.
 comp. also the instance s. v. अपूर्व p. 199b,  1. 33
-35). See besides अपेक्षिन् and the following. E. ईक्ष् with
अप,  kṛt aff. अ.

Benfey

English

 अपेक्षा अपेक्षा,  i. e. अप-ईक्ष् + अ f.
 
 1. Consideration,  Pañc. 40,  16.
 2.
Regard.
 3. Care,  Daśak. in Chr.
187,  6.
 4. Expectation,  Vedāntas. in
Chr. 214,  9.
 5. Reference,  relation, 
ib. 208,  5.
 -- Comp.
  अन्-अपेक्ष,  adj.
 ,  f.
 
क्षा। 1. Regardless. 2. Without de-
sire,  Bhag. 12,  16.
निस्-, 
 I. f.
  indif-
ference,  Rām.  2,  116,  5 Gorr.
 II. adj.
 
1. Regardless,  Daśak. in Chr. 185,  19.
2. Without desire,  indifferent,  Man.  6, 
41.
 III. क्षम्,  adv. 1. Without hav-
ing any regard. Daśak. in Chr. 192,  22.
2. Accidentally,  Pañc. 264,  7.

Hindi

(स्त्री) उम्मीद आशा, 

Apte Hindi

Hindi

अपेक्षा
स्त्री*
  - अप+ईक्ष्+अ
"प्रत्याशा, आशा, चाह"

अपेक्षा
स्त्री*
  - अप+ईक्ष्+अ
"आवश्यकता, जरूरत, कारण,  प्रायः समास में "

अपेक्षा
स्त्री*
  - अप+ईक्ष्+अ
"विचार उल्लेख, लिहाज-कर्म के साथ अधि* में,  प्रायः समास में
 करण० या कभी-कभी अधि* में, समास में बहुधा प्रयुक्त का अर्थ-'का उल्लेख करते हुए' 'लिहाज करके' 'के निमित्त'  इसकी तुलना में"

अपेक्षा
स्त्री*
  - अप+ईक्ष्+अ
"मेलजोल,  संबंध"

अपेक्षा
स्त्री*
  - अप+ईक्ष्+अ
"देखभाल, ध्यान, सावधानी"

अपेक्षा
स्त्री*
  - अप+ईक्ष्+अ
"सम्मान,  समादर"

अपेक्षा
स्त्री*
  - अप+ईक्ष्+अ
आकांक्षा

Shabdartha Kaustubha

Kannada

अपेक्षा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಇಚ್ಛೆ /ಅಪೇಕ್ಷೆ
निष्पत्तिः - > अप + ईक्ष (दर्शने) - "अः" (३-३-१०३)
प्रयोगाः - > "अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिषः"
उल्लेखाः - > मनु० ६-४९
अपेक्षा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆವಶ್ಯಕತೆ /ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬೇಕಾಗಿರುವಿಕೆ
प्रयोगाः - > "स्फुलिङ्गावस्थया वह्निरेधापेक्ष इव स्थितः" । "सोऽहमवसितप्रतिज्ञाभरोऽपि वृषलापेक्षया शास्त्रं धारयामि" ।
उल्लेखाः - > शाकु० ७-१५,  मुद्रा० १
अपेक्षा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅನ್ವಯ /ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಕೊಡತಕ್ಕ ಪದಗಳಿಗೆ ಇರುವ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧ
अपेक्षा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಮನ /ಲಕ್ಷ್ಯ /ಎಚ್ಚರಿಕೆ
प्रयोगाः - > "देशापेक्षास्तथा यूयं याताऽदायाऽङ्गुलीयकम्"
उल्लेखाः - > भट्टि० ७-४९
अपेक्षा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಿರೀಕ್ಷಣೆ /ಕಾಯುವಿಕೆ
अपेक्षा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅವಲಂಬನ /ಆಶ್ರಯ

L R Vaidya

English

 apekzA {% f. %} 1. Attention,  heedful-ness,  e.g. देशापेक्षास्तथा यूयं यातादायांगुरीयकम् Bt.vii.49
respect,  deference
consideration
care,  expectation
reference,  relation
need. (The inst. and loc. singulars of this word,  viz,  अपेक्षया and अपेक्षायाम् are used generally as last members of a compound in the sense of ‘with reference to, ’ e.g. अत्र व्यंग्यं गुणीभूतं तदपेक्षया वाच्यस्यैव चमत्कारित्वात् K.Pr.i.)

