| YouTube Channel

अक्षर (akSara)

 
शब्दसागरः
English
अक्षर
m.
 (-रः)
1. A name of SIVA.
2. A name of VISHNU.
n.
 (-रं)
BRAHMA the supreme being, (in this sense it is sometimes mas.)
2. Eternal beatitude, or exemption from further transmigration.
3.
Religious austerity.
4. Moral merit.
5. The sky or atmosphere.
6. A letter of the alphabet.
7. A plant. (Achyranthes aspera.)
8.
Water (in the dialect of the Vedas.)
mfn.
 (-रः-रा-रं)
1. Unal-
terable.
2. Unperishable, undecayable.
E.
 अशू to pervade, and सर
Unadi affix.
Capeller Eng
English
अक्ष॑र
a.
 the same
n.
 sound, word, syllable,
esp.
 the
sacred Om
record, writing.
Yates
English
अ-क्षर (रः) 1.
m.
 Shiva, Vishnu
n.
Brahm
a letter
a. (र-रा-रं)
unalterable.
Spoken Sanskrit
English
अक्षर - akSara -
n.
 - letter
अक्षर - akSara -
n.
 - syllable
अक्षर - akSara -
n.
 - character [ computer ]
अक्षर - akSara -
n.
 - letterofalphabet
अक्षर - akSara -
adj.
 - fixed
अक्षर - akSara -
adj.
 - imperishable
अक्षर - akSara -
adj.
 - unalterable
अक्षर - akSara -
adj.
 - immutable
अक्षर - akSara -
m.
 - Shiva
अक्षर - akSara -
m.
 - Vishnu
अक्षर - akSara -
m.
 - sword
अक्षर - akSara -
n.
 - Prickly chaff flower [ Achyranthes Aspera - Bot. ]
अक्षर - akSara -
n.
 - sacrifice
अक्षर - akSara -
n.
 - water
अक्षर - akSara -
n.
 - alphabet
अक्षर - akSara -
n.
 - syllable om
अक्षर - akSara -
n.
 - indelible mark incised on metal or stone
अक्षर - akSara -
n.
 - vowel
अक्षर - akSara -
n.
 - word
अक्षर - akSara -
n.
 - final beatitude religious austerity
अक्षर - akSara -
n.
 - sound
अक्षर - akSara -
n.
 - syllable
ओङ्कार { ॐ } - oGkAra{OM} -
m.
 - pronouncingthesyllable'Om'
वर्ण - varNa -
m.
 - syllable
व्यञ्जन - vyaJjana -
n.
 - syllable
अभ्यायच्छति { अभ्यायम् } - abhyAyacchati { abhyAyam } - verb - lengthen [ as a syllable in speaking ]
द्विस्वर - dvisvara -
adj.
 - 2-syllabled
द्व्याक्षर - dvyAkSara -
adj.
 - 2-syllabled
पञ्चाक्षरी - paJcAkSarI -
f.
 - 5 syllables
उद्गीथ - udgItha -
m.
 - syllable om
त्रिमात्रिक - trimAtrika -
m.
 - syllable om
विकार - vikAra -
m.
 - syllable vi
अक्षर - akSara -
n.
 - syllable om
अलोप - alopa -
m.
 - not dropping [ a letter or syllable ]
षट्कार - SaTkAra -
m.
 - syllable SaT
हार - hAra -
m.
 - long syllable
ग - ga -
m.
 - long syllable
गुर्वक्षर - gurvakSara -
n.
 - long syllable
षोडशाक्षर - SoDazAkSara -
n.
 - 16th syllable
ल - la - short syllable
बहुस्वर - bahusvara -
adj.
 - many-syllabled
अक्षर akSara
adj.
 unalterable
अहार्य ahArya
adj.
 unalterable
सिद्ध siddha
adj.
 unalterable
अनिर्वर्तिन् anirvartin
adj.
 unalterable
अमिनत् aminat
f.
 unalterable
अक्षर akSara
adj.
 immutable
अविकार avikAra
adj.
 immutable
अक्षर akSara
n.
 indelible mark incised on metal or stone
Wilson
English
अक्षर
m.
