अध्यात्म (adhyAtma)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Capeller Eng

English

 अध्यात्म a.
  concerning one's self,  one's own
 n.
  adv.
 
(°त्म॑म),  as subst.  the supreme soul.

Spoken Sanskrit

English

अध्यात्म 	-	 adhyAtma 	-	 adj.
  	-	  own
अध्यात्म 	-	 adhyAtma 	-	 adj.
  	-	  belonging to self
अध्यात्म 	-	 adhyAtma 	-	 adj.
  	-	  transcendental
अध्यात्म 	-	 adhyAtma 	-	 n.
  	-	  Supreme Spirit

 
   अध्यात्म  adhyAtma adj.
   transcendental   
   अदृष्टार्थ  adRSTArtha adj.
   transcendental    
   पारमिता  pAramitA f.
   transcendental virtue  
   प्रज्ञा  prajJA f.
   true or transcendental wisdom   
   अतिप्रश्न  atiprazna m.
   question regarding transcendental objects  
   षट्पारमितापरिपूर्ण  SaTpAramitAparipUrNa m.
   endowed with the six transcendental virtues   
   सामान्यलक्षणा  sAmAnyalakSaNA f.
   one of the three alaukika or transcendental perceptions or saMnikarSas     
            

Apte

English

अध्यात्म [adhyātma],  a.
  [आत्मन. संबद्धं,  आत्मनि अधिकृतं वा] Belonging to self or person
 concerning an individual. -त्मम् ind.
  [आत्मानमधिकृत्य] Concerning self.  -त्मम् The supreme spirit (manifested as the individual self) or the relation between the supreme and the individual soul
 अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावो$ध्यात्ममुच्यते Bg.*
  8.3 (स्वस्यैव ब्रह्मण एवांशतया जीवस्वरूपेण भावो भवनं स एव आत्मानं देहमधिकृत्य भोक्तृ- त्वेन वर्तमानो$ध्यात्मशब्देनोच्यते Śrīdhara) 'Brahman is the supreme,  the indestructible
 its manifestation (as an individual self) is अध्यात्म' -Telang's Bhagavadgītā

त्मन् Egotism
 कर्माण्यध्यात्मना रुद्रे यदहं ममता क्रिया Bhāg.*
  7.12.29.

Wind
 स्पर्शमध्यात्मनि त्वचम् Bhāg.*
  7.12.27. ˚चेतसा Bg.*
  3.3. Comp.
   -ज्ञानम्-विद्या knowledge of the supreme spirit or आत्मन्,  theosophical or metaphysical knowledge (the doctrines taught by the Upaniṣads &c.
 )
 ˚विद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् Bg.*
  1.32 (अध्यात्मविद्या न्यायवैशेषिकमते देहभिन्नत्वेन,  सांख्यादिमते प्रकृतिभिन्नत्वेन आत्मनः स्वरूपादिप्रतिपादिका,  वेदान्तिमते तु ब्रह्माभिन्नत्वेन इति भेदः
 सर्वेषां मते$पि आत्मतत्त्वज्ञानरूपत्वात्तस्या अध्यात्मविद्यात्वम्.). त्रयी विग्रह- वत्येव सममध्यात्मविद्यया M.*
  1.14
 -वृश्-विद् n.
  [अध्यात्मं पश्यति वेत्ति वा] one proficient in this knowledge
 न ह्यन- ध्यात्मवित्कश्चित् क्रियाफलमुपाश्रुते Ms.*
  6.82. -योगः [आत्मानं क्षेत्रज्ञमधिकृत्य योगः] concentration of the mind on the Ātman drawing it off from all objects of sense. -रति a.
  [स. ब.] one who delights in the contemplation of the supreme spirit
 अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिषः । आत्मनैव सहायेन सुखार्थी विचरेदिह ॥ Ms.*
  6.49. -रामायणम् N.
  of a Rāmāyaṇa which treats of the relation between the supreme and the individual soul,  while it narrates Rāma's story. It forms part of the Brahmāṇḍa Purāṇa. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Apte 1890