E Bharati Sampat

Sanskrit

(स्त्री) अप+ईक्ष(दर्शने)+अः। ‘गुरोश्च हलः’ ३.३.१०३ । १.आशा, इच्छा । ‘अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिषः’ मनुः६.४९। २.आवश्यकता । ‘स्फुलिङ्गावस्थथा वाह्निरेधापेक्ष इव स्थितः’ शाकु०७.९५। ३.पदानां परस्परं सम्बन्धः, आकाङ्क्षा तत्पदे पदवत्वरूपा शाब्दबोधजनिका । ‘यत्पदेन विना यस्यानुभवकता भवेत् । आकाङ्क्षा’ कारिका०४.८४। अपेक्षायां च प्रायशः समासादिवृत्तिः न इष्यते । ‘सापेक्षे प्रत्ययो न स्यात् समासो वा कथञ्चन । सापेक्षं तद्विजानीयादसमस्तविशेषणम्’ । यथा ‘ऋद्धस्य राज्ञः पुरुषः’ । ४. अवधानम्, जागरूकता । ‘देशापेक्षास्तथा यूयं याताऽदायाङ्गुलीयकम्’ भट्टिः७.४९। ५.प्रतीक्षा, निरीक्षा । ६.अवलम्बनम् । ७.आदरः, सम्मानः। ‘अलब्धमिच्छेद् दण्डेन लब्धं रक्षेदपेक्षया’ मनुः ७.९९ । ८.विचारः, पर्यालोचना । ‘न क्षुद्रोऽपि प्रथमसुकृतापेक्षया संश्रयाय प्राप्ते मित्रे भवति विमुखः’ मेघः१.१७। ९.अनुरोधः, अनुसारः। ‘सत्यामपि तपःसिद्धौ नियमापेक्षया मुनिः। कल्पवित् कल्पयामास’ रघुः१.९४।

Bopp

Latin

 अपेक्षा f. (r. ईक्ष् videre s. आ) respectus,  ratio. SAK. 59.
12: निरपेक्ष nihil curans,  negligens.

Lanman

English

 apekṣā,  f. regard
 expectation. [√īkṣ +
apa.]

Abhyankara Grammar

English

अपेक्षा  relation of dependance
 cf. अयुक्तैवं बहुनोपेक्षा M. Bh. on IV.2.92.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  आशा,  प्रत्याशा,  आशंसा,  आकाङ्क्षा,  अपेक्षा,  स्पृहा,  आशाबन्धः,  मनोरथः,  व्यपेक्षा,  प्रतीक्षा,  सम्प्रतीक्षा,  निरीक्षा,  उदीक्षणम्,  ईप्सितम्,  मनस्विता
noun
 
मनसः अवस्था यस्यां कोऽपि किमपि वस्त्वोः प्राप्तिः आशंसते।
 "भवतः एषा आकाङ्क्षा नासीत् अस्माकम्। "

Synonyms:
  अपेक्षा,  व्यपेक्षा,  प्रत्याशा
noun
 
कार्यनिमित्तयोरन्योन्याभिसम्बन्धः।
 "पिता पुत्रस्य सफलजीवनस्य अपेक्षां कुरुते। / सत्यामपि तपःसिद्धौ नियमापेक्षया संश्रयाय।"

