| YouTube Channel

अधिकरणम् (adhikaraNam)

 
Apte
English
अधिकरणम् [adhikaraṇam], [कृ-ल्युदट्]
Placing at the head of, appointing
&c.
Relation, reference, connection
रामाधिकरणाः कथाः Rām. referring to.
(In
gram.
 ) Agreement, concord, government or grammatical relation (as of subject and predicate
&c.
 )
तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः
P.*
 1.2.42 having the members (of the compound) in the same relation or apposition
समानाधिकरणो or व्यधिकरणो बहुर्व्रीहिः
पीताम्बरः, चक्रपाणिः
&c.
A receptacle or subject, technically substratum ज्ञानाधिकरणम् आत्मा T. S. the soul is the substratum of knowledge.
Location, place, the sense of the locative case
आधारोधिकरणम्
P.*
 1.4.45
कर्तृकर्म- व्यवहितामसाक्षाद्धारयत् क्रियाम् । उपकुर्वत् क्रियासिद्धौ शास्त्रेधिकरणं स्मृतम् ॥ Hari
as गेहे स्थाल्यामन्नं पचति.
A topic, subject
section, article or paragraph
a complete argument treating of one subject
A chapter in Kauṭilīya Arthaśāstra. e. g. प्रथमाधिकरणम् the Sūtras of Vyāsa and Jaimini are divided into Adhyāyas, the Adhyāyas into Pādas and the Pādas into Adhikara- ṇas or sections. (According to the Mīmāṁsakas a complete Adhikaraṇa consists of five members: विषय the subject or matter to be explained, विशय or संशय the doubt or question arising upon that matter, पूर्वपक्ष the first side or prima facie argument concerning it, उत्तर or उत्तरपक्ष or सिद्धान्त the answer or demonstrated conclusion, and संगति pertinency or relevancy, or (according to others निर्णय the final conclusion)
विषयो विशयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोत्तरम् । निर्णयश्चैति सिद्धान्तः शास्त्रे$धिकरणं स्मृतम् ॥ The Vedāntins put संगति in th 3 rd place, and सिद्धान्त last
तत्र एकैकमधिकरणं पञ्चावयवम्, विषयः संदेहः संगतिः पूर्वपक्षः सिद्धान्तश्च. Generally speaking, the five members may be विषय, संशय, पूर्वपक्ष, उत्तरपक्ष and सिद्धान्त or राद्धान्त).
Court of justice, court, tribunal
स्वान्दोषान् कथयन्ति नाधिकरणे
Mk.*
 9.3
˚रणे च साधनम्
Dk.*
 4.
Stuff, material
विप्रतिषिद्धं चानधिकरणवाचि
P.
 II.4.13 (अद्रव्यवाचि)
अधिकरणै ˚एतावत्त्वे च
P.
 II.4.15 fixed number of things, as दश तन्तोष्ठः Sk.
A claim,
Bhāg.*
 5.1.16.
Supremacy.
A government department
सर्वाधिकरणरक्षणम् Kau.
A.
 4.
A gathering place प्रत्यक्षाश्च परोक्षाश्च सर्वाधिकरणेष्वथ । वृत्तेर्भरतशार्दूल नित्यं चैवान्ववेक्षणम् ॥
Mb.
 * 12.59.68.
A department
अश्वागारान् गजागारान् बलाधिकरणानि च
Mb.
 * 12. 69.54. -णी One who superintends.
Comp.
 -भोजकः a court-dignitary, a judge, भीतभीता अधिकरणभोजकाः
Mk.*
 9.-मण्डपः court or hall of justice. अधिकरणमण्डपस्य मार्गमादेशय
Mk.*
 9. -लेखकः
a.
 official recorder or scribe, who drew up sale-deeds and other documents after getting the land measured in his presence
RT.VI.38. -विचालः [अधिकरणस्य विचालः अन्यथाकरणम्] changing the quantity of any thing, increasing or decreasing it so many times
˚विचाले च
P.
V.*
 3.43
द्रव्यस्य संख्यान्तरापादने संख्याया धा स्यात्
एकं राशिं पञ्चधा कुरु Sk. -सिद्धान्तः a conclusion which involves others.