English

 अध्यात्म a. [आत्मनः संबद्धं,  आत्मनि अधिकृतं वा] Belonging to self or person
 concerning an individual. 
त्मं ind. [आत्मानमधिकृत्य] Concerning self. 
त्मं The supreme spirit (manifested as the individual self) or the relation between the supreme and the individual soul
 अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते Bg. 8. 3 (स्वस्यैव ब्रह्मण एवांशतया जीवस्वरूपेण भावो भवनं स एव आत्मानं देहमधिकृत्य भोक्तृत्वेन वर्तमानोऽध्यात्मशब्देनोच्यते Śrīdhara.) ‘Brahma is the supreme,  the indestructible
 its manifestation (as an individual self) is अध्यात्म’ 
Telang's Bhagavadgītā
 °चेतसा 3. 30. 
Comp. 
ज्ञानं 
विद्या knowledge of the supreme spirit or आत्मन्,  theosophical or metaphysical knowledge (the doctrines taught by the Upanishads &c.)
 त्रयी विग्रहवत्येव सममध्यात्मविद्यया M. 1. 14
 °विद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् Bg. 10. 32 (अध्यात्मविद्या न्यायवैशेषिकमते देहभिन्नत्वेन,  सांख्यादिमते प्रकृतिभिन्नत्वेन आत्मनः स्वरूपादिप्रतिपादिका,  वैदांतिमते तु ब्रह्माभिन्नत्वेन इति भेदः
 सर्वेषां मतेऽपि आत्मतत्त्वज्ञानरूपत्वात्तस्या अध्यात्मविद्यात्वम्.). 
दृश्,  
विद् a. [अध्यात्मं पश्यति वेत्ति वा] one proficient in this knowledge
 नह्यनध्यात्मवित्कश्चित् क्रियाफलमुपाश्नुते Ms. 6. 82. 
योगः [ आत्मानं क्षेत्रज्ञमधिकृत्य योगः] concentration of the mind on the Ātman drawing it off from all objects of sense. 
रति a. [स. ब.] one who delights in the contemplation of the supreme spirit
 Ms. 6. 49. 
रामायणं N. of a Rāmāyaṇa which treats of the relation between the supreme and the individual soul,  while it narrates Rāma's story. 

Monier Williams Cologne

English

 अध्य्-आत्म n.
  the Supreme Spirit

 अध्य्-आत्म mfn.
   own,  belonging to self

Monier Williams 1872

English

 अध्यात्म अध्य्-आत्म,  अम्,  n. the supreme
spirit
 (अस्,  आ,  अम्),  own,  belonging to self
 (अम्), 
ind. concerning self or individual personality.
—अध्य्-
आत्म-चेतस्,  आस्,  m. one who meditates on the su-
preme spirit.
—अध्य्-आत्म-ज्ञान,  अम्,  n. or अध्य्-
आत्म-विद्या,  f. knowledge of the supreme spirit or
of आत्मन्.
—अध्य्-आत्म-दृश्,  क्,  or अध्यात्म-विद्, 
त्,  m. a sage proficient in that knowledge.
—अध्य्-
आत्म-रति,  इस्,  m. a man delighting in the contem-
plation of the supreme spirits or of आत्मन्.
—अध्य्-
आत्म-रामायण,  अम्,  n. a Rāmāyaṇa,  in which every-
thing is referred to the universal spirit
 it forms part of
the Brahmāṇḍa-Purāṇa.
—अध्यात्म-शास्त्र,  अम्,  n., 
N. of a work.
—अध्यात्मोत्तर-काण्ड (°म-उत्°), 
अम्,  n.,  N. of the last book of the Adhyātmarāmāyaṇa.

Macdonell

English

 अध्यात्म adhi‿ātma,  a.
  peculiar to oneʼs person
 🞄n.  supreme soul
 the soul as agent of an 🞄action
 -vidyā,  f.
  science of the universal soul.

Goldstucker

English

 अध्यात्म I. Tatpur. n. (-त्मम्) The supreme soul or आत्मन्
(q. v.),  sometimes considered as identical with प्राण (q. v.)
and,  in the sectarian doctrine,  especially with Nārāyaṇa
or Viṣṇu.
II. Avyayībh. (-त्मम्) Concerning or relating to soul,  life
&c.
 see आत्मन्. A chapter in the Upan. treating thereon con-
tains the following subjects: the lower jaw,  the upper jaw, 
speech and tongue
 another passage comprises under this
topic
	^1 the vital airs: prāṇa,  apāna,  vyāna,  udāna,  samāna, 
	^2 the organs of sensation: eyes,  ears,  manas,  speech,  skin
(tvach) and
	^3 the elementary parts of the body: skin (char-
man),  flesh,  tendons,  bones,  marrow. E. अधि and आत्मन्, 
samāsānta aff. टच्.

Benfey

English

 अध्यात्म अध्यात्म,  i. e. अधि-आत्मन्, 
n.
  The supreme soul,  Bhag. 8,  3.

