अपवर्ग (apavarga)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 अपवर्ग m.
  (-र्गः)
	 1. Final beatitude,  the delivery of the soul from the body, 
and exemption from farther transmigration. 
	 2. Abandoning,  quit-
ting.
	 3. The fruit or consequences of any completed act.
	 4. The
completion of any act.
	 5. Any act brought to a conclusion. 
	 6.
End,  completion. 
 E.
  अप from,  वृज् to forsake,  घञ् affix,  and ग
substituted for ज.

Capeller Eng

English

 अपवर्ग m.
  completion,  end,  final delivery.

Yates

English

 अप-वर्ग (गः) 1.
m.
  Final beatitude, 
emancipation. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

अपवर्ग 	-	 apavarga 	-	 m.
  	-	  absolution
अपवर्ग 	-	 apavarga 	-	 m.
  	-	  discharge  [ as of arrows ]
अपवर्ग 	-	 apavarga 	-	 m.
  	-	  special rule
अपवर्ग 	-	 apavarga 	-	 m.
  	-	  abandonment
अपवर्ग 	-	 apavarga 	-	 m.
  	-	  exception
अपवर्ग 	-	 apavarga 	-	 m.
  	-	  donation
अपवर्ग 	-	 apavarga 	-	 m.
  	-	  heaven
अपवर्ग 	-	 apavarga 	-	 m.
  	-	  fulfillment of an action
अपवर्ग 	-	 apavarga 	-	 m.
  	-	  gift
अपवर्ग 	-	 apavarga 	-	 m.
  	-	  completion of an action
अपवर्ग 	-	 apavarga 	-	 m.
  	-	  final beatitude

Wilson

English

 अपवर्ग
m.
  (-र्गः)
1 Final beatitude,  the delivery of the soul from the body,  and exemption from
farther transmigration. 
2 Abandoning,  quitting.
3 The fruit or consequences of any completed act.
4 The completion of any act.
5 Any act brought to a conclusion. 
6 End,  completion. 
E.
  अप from,  वृज to forsake,  घञ् affix,  and ग substituted
for ज.

Apte

English

अपवर्ग [apavarga],  &c.
 

अपवर्गः [apavargḥ],  1 Completion,  end,  fufilment or accomplishment of an action
 अपवर्गे तृतीया P.
 II.3.6
III.4. 6
 (अपवर्गः =
  क्रियाप्राप्तिः or समाप्तिः Sk.) तेषां चैवापवर्गाय मार्गं पश्यामि नाण्डज Mb.
 *  5.113.17. क्रियापवर्गेष्वनुजीविसात्कृताः Ki.*
  1.14
 अपवर्गे तृतीयेति भणतः पाणिनेरपि N.*
  17.68
 Ki.*
  16.49
 पञ्च˚ coming to an end in 5 days.

An exception,  special rule
 अभिव्याप्यापकर्षणमपवर्गः Suśr.

Absolution,  final beatitude
 अपवर्गमहोदयार्थयोर्भुवमंशाविव धर्मयोर्गतौ R.*
  8.16
 ज्ञानेन चापवर्गः Sāṅkhya K.*
  44

A gift,  donation. 

Abandonment. आत्मदोषापवर्गेण तद्याच्ञा जनमोहिनी Bhāg.*
  1.23.46.

Throwing,  discharge (as of arrows)
 मुष्टेरसंभेद इवापवर्गे Ki.*
  16.2.

Cessation,  end
 क्रियाणामर्थशेषत्वात् प्रत्यक्षतस्तन्निवृत्त्या अपवर्गः स्यात् । Ms.*
  11.1.27.

Apte 1890

English

 अपवर्ग &c. See under अपवृ,  अपवृज्-अपवृत्. 