Apte Hindi
Hindi
अधिकरणम्
नपुं*
 - अधि+कृ+ल्युट् "प्रधान स्थान पर रखना, नियुक्ति"
"१. प्रधान स्थान पर रखना, नियुक़्ति २. संबंध, उल्लेख, संपर्क ३. (व्या.) अनुरुपता, लिंग, वचन, कारक और पुरुष की समानता, अन्वय, कारक चिन्हों का इतर शब्दों से संबंध ४. आशय, विशय, उपस्तर ५. अधिष्ठान, स्थान, अधिकरण कारक का अर्थ- ""आधारोऽधिकरणम्""- पा. १/४/४५ ६. प्रस्ताव, विषय, किसी विषय पर पूर्ण तर्क, "
अधिकरणम्
नपुं*
 - अधि+कृ+ल्युट्
"संबंध, उल्लेख, संपर्क"
अधिकरणम्
नपुं*
 - अधि+कृ+ल्युट्
"अनुरूपता, लिंग, वचन, कारक और पुरुष की समानता, अनय, कारक चिह्नों का इतर शब्दों से संबंध"
अधिकरणम्
नपुं*
 - अधि+कृ+ल्युट्
"आशय, विषय, उपस्तर"
अधिकरणम्
नपुं*
 - अधि+कृ+ल्युट्
"अधिष्ठान, स्थान, अधिकरण कारक का अर्थ"
अधिकरणम्
नपुं*
 - अधि+कृ+ल्युट्
"प्रस्ताव, विषय, किसी विषय पर पूर्ण तर्क "
अधिकरणम्
नपुं*
 - अधि+कृ+ल्युट्
"न्यायालय, कचहरी, न्यायाधिकरण"
अधिकरणम्
नपुं*
 - अधि+कृ+ल्युट्
दावा
अधिकरणम्
नपुं*
 - अधि+कृ+ल्युट्
प्रभुता
अधिकरणम्
नपुं*
 - अधि+कृ+ल्युट्
वह स्थान जहाँ बहुत लोग एकत्र हों
अधिकरणम्
नपुं*
 - अधि+कृ+ल्युट्
विभाग
E Bharati Sampat
Sanskrit
(न) अधिक्रियते अत्र । अधि+डु कृञ्(करणे)+ल्युट्(अधि०) । ‘करणाधिकरणयोश्च’ ३.३.११७। १.आधारः, अधिष्ठानम् । ‘तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः’ पा०१.२.४२। ‘धृताधिकरणम् पात्रम्’ । २.अधिक्रियते अनेन । अधि+डु कृञ्(करणे)+ल्युट्(करणे) । ‘करणा०’ ३.३.११७। सम्बन्धः। ‘रामाधिकरणाः कथाः’ रामा०। ३.ग्रन्थभागः, अध्यायः, एकन्यायो(विषयो)पपादनम् । ‘अधिकरणं त्वेकन्यायोपपादनम्’ हैमः। ४.न्यायस्थानम् । ‘स्वान् दोषान् कथयति नाधिकरणे’ मृच्छ०९.३। ५.विषयादिपञ्चाङ्गबोधकवाक्यसमुदायः न्यायः। ‘विषयो विशयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोत्तरम् । निर्णयश्चेति सिद्धान्तः शास्त्रेऽधिकरणं स्मृतम् ॥’ पूर्योत्तरमी०। ६.नियुक्तिः, प्रधानस्थाने नियोजनम् । ७. कर्तृकर्मद्वारा क्रियायाः आधारः -व्या०। ‘कर्तृकर्मव्यवहितामसाक्षाद्वारयत्क्रियाम् । उपकुर्वन् क्रियासिद्धौ शास्त्रेऽधिकरणं मतम् ॥’ वाक्यप०। ८.द्रव्यम् । ‘विप्रतिषिद्धं चानधिकरणवाचि’ पा.सू०। ‘अद्रव्यवाचिनाम्’ सि.कौ०।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अधिकरणम्
noun
कस्मिन्नपि वस्तुनि अधिकारस्य प्रदर्शनम्।
"कन्यापि पितुः सम्पत्तौ अधिकरणं कर्तुं शक्नोति।"
Synonyms:
 अधिकरणम्
noun
व्याकरणशास्त्रानुसारेण तत् कारकं यत् कर्मणः कर्तुः वा क्रियानिष्पादनाय आधारः भवति।
"ङी ओस् सुप् इत्येते अधिकरणस्य प्रत्ययाः सन्ति।"