Hindi

स्वयं के सिद्धांत

Apte Hindi

Hindi

अध्यात्म
वि* - आत्मनः संबद्धम्
आत्मा या व्यक्ति से संबंध रखने वाला

अध्यात्मम्
अव्य* - आत्मनि इति
आत्मा से संबद्ध

अध्यात्मम्
अव्य* - आत्मनि इति
परब्रह्म या आत्मा और परमात्मा का संबंध

Shabdartha Kaustubha

Kannada

अध्यात्म
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಆತ್ಮನನ್ನು ಕುರಿತು / ಆತ್ಮನ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ
अध्यात्म
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ದೇಹವನ್ನು ಕುರಿತು / ದೇಹದ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ
अध्यात्म
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಪರಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಕುರಿತು / ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಸಂಬಂಧವಾದ
व्युत्पत्तिः - > आत्मानमधिकृत्य ।

L R Vaidya

English

 aDi-Atma {% ind. %} concerning the soul or Brahman (n.)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

ब्रह्मन्
ब्रह्मन्,  वेद,  अध्यात्म,  ब्राह्मण्य,  हिरण्यगर्भ
वेदाध्यात्मब्राह्मणहिरण्यगर्भेषु कथ्यते ब्रह्म ।
verse 5.1.1.868
page 0099

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 अध्यात्म अव्य०
  आत्मानं देहमिन्द्रियादिकं क्षेत्रज्ञं ब्रह्मवाऽधिकृत्य टच् समा० । देहमिन्द्रियादिकम् आत्मानं ब्रह्मवाधिकृत्येत्यर्थे । तत्र देहाधिकारे “अध्यात्ममिति” वृ० उ०अधिदेवताशब्दे दृश्यम्,  तत्र प्राणाद्यधिकारेण अन्तर्या- ।मित्वमुक्तम् । क्षेत्रज्ञाधिकारे “अध्यात्मयोगाधिगमेनेति” ।“अध्यात्मरतिरासीनो निराकाङ्क्षो निरामिष” इति मनुः ।“आत्मानं ब्रह्माधिकृत्येति” कुल्लू० । “जरामरणमोक्षायमामाश्रित्य यतन्ति ये । ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मंकर्म्म चाखिलमिति” गीता । “ते जनाः परं ब्रह्मकृत्स्नमध्यात्मञ्च विदुः । ये तत् प्राप्तव्यं देहादिव्यति-रिक्तं शुद्धमात्मानञ्च जानन्तीति” श्रीध० । “अक्षरं परमंब्रह्म स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते” इति गीता । “स्वस्यैव ब्रह्मणएवांशतया जीवस्वरूपेण भावोभवनं स एवात्मानं देहम-धिकृत्य भोक्तृत्वेन वर्त्तमानोऽध्यात्मशब्देनोच्यते” इतिश्रीधरः । तेन देहाधिकारेण भोक्तृतया ब्रह्मणोऽंशस्यजीवभवनेऽस्य पारिभाषिकत्वं सूचितम् “अध्यात्मविद्याविद्यानां वादः प्रवदतामहमिति” गीता सा च विद्यान्याय वैशेषिकमते देहभिन्नत्वेन,  सांख्यादिमते प्रकृतिभिन्न-त्वेन आत्मनः स्वरूपादिप्रतिपादिका । वेदान्तिमते तुब्रह्माभिन्नत्वेनेति भेदः । सर्व्वेषां मतेऽप्यात्मतत्त्व-ज्ञानरूपत्वात्तस्या अध्यात्मविद्यात्वम् । तत्र नैयायिकवैशे-षिकमते आत्मा द्विविधः जीवात्मा परमात्मा च । तत्रजीवात्मानमधिकृत्य उदयनाचार्य्येण आत्मतत्त्वविवेकरूपप्रक-रणं,  परमात्मानमधिकृत्य च कुसुमाञ्जलिनामकमपरं प्रकरणंनिरमायि । सांख्ये ईश्वरानभ्युपमेन पुरुषस्य प्रकृत्यादिभ्योविवेकज्ञानाय षडध्यायीरूपं कपिलमुनिना,  तन्मूलकमीश्वर-कृष्णेन च सांख्यकारिकाः सप्ततिः निरमायिषत,  वाच-स्पतिना च ता व्याख्याताः ततएव विस्तरोऽवसेयः । पातञ्जलेतु जीवानामीश्वरस्य च भेदस्वीकारेऽपि ईश्वरप्रणिधानेनपुरुषस्य प्रकृत्यादिभ्यो भेदसाक्षात्कार इति भेदः ।अधिकं तत्तच्छब्दे वक्ष्यते । “मयि कर्म्माणि स-र्व्वाणि संन्यस्याध्यात्मचेतसेति” गीता । “अध्यात्मचेतसाविवेकबुद्ध्या” । अध्यात्मं जातः ठञ् । अनुशतिका० द्विपद-वृद्धिः । आध्यात्मिकं दैहिके मानसिके च दुःखादौ त्रि०
  ।

Capeller

German

 अध्यात्म dem Selbst,  der eigenen Person
angehörig
 n.
  die höchste Seele,  die
Allseele.
°विद्या f.
  die Wissenschaft
von der Allseele.

Stchoupak

French

 अध्य्-आत्म-
 nt. Être suprême 
 -अम् concernant l'âme 
 vers soi, 
dans l'ordre personnel.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.