| YouTube Channel

अत्ययः (atyayaH)

 
Apte
English
अत्ययः [atyayḥ], [इ-अच्]
(a) passing away, lapse
काल˚ आधिश्चोपनिधिश्चोभौ न कालात्ययमर्हतः
Ms.*
 8.145. (b) End, conclusion, termination, absence, disappearance
तपात्यये
Ku.*
 4.44.5.23
शिशिरात्ययस्य पुष्पोच्चयः 3.61
आतप˚
R.*
 1.52.
Complete disappearance, death, destruction, passing away, perishing
पितुरत्ययात्
Dk.*
 64.
Danger, risk, harm, injury, evil
जीवितात्ययमापन्नः
Ms.*
 1.14 the life being in danger or jeopardy
प्राणानामेव चात्यये 5.27
प्राणात्यये च संप्राप्ते
Y.*
 1.179,
Ms.*
 6.68, 8:69
पुत्रदारात्ययं प्राप्तः 1.99 (Kull. क्षुदवसन्नपुत्रकलत्रः).
Suffering, misery, difficulty, distress.
Guilt, fault, offence, transgression
क्षत्रियस्यात्यये दण्डो भागाद्दशगुणो भवेत
Ms.*
 8.243
दाप्यो$ष्टगुणमत्ययं 8.4 should be made to pay as a fine for his offence.
Attack, assault साहसस्तेयपारुष्यगो$भिशापात्यये
Y.*
 2.12.
Overcoming, mastering mentally, comprehending
बुद्धिश्च ते लोकैरपि दुरत्यया Rām.
Overstepping
क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया Kena. Up.
A class kind.
cf.
 अशुभे चापदि स्मृतः । अत्ययो$ तिक्रमे कृच्छ्रे दोषे दण्डविनाशयोः । Nm.
Apte 1890
English
अत्ययः [इ-अच्] 1 (a) Passing away, lapse
काल° Ms. 8. 145. (b) End, conclusion, termination, absence, disappearance
तपात्यये Ku. 4. 44, 5. 23
शिशिरात्ययस्य पुष्पोच्चयः 3. 61
आतप° R. 1. 52.
2 Complete disappearance, death, destruction, passing away, perishing
पितुरत्ययात् Dk. 64.
3 Danger, risk, harm, injury, evil
जीवितात्ययमापन्नः Ms. 10. 104 the life being in danger or jeopardy
प्राणानामेव चात्यये 5. 27
प्राणात्यये च संप्राप्ते Y. 1. 179, Ms. 6. 68, 8. 69
पुत्रदारात्ययं प्राप्तः 10. 99 (Kull. क्षुदवसन्नपुत्रकलत्रः).
4 Suffering, misery, difficulty, distress.
5 Guilt, fault, offence, transgression
क्षत्रियस्यात्यये दंडो भागाद्दशगुणो भवेत् Ms. 8. 243
दाप्योष्टगुणमत्ययं 8. 400 should be made to pay as a fine for his offence.
6 Attack, assault Y. 2. 12.
7 Overcoming, mastering mentally, comprehending
बुद्धिश्च ते लोकैरपि दुरत्यया Rām.
8 Overstepping
क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया Ken.
9 A class, kind.
Apte Hindi
Hindi
अत्ययः
पुं*
 - अति+इ+अच्
"चला जाना, बीत जाना"
अत्ययः
पुं*
 - अति+इ+अच्
"समाप्ति, उपसंहार, अवसान, अनुपस्थिति, अन्तर्धान"
अत्ययः
पुं*
 - अति+इ+अच्
"मृत्यु, नाश"
अत्ययः
पुं*
 - अति+इ+अच्
"भय, चोट, बुराई"
अत्ययः
पुं*
 - अति+इ+अच्
दुःख
अत्ययः
पुं*
 - अति+इ+अच्
"दोष, अपराध, अतोक्रमण"
अत्ययः
पुं*
 - अति+इ+अच्
"आक्रमण, अभियान"
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) अति+इण्(गतौ)+अच् । ‘एरच्’ ३.३.५६। १. अतिक्रमः। २.दोषः। ३.विनाशः, हानिः, मृत्युः। ‘जीवितात्ययमापन्नो योऽन्नमत्ति यतस्ततः । आकाशमिव पङ्केन न स पापेन लिप्यते ॥’ मनुः१०.१०४। ४.दण्डः, दण्डनम् । नाशः। ५.कष्टम्, कृच्छ्रम्, दुःखम् । ‘अत्ययोऽतिक्रमे दोषे विनाशे दण्डकृच्छ्रयोः’ हैमः। ६.अतिक्रम्य गमनम् । ७.आक्रमणम्, अभियानम्।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 आपद्, संकटम्, विपद्, कृच्छ्रम्, अत्ययः
noun
विपत्तिसदृशा स्थितिः।
"तेन स्वस्य प्राणान् आपदि क्षिप्त्वा जले पतितः बालकः रक्षितः।"
Synonyms:
 विनाशः, नाशः, ध्वंसः, प्रध्वंसः, विध्वंसः, क्षयः, लोपः, विलोपः, विलोपनम्, प्रणाशः, सादनम्, सूदनम्, प्रलयः, संहारः, अपायः, अत्ययः, लोपः, समुच्छेदः
noun
कस्यापि वस्तुनः अस्तित्वस्य समाप्तिः।
"विनाशे काले बुद्धिः विपरीता भवति।"
Synonyms:
 क्षयः, व्ययः, हानिः, अपायः, क्षतिः, अपचयः, नाशः, अपचितिः, उपक्षयः, परिक्षयः, संक्षयः, क्षिया, अत्ययः
noun
व्यापारे अर्थस्य अपागमः।
"अस्मिन् व्यापारे व्ययः जातः।"
Synonyms:
 मृत्युः, मरणम्, निधनम्, पञ्चत्त्वम्, पञ्चता, अत्ययः, अन्तः, अन्तकालः, अन्तकः, अपगमः, नाशः, नाश, विनाशः, प्रलयः, संस्थानम्, संस्थितिः, अवसानम्, निःसरणम्, उपरतिः, अपायः, प्रयाणम्, जीवनत्यागः, तनुत्यागः, जीवोत्सर्गः, देहक्षयः, प्राणवियोगः, मृतम्, मृतिः, मरिमा, महानिद्रा, दीर्घनिद्रा, कालः, कालधर्मः, कालदण्डः, कालान्तकः, नरान्तकः, दिष्टान्तकः, व्यापदः, हान्द्रम्, कथाशेषता, कीर्तिशेषता, लोकान्तरता
noun
भवनस्य नाशः- अथवा शरीरात् प्राणनिर्गमनस्य क्रिया।
"ध्रुवो मृत्युः जीवितस्य।"
Synonyms:
 प्रस्थानम्, प्रयाणम्, गमनम्, अपगमः, व्यपगमः, विगमः, अपायः, अपयानम्, सम्प्रस्थानम्, अपासरणम्, अपसरणम्, अपक्रमः, अपक्रमणम्, उत्क्रमणम्, अत्ययः, निर्गमः, विसर्गः, वियोगः
noun
एकस्मात् स्थानात् अन्यस्थाने यानस्य क्रिया।
"रामस्य वनाय प्रस्थानम् दुःखकारकम्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अत्ययः,
पुं,
 (अति + इण् + भावे अच् ।) मृत्युः ।अतिक्रमः । दण्डः । दोषः । कृच्छ्रं । इत्यमरः ॥
(“जीवितात्ययमापन्नो योऽन्नमत्ति यतस्ततः ।आकाशमिव पङ्केन न स पापेन लिप्यते ॥
इति मनुः ॥
)