 अपवर्गः 1 Completion,  end,  fulfilment or accomplishment of an action
 अपवर्गे तृतीया P. II. 3. 6
 III. 4. 60
 (अपवर्गः = क्रियाप्राप्तिः or समाप्तिः Sk.)
 क्रियापवर्गेष्वनुजीविसात्कृताः Ki. 1. 14
 अपवर्गे तृतीयेति भणतः पाणिनेरपि N. 17. 68
 Ki. 16. 49
 पंच° coming to an end in 5 days. 
2 An exception,  special rule
 अभिव्याप्यापकर्षणमपवर्गः Suśr. 
3 Absolution,  final beatitude
 अपवर्गमहोदयार्थयोर्भुवमंशाविव धर्मयोर्गतौ R. 8. 16
 ज्ञानेन चापवर्गः Sāṅ. K. 44 
4 A gift,  donation. 
5 Abandonment. 
6 Throwing,  discharge (as of arrows)
 Ki. 16. 20. 

Monier Williams Cologne

English

 अप-वर्ग a &c.
   See अप-√ वृज्.

 अप-वर्ग b m.
  completion,  end (e.g. पञ्चापवर्ग,  coming to an end in five days),  KātyŚr.
   &c.
  

 the emancipation of the soul from bodily existence,  exemption from further transmigration

 opp.  to स्वर्ग (in phil.
 )

 final beatitude,  BhP.
   &c.
  

 gift,  donation,  ĀśvŚr.
  

 restriction (of a rule),  Suśr.
 
 Śulb.

 shooting off (an arrow),  Kir.
 

Monier Williams 1872

English

 अपवर्ग अप-वर्ग,  अप-वर्जित। See अप-
वृजि below.

 अप-वर्ग,  अस्,  m. completion,  end (e. g. पञ्चा-
पवर्ग,  coming to an end in five days)
 exception
(to a rule)
 gift,  donation
 the emancipation of the
soul from the body and exemption from further
transmigration
 final beatitude.
—अपवर्ग-द,  अस्, 
आ,  अम्,  conferring final beatitude.