 (-रः)
1 A name of ŚIVA.
2 A name of VIṢṆU.
n.
 (-रं) BRAHM, the supreme being, (in this sense it
is sometimes mas.)
2 Eternal beatitude, or exemption from further transmigration.
3 Religious austerity.
4 Moral merit.
5 The sky or atmosphere.
6 A letter of the alphabet.
7 A plant. (Achyranthes aspera.)
8 Water (in the dialect of the Vedas.)
mfn.
 (-रः-रा-रं)
1 Unalterable.
2 Unperishable, undecayable.
E.
 अशू to pervade, and सर Uṇādi affix.
Apte
English
अक्षर [akṣara],
a.
 [न क्षरतीति
क्षर् चलने अच्-न. त.]
Imperishable, indestructible, undecaying, epithet of the Supreme as well as the Individual soul
यमक्षरं क्षेत्रविदो विदुस्तमात्मानमात्मन्यवलोकयन्तम्
Ku.*
 3.5
द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थो$क्षर उच्यते
Bg.*
 15.16. यस्मात्क्षरमतीतो$हमक्षरादपि चोत्तमः । अतो$स्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः
Bg.*
 15.18
the unconcerned (Spirit)
अक्षरं ब्रह्म परमभ्
Bg.*
 8.3.
Fixed, firm, unalterable.
रः Śiva.
Viṣṇu.
A sword. -रा Sound, word, speech (Ved. ). -रम् [अश्-सरः
Uṇ.*
 3.7, अशेः सरः
अश्नुते व्याप्नोति वेदादिशास्त्राणि.]
(a) A letter of the alphabet
अक्षराणामकारो$स्मि
Bg.*
 1.33
मुद्राक्षराणि, मधुर˚, त्र्यक्षर
&c.
 (b) a syllable
एकाक्षरं परं ब्रह्म
Ms.*
 2.83 the monosyllable
गिरामस्म्येकमक्षरम्
Bg.*
 1.25,
Ms.*
 2.78, 84, 125 (sacred syllable). Hence (c) a word or words, speech collectively
प्रतिषेधाक्षरविक्लवाभिरामम्
Ś.*
 3.24
अहो संदापनान्यक्षराणि
U.*
 4
भर्तुरेतानि प्रणयमयान्यक्षराणि
M.*
 3 words
ब्राह्मणसंक्रमिताक्षरेण पितामहेन
V.*
 3
अक्षंर वर्णनिर्माणं वर्णमप्यक्षरं विदुः । अक्षरं न क्षरं विद्यादश्नोतेर्वा सरो$क्षरम् ॥
A document (letter
&c.
 ), sacred writing
writing in general (in
pl.
 )
तत्र भुक्तिः प्रमाणं स्यान्न साक्षी नाक्षराणि च
Pt.*
 3.93
तत्रभवत्या अक्षराणि विसृष्टानि स्युः
V.*
 2.
The highest deity or Godhead, the indestructible spirit, Brahman (परमब्रह्मन्, मूलकारणम्)
अक्षरं ब्रह्म परमम्
Bg.*
 8.3
कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् 3.15
यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि तथाक्षरात्संभवतीह विश्वम् Chān. Up.
Religious austerity, penance.
Sacrifice.
Water. ततः क्षरति अक्षरम्
Rv.*
 1.164.42.
The sky.
Final beatitude, emancipation from further transmigration.
Continuance, permanence.
Right, justice (Ved. in these two senses).
N.
 of a plant, Achyranthes Aspera. (अपामार्ग
Mar.
 अघाडा.)
A measure of time, equal to one-fifth of a Kāṣṭhā. -Comp -अक्षरः a kind of religious meditation
Kāraṇḍavyūha (Metrical recension)
अङ्गम् 1. a part of a syllable.
alphabet. -अर्थः [ष. त.] meaning (of words)
किं तावत् गीत्या अवगतो$क्षरार्थः
Ś.*
 5.-च (ञ्चुं) ञ्चुः -ञ्चणः, -नः [अक्षरेण वर्णविन्यासलिप्या वित्तः अक्षर -चणप् or चु (ञ्चुं) ञ्चुप् तेन वित्तश्चुञ्चुप् चणपौ
P.