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 अपेक्षा,  स्त्री,
   (अप + ईक्ष + भावे अ,  स्त्रियांटाप् ।) कार्य्यनिमित्तयोरन्योन्याभिसम्बन्धः । इतिसुपद्मटीकायां विष्णुमिश्रः ॥
 आकाङ्क्षा । यथा,  --“सा प्रक्रिया या कथमित्यपेक्षा” । इति वेदा-न्तटीकायां वाचस्पतिमिश्रः ॥
 (आकाङ्क्षा । अभिलाषः । आशा ।“अपेक्षा भिक्षायामपि किमपि चेतः स्त्रपयति” ।इति शान्तिशतके । प्रयत्नः । अनुरागः । सम्मा-नना ।“अलब्धं चैव लिप्सेत लब्धं रक्षेदपेक्षया ।रक्षितं वर्द्धयेच्चैव वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत्” ॥
इति मनुः । पर्य्यालोचनं । विचारः । अनुचि-न्तनं ।“सत्यामपि तपःसिद्धौ नियमापेक्षया मुनिः” ।इति रघुवंशे ।“न क्षुद्रोऽपि प्रथमसुकृतापेक्षया संश्रयाय” ।इति मेघदूते ।)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 अपेक्षा स्त्री अप + ईक्ष--भावे अ । १ आकाङ्क्षायां,  सा च शाब्द-बोधजनिका “यत्पदेन विना यस्यानुभावकता भवेदित्युक्तातत्पदे पदवत्त्वरूपा । अपेक्षायाञ्च प्रायशोवृत्तिर्नेष्यते“सापेक्षे प्रत्ययो न स्यात् समासो वा कथञ्चन । सापेक्षंतद्विजानीयादसमस्तविशेषणम्” यथा प्रवीर पुत्रकाम्यतिऋद्धस्य राजमातङ्ग इत्यादौ प्रत्ययसमासौ न स्तः । “सापेक्ष-त्वेऽपि गमकत्वात् समास” इति भाष्योक्तेः देवदत्तस्य गुरु-कुलसमित्यादौ समासः इति भेदः । १ प्रयोजकावे तच्चज्ञाने स्थितौ उत्पत्तौ वा इतरस्यानुरोधित्वम् ज्ञा-नादिकार्य्ये च यस्य यत्पदार्थान्तरज्ञानाद्यनुरोधः तस्यतदपेक्षा । अतएव तर्कग्रन्थे जगदीशेन “स्वापेक्षापादकःप्रसङ्ग आत्माश्रयः अपेक्षा च ज्ञप्तावुत्पत्तौ स्थितौ चग्राह्येत्यभिधाय एतद्घटज्ञानं यद्येतद्घटज्ञानजन्यं स्यादे-तद्घटज्ञानभिन्नं स्यादिति ज्ञप्तौ । घटोऽयं यद्येतद्घटजनकःस्यात् एतद्घटभिन्नः स्यादिति उत्पत्तौ,  अयं घटः यद्येतद्घट-वृत्तिः स्यात् तथात्वेनोपलभ्येतेति स्थितौ च” स्वापेक्षा-पेक्षितत्वे उदाहृतम् । अनतिदूरे च “अपेक्षा चात्र साक्षात्-परम्परासाधारणी ग्राह्ये” त्युक्तम् । तेन साक्षात् परम्परयावा स्वज्ञानादिप्रयोजकतैवापेक्षेति निष्कर्षः । स्वग्रहसापेक्षग्रहसापेक्षग्रहकत्वमन्योन्याश्रयलक्षणम् । ३ अनुरोधे“सत्यामपि तपःसिद्धौ नियमापेक्षया मुनिः” रघुः ।४ स्पृहायाञ्च “समुगोढेषु कामेषु निरपेक्षः परिव्रजेदिति”“अध्यात्मरतिरासीत निरपेक्षोनिरामिष इति” च मनुः ।“मिरपेक्षः विगतस्पृह इति” कुल्लूकभट्टः ।

Capeller

German

 अपेक्षा f.
  Beachtung,  Rücksicht,  Erwartung.
Instr. (—°) in Betracht von,  im Vergleich
mit.

Stchoupak

French

 अपेक्षा-
 f.
  égard,  considération 
 désir,  exigence 
 fait d'épier 
-अया par égard pour 
 avec égard.
°शून्य- a. sans égard.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.