Goldstucker

English

 अपवर्ग Tatpur. m. (-र्गः)
	^1 Completion,  complete performance
of an act (comp. अपवृक्ति)
 e. g. क्रियापवर्गेष्वनुजीविसात्कृ-
ताः कृतज्ञतामस्य (scil. राज्ञः) वदन्ति संपदः
 in this sense
the word is used in the Mīmānsā Sūtras,  e. g. क्रियाणामर्थ-
शेषत्वात्प्रत्यक्षतस्तन्निर्वृत्त्यापवर्गः स्यात् । धर्ममात्रे त्वदर्शनाच्छ-
ब्दार्थेनापवर्गः स्यात्
 and in Pāṇini's Sūtr. e. g. अपवर्गे तृ-
तीया
 or in the Vārtt. to III. 2. 123: न्याय्या त्वारम्भानप-
वर्गात् (see अपवृक्त). Comp. also क्रियापवर्ग in distinction
from साधनापवर्ग.
	^2 Complete delivery,  i. e. the delivery
of the soul from the body and consequent exemption from
the sufferings connected with transmigration
 final beatitude
(Snonymous terms are मुक्ति,  मोक्ष,  निःश्रेयस
 but while
अपवर्ग is used in the sense ‘final beatitude’ especially in the
Sāṅkhya-,  Yoga- and Nyāya Sūtras,  the former terms (qq. vv.)
have been generally preferred,  to express the same notion, 
by the authors of the Vedānta and Vaiśeṣika S.
 for the latter
and the Mīmānsā S. compare also the preceding and the
following meaning.)
 e. g. Nyāya Sūtr.: तदत्यन्तविमोक्षो
ऽपवर्गः ‘final beatitude is the complete deliverance from it
(i. e. from pain)’
 Sāṅkhya Sūtr.: द्वयोरेकतरस्य वौदासीन्यम-
पवर्गः ‘final beatitude is the indifference of both or of either
of them (viz. of Matter and Soul,  i. e. their separation)
Yoga Sūtr.: प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगाप-
वर्गार्थं दृश्यम् (Bhojadeva: अपवर्गो विवेकख्यातिपूर्विका संसा-
रनिवृत्तिः ‘apavarga is freedom from transmigration as the re-
sult of clear discrimination’). Final beatitude being promised
by each philosophy as the reward of a correct knowledge
of its principles,  the mode of attaining it differs,  of course, 
with the doctrine
 e. g. Nyāya Sūtr.: दुःखजन्मप्रवृत्तिदोष-
मिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्गः ‘final
beatitude takes place after the consecutive annihilation of
wrong knowledge which is conducive to the annihilation of
defects (i. e. passions,  love,  hatred &c.) and so on succes-
sively to that of exertion (rightful or wrong),  of re-birth
and of pain
 the topics of knowledge being in the Nyāya
‘Soul,  body,  organs of sensation,  objects of sense,  intel-
lect,  imagination,  exertion,  defects as passions &c.,  the
state of the soul after death or re-birth,  retribution,  pain
and final beatitude’ (आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदो-
षप्रेत्यभावफलदुःखापवर्गास्तु प्रमेयम्)
 for the topics of the
Vaiśeṣika comp. पदार्थ
 Sāṅkhya Kār.: ज्ञानेन चापवर्गः
‘through knowledge i. e. of the twenty-five Sāṅkhya prin-
ciples comes final beatitude (comp. तत्त्व)
 a comm. on the
Yoga: भोक्तुः स्वरूपावधारणमपवर्गः ‘final beatitude is com-
prehending the real nature of him who enjoys,  i. e. of
Purusha or Spirit’.
	^3 (In the Vaiśeṣika philosophy.)
Speedy destruction,  speedy cessation
 in the Kaṇāda Sūtra:
‘गुणस्य सतोऽपवर्गः कर्मभिः साधर्म्यम्’ which according to
the Upaskāra of Śaṅkara means: ‘the speedy cessation of
a quality of what exists (does not come under the category
of action,  but) has (only) properties similar to those of
actions’ (Śaṅk. अपवर्ग आशुनाशः । स च गुणत्वेऽपि द्वित्वा-
दिवदाशुभाविनाशकसंनिपाताधीन इति कर्मभिः साधर्म्यमा-
त्रमस्य न तु कर्मत्वमेव ।).
	^4 The place or region where the
final deliverance is obtained
 e. g. in the verse of the Bhāgav.
Purāṇa: सूर्येण हि विभज्यन्ते दिशः खं द्यौर्मही भिदा । स्वर्गा-
पवर्गौ नरका रसौकांसि च सर्वशः (comm. स्वर्गापवर्गौ भोग-
मोक्षदेशौ).
	^5 A gift,  a donation
 e. g. न तेऽपवर्गः सुकृता-
द्विनाकृतस्तथा यथान्येषु वरेषु मानद । वरं वृणे…
	^6 Re-
striction of a general rule (according to Suśruta's definition:
अभिव्याप्यापकर्षणमपवर्गः). E. वृज् with अप,  kṛt aff. घञ्
lit. ‘leaving,  abandoning’
 comp. अपवर्जन.

Benfey

English

 अपवर्ग अपवर्ग,  i. e. अप-वृज् + अ, 
m.
  Completion
 the delivery of the
soul from the body
 final beatitude, 
Daśak. in Chr. 181,  10.