V.*
 2.26.] a scribe, writer, copyist
so ˚जीवकः, -जीवी, अक्षरेण जीवति
जीव् णिनि or ण्वुल्
also ˚जीविकः. -च्युतकम् [अक्षरं च्युतं लुप्तं यत्र
ब कप्] getting out a different meaning by the omission of a letter (e. g. कुर्वन् दिवाकरश्लेषं दधच्चरणडम्बरम् । देव यौष्माकसेनयोः करेणुः प्रसरत्यसौ where another meaning may be got by omitting क in करेणुः i. e. by taking रेणुः). -छन्दस्
n.
 -वृत्तम् a metre regulated by the number of syllables it contains
छन्दस्तु द्विविधं प्रोक्तं वृत्तं जातिरिति द्विधा । वृत्तमक्षरसंख्यातं जातिर्मात्राकृता भवेत् ॥ unshaken resolve, resolute (अक्षरं निश्चलं छन्दो$भिप्रायो यस्य)
-जननी, -तूलिका [अक्षराणां जननीव
तल्लिपिलेखानां तूलिकेव वा साधनत्वात्] a reed or pen. -जीवकः or -जीविन्
m.
 'One who lives by writing', a scribe. -(वि) न्यासः [ष. त. भावे घञ्]
writing, arrangement of letters
भूर्जपत्रगतो ˚सः
V.*
 2.
the alphabet.
scripture.
हृदयाद्याधारस्पर्शपूर्वकं तदक्षराणां स्मरणोच्चारणरूपस्तन्त्रप्रसिद्धो वर्णन्यासः - पङ्क्ति
a.
 1. having 5 syllables (पङ्क्ति
=
Gr.
 pentas-five) सु मत् पद् वग दे इत्येष वै यज्ञो$क्षरपङ्क्तिः Ait. Br. (तान्येतान्यक्षराणि होतृज- पादौ प्रयोक्तव्यानि).
N.
 of a metre of four lines (द्विपदा विराज्) each having five syllables (one dactyl and one spondee). -भाज्
a.
 having a share in the syllables (of a prayer ?). -भूमिका tablet
न्यस्ताक्षरामक्षरभूमिकायाम्
R.*
 18. 46. -मुखः [अक्षराणि तन्मयानि शास्त्राणि वा मुखे यस्य] a scholar, student. -खम् [ष. त.] the beginning of the alphabet
the letter अ. -मुष्टिका 'finger-speech', speaking by means of finger-signs. -वर्जित
a.
 unlettered, illiterate, not knowing how to read or write.
a.
 of an epithet of परमात्मन्. -व्यक्तिः
f.
 [ष. त.] distinct articulation of syllables. -शिक्षा [ष. त.] the science of (mystic) syllables
theory of ब्रह्म (ब्रह्मतत्त्व)
मह्यं ˚क्षां विधाय
Dk.*
 11.-संस्थानम् [अक्षराणां संस्थानं यत्र] arrangement of letters, writing, alphabet.
Apte 1890
English
अक्षर a. [न क्षरतीति
क्षर् चलने अच्-न. त.] 1 Imperishable, indestructible, undecaying, epithet of the Supreme as well as the Individual soul
यमक्षरं क्षेत्रविदो विदुस्तमात्मानमात्मन्यवलोकयंतं Ku. 3. 50
द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ॥ क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ Bg. 15. 16
यस्मात्क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः
the unconcerned (Spirit)
अक्षरं परमं ब्रह्म.
2 Fixed, firm, unalterable.
रः 1 Śiva.
2 Viṣṇu.
3 A sword.
रा Sound, word, speech (Ved.).