Hindi

स्वर्ग मुक्ति, 

Apte Hindi

Hindi

अपवर्गः
पुं*
  - अप+वृ+घञ्
"पूर्ति,  समाप्ति,  किसी कार्य की पूर्णता या निष्पन्नता"

अपवर्गः
पुं*
  - अप+वृ+घञ्
"अपवाद,  विशिष्ट नियम"

अपवर्गः
पुं*
  - अप+वृ+घञ्
"मोक्ष,  परमगति"

अपवर्गः
पुं*
  - अप+वृ+घञ्
"उपहार,  दान"

अपवर्गः
पुं*
  - अप+वृ+घञ्
त्याग

अपवर्गः
पुं*
  - अप+वृ+घञ्
छोड़ना

अपवर्गः
पुं*
  अप-वर्गः -
"अवसान,  अन्त"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

अपवर्ग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೋಕ್ಷ /ಮುಕ್ತಿ
निष्पत्तिः - > अप + वृजी (वर्जने) - "घञ्" (३-३-१२१)
प्रयोगाः - > "स्तुतिभिः कतिचित्त्रिवर्गमृच्छन्त्यपवर्गं च यमेकमाश्रिताभिः"
उल्लेखाः - > याद० १५-५८
अपवर्ग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತ್ಯಾಗ /ದಾನ
अपवर्ग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಮಾಪ್ತಿ /ಕೊನೆ
प्रयोगाः - > "साफल्यमस्त्रे रिपुपौरुषस्य कृत्वा गते भाग्य इवापवर्गम्"
उल्लेखाः - > किरा० १६-४९
अपवर्ग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಸರ್ಜಿಸುವುದು /ಬಿಡುವುದು /ತೊರೆಯುವುದು
प्रयोगाः - > "मृष्टेरसम्भेद इवापवर्गे"
उल्लेखाः - > किरा० १६-२०
अपवर्ग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕ್ರಿಯೆ /ಕೆಲಸ
अपवर्ग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕೆಲಸದಿಂದಾಗುವ ಪ್ರಯೋಜನ /ಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿ
अपवर्ग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕ್ರಿಯಾಸಾಫಲ್ಯ
विस्तारः - > "स्यादपवर्गस्त्यागे मोक्षे कार्यावसाने साफल्ये" - मेदि० । "अपवर्गः क्रियामुक्त्योः क्रियासाध्यफलागमे" - नानार्थर० ।

L R Vaidya

English

 apavarga {% m. %} 1. Completion,  complete performance,  क्रियापवर्गेष्वनुजोविसात्कृताः Kir.i.14,  अपवर्गे तृतीया Pan.,  अपवर्गे तृतीयेति भणतः पाणिनेरपि Na.xvii.68
final beatitude,  i.e. complete delivery of the soul from the body,  e.g. स्वर्गापवर्गयोर्मार्गमामनन्ति मनीषिणः
a gift,  a donation
restriction of a general rule (according to सुश्रुत)
abandonment.

Bopp

Latin

 अपवर्ग m. (r. वृज् relinquere s. अ) donum. SAV. 5. 51.

Abhyankara Grammar

English

अपवर्ग  achievement
 cf,  फलप्राप्तौ सत्यां क्रियापरिसमाप्तिः अपवर्गः see Kāś. on अपवर्गे ,  तृतीया P.II.3.6.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 अपवर्ग das Abschießen (eines Pfeiles),  Kir. 16,  20.

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
महानन्दोऽमृतं सिद्धिः कैवल्यमपुनर्भवः ।
शिवं निःश्रेयसं श्रेयो निर्वाणं ब्रह्म निर्वृतिः ॥ ७४ ॥
महोदयः सर्वदुःखक्षयो निर्याणमक्षरम् ।
मुक्तिर्मोक्षोऽपवर्गोऽथ मुमुक्षुः श्रमणो यतिः ॥ ७५ ॥
वाचंयमो व्रती साधुरनगार ऋषिर्मुनिः ।
निर्ग्रन्थो भिक्षुरस्य स्वं तपोयोगशमादयः ॥ ७६ ॥
-wordlist-
 