रं [अश्-सरः Uṇ. 3. 70, अशेः सरः
अश्नुते व्याप्नोति वेदादिशास्त्राणि.] 1 (a) A letter of the alphabet
अक्षराणामकारोस्मि Bg. 10. 33
मुद्राक्षराणि, मधुर°, त्र्यक्षर &c. (b) a syllable
एकाक्षरं परं ब्रह्म Ms. 2. 83 the monosyllable
एकमक्षरं Bg. 10. 25, Ms. 2. 78, 84, 125 (sacred syllable). Hence (c) a word or words, speech collectively
प्रतिषेध° विक्लवाभिरामं Ś. 3. 25
अहो संदीपनान्यक्षराणि U. 4
भर्तुरेतानि प्रणयमयान्यक्षराणि M. 3 words
ब्राह्मणसंक्रमिताक्षरेण पितामहेन V. 3
अक्षरं वर्णनिर्माणं वर्णमप्यक्षरं विदुः । अक्षरं न क्षरं विद्यादश्नोतेर्वा सरे ऽक्षरं ॥
2 A document (letter &c.), sacred writing
writing in general (in pl.)
तत्र भुक्तिः प्रमाणं स्यान्न साक्षी नाक्षराणि च Pt. 3. 94
तत्रभवत्या अक्षराणि विसृष्टानि स्युः V. 2.
3 The highest deity or Godhead, the indestructible spirit, Brahma ( परमब्रह्मन्, मूलकारणं)
अक्षरं परमं ब्रह्म Bg. 8. 3
कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवं 3. 15
यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि तथाक्षरात्संभवतीह विश्वं Chān. Up.
4 Religious austerity, penance.
5 Sacrifice.
6 Water.
7 The sky.
8 Final beatitude, emancipation from further transmigration.
9 Continuance, permanence.
10 Right, justice (Ved. in these two senses).
11 N. of a plant, Achyranthes Aspera.
12 A measure of time, equal to one-fifth of a Kāṣṭhā.
Comp.
अंगं {1} a part of a syllable. {2} alphabet.
अर्थः [ष. त.] meaning (of words)
किं तावत् गीत्याअवगतोऽक्षरार्थः Ś. 5
चं(चुं)चुः
चणः,
नः [अक्षरेण वर्णविन्यासलिप्या वित्तः अक्षर-चणप् or चं(चुं)चुप् P. V. 2. 26.] a scribe, writer, copyist
so °जीवकः, जीवी, अक्षरेण जीवति
जीव णिनि or ण्वुल्
also °जीविकः.
च्युतकं [अक्षरं च्युतं लुप्तं यत्र
ब. कप्] getting out a different meaning by the omission of a letter (e. g. कुर्वन् दिवाकरश्लेषं दधच्चरणडंबरं । देव यौष्माकसेनयोः करेणुः प्रसरत्यसौ where another meaning may be got by omitting क in करेणुः i. e. by taking रेणुः).
छंदस् n.
वृत्तं {1} a metre regulated by the number of syllables it contains
छंदस्तु द्विविधं प्रोक्तं वृत्तं जातिरिति द्विधा । वृत्तमक्षरसंख्यातं जातिर्मात्राकृता भवेत् ॥ {2} of unshaken resolve, resolute (अक्षरं निश्चलं छंदोऽभिप्रायो यस्य)
an epithet of परमात्मन्.
जननी,
तूलिका [ अक्षराणां जननीव
तल्लिपिलेखानां तूलिकेव वा साधनत्वात्] a reed or pen.
(वि) न्यासः [ष. त. भावे घञ्] writing, arrangement of letters
भूर्जपत्रगतो °सः V. 2. 2. the alphabet. {3} scripture. {4} हृदयाद्याधारस्पर्शपूर्वकं तदक्षराणां स्मरणोच्चारणरूपस्तंत्रप्रसिद्धो वर्णन्यासः.
पंक्ति a. {1} having {5} syllables (पंक्ति = Gr. pentas five) सु मत् पद् वग दे इत्येष वै यज्ञोऽक्षरपंक्तिः Ait. Br. (तान्येतान्यक्षराणि होतृजपादौ प्रयोक्तव्यानि). {2} N. of a metre of four lines (द्विपदा विराज्) each having five syllables (one dactyl and one spondee).
भाज् a. having a share in the syllables (of a prayer?).
भूमिका tablet R. 18. 46
मुखः [अक्षराणि तन्मयानि शास्त्राणि वा मुखे यस्य] a scholar, student.
खं [ष. त.] the beginning of the alphabet
the letter अ.
मुष्टिका ‘finger-speech’, speaking by means of finger-signs.
वर्जित a. unlettered, illiterate, not knowing how to read or write.
व्यक्तिः f. [ष. त]. distinct articulation of syllables.
शिक्षा [ष. त.] the science of (mystic) syllables
theory of ब्रह्म (ब्रह्मतत्व)
मह्यं °क्षां विधाय Dk. 11.
संस्थानं [अक्षराणां संस्थानं यत्र] arrangement of letters, writing, alphabet.
Monier Williams Cologne
English
अ-क्ष॑र
mfn.
 imperishable
unalterable
अ-क्ष॑र
m.
 a sword,
L.
Śiva,
L.
Viṣṇu,
L.
अ-क्ष॑र
n.
 a syllable
the syllable ओम्,
Mn.
अ-क्ष॑र
n.
 a letter [m. ,
RāmatUp.
 ]
अ-क्ष॑र
n.
 a vowel
a sound
a word
an indelible mark incised on metal or stone
N.
 of Brahma
final beatitude religious austerity, sacrifice,
L.
water,
RV.
 i, 34, 4 and i, 164, 42
Achyranthes Aspera.
अ-क्षर (also)
m.
N.
 of a Sāman, ĀrṣBr.
अ-क्षर (erase ‘Achyranthes Aspera’)
Monier Williams 1872
English
अक्षर अ-क्षर, अस्, आ, अम्, imperishable
unalterable
(अस्), m. a sword
Śiva
Viṣṇu
(अम्),
n. a syllable
the syllable ॐ
a letter
a vowel, a
sound
a word
speech
Brahma
final beatitude
abiding merit, religious austerity
sacrifice
right,
justice
the sky
water
a plant (Achyranthes Aspera).
—अक्षर-चञ्चु or अक्षर-चुञ्चु, उस्, or अक्ष-
र-चण or अक्षर-चन, अस्, m. a writer, scribe.
—अक्षर-च्छन्दस्, अस्, n. metre regulated by the
number and quantity of syllables.
—अक्षर-जननी,
f. a reed or pen.
—अक्षर-जीवक or अक्षर-
जीविक, अस्, or अक्षर-जीविन्, ई, m. a scribe.
—अक्ष-
र-जुर्, ऊर्, m. a sage, one who knows and enjoys
Brahma.
—अक्षर-तूलिका, f. a reed or pen.
—अक्षर-न्यास or अक्षर-विन्यास, अस्, m. array
of syllables or letters, writing
scripture
the alphabet.
—अक्षर-पङ्क्ति, इस्, इस्, इ, containing five syllables
(इस्), f., N. of a metre of four lines, each containing
one dactyl and one spondee
also called पङ्क्ति or
हंस.
—अक्षर-भाज्, क्, क्, क्, Ved. entitled to a
share in the syllables (of a prayer).
—अक्षर-मुख,
अस्, m. having the mouth full of syllables, a student,
scholar.
—अक्षर-विन्यास, see अक्षर-न्यास।
—अक्षर-शस्, ind. syllable by syllable.
—अक्ष-
र-शून्य, अस्, आ, अम्, inarticulate.
—अक्षर-
संस्थान, अम्, n. scripture, writing.
—अक्षराङ्ग
(°र-अङ्ग), अम्, n. part of a syllable.