महानन्द (पुं),  अमृत (क्ली),  सिद्धि (स्त्री),  कैवल्य (क्ली),  अपुनर्भव (पुं),  शिव (क्ली),  निःश्रेयस् (क्ली),  श्रेयस् (क्ली),  निर्वाण (क्ली),  ब्रह्मन् (पुं),  निर्वृति (स्त्री),  महोदय (पुं),  सर्वदुःखक्षय (पुं),  निर्याण (क्ली),  अक्षर (क्ली),  मुक्ति (स्त्री),  मोक्ष (पुं),  अपवर्ग (पुं),  मुमुक्षु (पुं),  श्रमण (पुं),  यति (पुं),  वाचंयम (पुं),  व्रतिन् (पुं),  साधु (पुं),  अनगार (पुं),  ऋषि (पुं),  मुनि (पुं),  निर्ग्रन्थ (पुं),  भिक्षु (पुं),  मुमुक्षुस्व (क्ली),  तपस् (क्ली),  योग (पुं),  शम (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

कैवल्य
कैवल्य,  निर्वाण,  निःश्रेयस्,  अमृत,  अक्षर,  ब्रह्मन्,  अपुनर्भव,  अपवर्ग,  मुक्ति,  मोक्ष,  महानन्द
कैवल्यं निर्वाणं निःश्रेयसममृतमक्षरं ब्रह्म ।
अपुनर्भवोऽपवर्गो मुक्तिर्मोक्षो महानन्दः ॥ १२४ ॥
verse 1.1.1.124
page 0016

Mahabharata

English

Apavarga: XII,  1673 (ºbhūtānāṃparataḥsthitaḥ,  i.e. Kṛshṇa).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 अपवर्गः,  पुं,
   (अपवृज्यते संसारः मुच्यतेऽनेन,  अप+ वृज् + घञ् कुत्वं ।) मोक्षः । त्यागः । क्रिया-वसानसाफल्यं । कर्म्मफलं । इति विश्वमेदिन्यौ ॥
क्रियान्तः । कार्य्यसमाप्तिः । इति जटाधरो रत्ना-वली च ॥
 पूर्णता । इति धरणी ॥
 (निर्व्वाणं ।मुक्तिः । “अपवर्गमहोदयार्थयोर्भुवमंशाविव धर्म्म-योर्गतौ” इति रघुवंशे । समाप्तिः । शेषः ।अवसानं । “क्रियापवर्गेघ्वनुजीविसात्कृताः कृत-ज्ञतामस्य वदन्ति सम्पदः” । इति भारविः ।)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 अपवर्ग पु०
  अपवृज्यते संसारोऽत्र अप + वृज--घञ्कुत्वम् । मोक्षे ।“स्वपर्गापवर्गयोर्मार्गमामनन्ति मनीषिण” इति कुसुमा० ।“दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापायादनन्त-रापायादपवर्ग” इति “ऋणत्रयापाकरणान्नास्त्यपवर्गः”इति च न्यायसू० । अपवर्गप्रकारस्तु मोक्षशब्दे वक्ष्यते ।भावे घञ् । दाने,  त्यागे च “मुष्टेरसम्भेद इवापवर्गे” किरा० ।अपवृज्यते विरज्यते यस्मात् अपादाने घञ् । फलप्राप्तौ तद्धेतुके कर्म्मसमापने च “अपवर्गे तृतीयेति” पा० । “अपवर्गेतृतीयेति भणतः पाणिनेरपीति” नैषधम् “उदगपवर्मंमुखेषु समृज्यादिति” ता० ब्रा० । “कृत्वा गते भाग्यइवापवर्गमिति” किरा० “अपवर्गं समाप्तिमिति” मल्लि० ।

Capeller

German

 अपवर्ग m.
  Abschluss,  Ende,  Erlösung.

Burnouf

French

 अपवर्ग अपवर्ग m.
  (वृज्) abandon,  désistement.
		 Dégagement d'une promesse.
		 Terminaison d'un acte
debarras.
		 Délivrance finale.

Stchoupak

French

 अप-वर्ग-
 m.
  fin 
 béatitude,  délivrance finale (et lieu de cette
délivrance) 
 fait de tirer (une flèche).

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.