Macdonell
English
अक्षर a-kṣára,
a.
 imperishable
n.
 word, 🞄syllable, the sacred syllable (om)
sound, 🞄letter
document, epistle
the supreme deity
🞄-cyutaka,
n.
 supplying an omitted syllable 🞄(a game)
-cchandas,
n.
 syllabic metre
🞄-mālā,
f.
 wreath of letters (written by fate on 🞄the forhead), i-kā,
f.
 id.
-varjita, pp. 🞄illiterate
-vinyāsa,
m.
 writing
-śikṣā,
f.
 🞄alphabet.
Goldstucker
English
अक्षर Tatpur. I. m. f. n. (-रः-रा-रम्)
^1 Imperishable, in-
decayable.
^2 Inalterable.
II. m. (-रः)
^1 A name of Śiva.
^2 A name of Viṣṇu.
^3 A sword.
III. n. (-रम्)
^1 Brahma, the supreme being (in this sense
it is said to be also mascul.).
^2 Eternal beatitude or ex-
emption from further transmigration.
^3 Penance, religious
austerity.
^4 Moral merit, law.
^5 Sacrifice.
^6 A letter of the
alphabet.
^7 A syllable.
^8 The syllable om.
^9 A vowel.
^10 A
plant (Achyranthes aspera).
^11 The sky or atmosphere.
^12 Water (see अक्षित). E. अ neg. and क्षर. (The gramm.
author. derive this word from अश् (अशू), uṇ. aff. सर or
क्सरन्).
Benfey
English
अक्षर अ-क्षर।
I.
adj.
 ,
f.
 रा। Im-
perishable.
II.
n.
1. A word.
2.
A syllable.
3. The holy syllable ॐ।
4. A letter.
5. A vowel.
--
Comp.
अन्-,
adj.
 one who utters what ought
not to be said.
एक-,
adj.
 monosyllabic,
Man. 2, 83.
घुण-,
n.
 a figure
bored by a woodworm, and by accident
resembling a letter, Rājat. 4, 167
(Pañc. 42, 12, read घुणाक्षर).
चतुर्-,
n.
 four syllables. त्र्यक्षर,
i. e.
त्रि-,
adj.
 triliteral, Man. 11, 265.
षडक्षर, i. e.
षष्-,
adj.
 contain-
ing six syllables, Pañc. i. d. 184.
Hindi
Hindi
पत्र
Apte Hindi
Hindi
अक्षर
"वि*, न* त*" - -
"अविनाशी, अनश्वर"
अक्षर
"वि*, न* त*" - -
"स्थिर, दृढ़"
अक्षरः
पुं*
 - -
शिव
अक्षरः
पुं*
 - -
विष्णु
अक्षरम्
नपुं*
 - -
"वर्णमाला का एक अक्षर, त्र्यक्षर आदि"
अक्षरम्
नपुं*
 - -
कोई एक ध्वनि
अक्षरम्
नपुं*
 - -
"एक या अनेक वर्ण, समष्टि रूप से भाषा"
अक्षरम्
नपुं*
 - -
"दस्तावेज, लिखावट"
अक्षरम्
नपुं*
 - -
"अविनाशी, आत्मा, ब्रह्म"
अक्षरम्
नपुं*
 - -
पानी
अक्षरम्
नपुं*
 - -
आकाश
अक्षरम्
नपुं*
 - -
"परमानन्द, मोक्ष"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
अक्षर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರಬ್ರಹ್ಮ / ಪರಮಾತ್ಮ
निष्पत्तिः - > क्षर (चलने) “अच्” (३-१-१३४) ।
व्युत्पत्तिः - > न क्षरति |
प्रयोगाः - > “क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते” |
उल्लेखाः - > गीता १५-१६ ।
अक्षर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು
अक्षर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಿವ / ಈಶ್ವರ
अक्षर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬ್ರಹ್ಮ / ಚತುರ್ಮುಖ
अक्षर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಓಂಕಾರ
अक्षर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಧರ್ಮ
अक्षर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಕೃತಿ
अक्षर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಪಸ್ಸು
अक्षर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯಾಗ
अक्षर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಕಾರಾದಿವರ್ಣ
प्रयोगाः - > 1. “प्रयत्नलिखितान्यपि श्रोत्रियाक्षराण्यस्फुटान्येव भवन्ति” | 2. “यदेकमक्षरं ब्रह्म” | 3. “अक्षराणामकारोऽस्मि” | 4. “अहो सन्दीपनान्यक्षराणि” |
उल्लेखाः - > 1. मुद्रा० १ । 2. याद० १-५१ । 3. गीता १०-३३ । 4. उ० रा० ४।
अक्षर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೋಕ್ಷ / ಮುಕ್ತಿ / ಅಪವರ್ಗ
विस्तारः - > अक्षरं प्रणवे धर्मे प्रकृतौ तपसि ऋतौ । वर्णे मोक्षे च नात्वेष शिवविष्णु विरिञ्चिषु” - नानार्थरं ।
अक्षर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಗನ / ಆಕಾಶ
अक्षर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಪಾಮಾರ್ಗ / ಉತ್ತರಣೆಗಿಡ
अक्षर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೂಲಕಾರಣ
विस्तारः - > “अक्षरं स्यादपामार्गे परमब्रह्मवर्णयोः । गगने धर्मतपसोरध्वरे मूलकारणे” - हेम० ।
L R Vaidya
English
akzara {% (I) a. (f. रा) %} Imperishable.
akzara {% (II) m. %} 1. Śiva
2. Vishṇu.
akzara {% (III) n. %} 1. A syllable, अक्षराणामकारोऽस्मि Bg.x.33
2. a vowel
3. final beatitude
4. Brahman (n.)
5. the sky.
Bopp
Latin
अक्षर n. (KARM. ex अ priv. et क्षर periens, a r. क्षर् s. अ)
1) quod non perit, immortale, sempiternum (न क्षरती
ऽत्य् अक्षरम्, sic schol. Srîdharasvâminus ad BH. 8. 3.).
2) littera, syllaba.
3) एकम् अक्षरम् (unum immortale)
syllaba sanctissima ओम्, quae tribus suis litteris tres
deos altissimos exprimit, scilicet litterâ अ, quae cum
sequente उ in ओ coalescit, deum Vischnum, उ Sivum
et म् Brahmam. BH. 10. 25.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
वर्ण
पु
वर्ण, अक्षर, श्वेतादि, द्विजादि
अक्षराणि स्मृता वर्णा वर्णाः श्वेतादयो गुणाः ।
वर्णा नान्दिमुखा गाथा वर्णा ज्ञेया द्विजादयः ॥ २९ ॥
verse 1.1.1.29
page 0003
Indian Epigraphical Glossary
English
akṣara, cf. hast-ākṣarāṇi (LP), a deed for borrowing money
also kṛṣṇ-ākṣarāṇi (LP), the record containing a censure
also
ujjval-ākṣarāṇi (LP), a certificate of good conduct
also viśuddh-
ākṣarāṇi (LP), an acknowledgement. Cf. uttar-ākṣarāṇi (LP),
same as Marāṭhī utarāi
probably, a deed by which land is given
at a favourable rent to merchants, etc., who helped the govern-
ment with money.
Cf. guṇ-ākṣara, also called guṇa-patra
see also gupt-ākṣara.
Lanman
English
a-kṣára, a. imperishable
as n. word
syllable
the sacred syllable, om, 60^14
sound, letter, 61^4.
Abhyankara Grammar
English
अक्षर a letter of the alphabet, such as a (अ) or i (इ) or h (ह) or y (य्) or the like. The word was originally applied in the Prātiśākhya works to vowels (long, short as also pro- tracted), to consonants and the ayogavāha letters which were tied down to them as their appendages. Hence अक्षर came later on to mean a syllable i. e. a vowel with a con- sonant or consonants preceding or following it, or without any con- sonant at all. cf. ओजा ह्रस्वाः सप्तमान्ताः स्वराणामन्ये दीर्घा उभये अक्षराणि R Pr. I 17-19 cf.एकाक्षरा, द्व्यक्षरा etc. The term akṣa- ra was also applied to any letter (वर्ण), be it a vowel or a conso- nant, cf, the terms एकाक्षर, सन्ध्यक्षर, समानाक्षर used by Patañjali as also by the earlier writers. For the etymo- logy of the term see Mahābhāṣya अक्षरं न क्षरं विद्यात्, अश्नोतेर्वा सरोक्षरम् । वर्णे वाहुः पूर्वसूत्रे । M. Bh. Āhnika 2 end.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
अक्षर 2. 1) zu streichen
vgl. Zach. Beitr.
अक्षर 2. m) Name eines Sāman, Ārṣ. Br.
अक्षर n. *Gesetz, Recht, Pūrṇabh. 125, 23.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अक्षर
adjective
यः न क्षरति।
"सज्जनानां नीतिकथानां मम मनसि अक्षरः प्रभावः अस्ति।"
Synonyms:
 अमर, अक्षय, अनश्वर, शाश्वत, अक्षर, अनष्ट, अविनाशी, अक्षय्य, अच्युत, अभङ्ग
adjective
यः नश्वरः नास्ति।
"आत्मा अमरः अस्ति।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
gyur med
१) अक्षर २) अविकृत ३) निर्विकार
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
महानन्दोऽमृतं सिद्धिः कैवल्यमपुनर्भवः ।
शिवं निःश्रेयसं श्रेयो निर्वाणं ब्रह्म निर्वृतिः ॥ ७४ ॥
महोदयः सर्वदुःखक्षयो निर्याणमक्षरम् ।
मुक्तिर्मोक्षोऽपवर्गोऽथ मुमुक्षुः श्रमणो यतिः ॥ ७५ ॥
वाचंयमो व्रती साधुरनगार ऋषिर्मुनिः ।
निर्ग्रन्थो भिक्षुरस्य स्वं तपोयोगशमादयः ॥ ७६ ॥
-wordlist-
महानन्द (पुं), अमृत (क्ली), सिद्धि (स्त्री), कैवल्य (क्ली), अपुनर्भव (पुं), शिव (क्ली), निःश्रेयस् (क्ली), श्रेयस् (क्ली), निर्वाण (क्ली), ब्रह्मन् (पुं), निर्वृति (स्त्री), महोदय (पुं), सर्वदुःखक्षय (पुं), निर्याण (क्ली), अक्षर (क्ली), मुक्ति (स्त्री), मोक्ष (पुं), अपवर्ग (पुं), मुमुक्षु (पुं), श्रमण (पुं), यति (पुं), वाचंयम (पुं), व्रतिन् (पुं), साधु (पुं), अनगार (पुं), ऋषि (पुं), मुनि (पुं), निर्ग्रन्थ (पुं), भिक्षु (पुं), मुमुक्षुस्व (क्ली), तपस् (क्ली), योग (पुं), शम (पुं)
अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्
Sanskrit
--source--
नाराचो लोहनालोऽस्त्रसायकोऽसिस्तु सायकः ॥ १४२ ॥
श्रीगर्भो विजयः शास्ता व्यवहारः प्रजाकरः ।
धर्मपालोऽक्षरो देवस्तीक्ष्णकर्मा दुरासदः ।
प्रसङ्गो रुद्रतनयो मनुज्येष्ठः शिवङ्करः ।
करपालो विशसनस्तीक्ष्णधारो विषाग्रजः ।
धर्मप्रचारो धाराङ्गो धाराधरकरालिकौ ॥ १४३ ॥
चन्द्रभासश्च शस्त्रोऽथ क्षुर्यस्त्री कोशशायिका ।
पत्त्रं च धेनुका पत्त्रपाले तु हुलमातृका ॥ १४४ ॥
कुट्टन्ती पत्त्रफलाथ शक्तिः कासूर्महाफला ।
अष्टतालायता सा च पट्टिसस्तु खुरोपमः ॥ १४५ ॥
लोहदण्डस्तीक्ष्णधारो दुःस्फोटाराफलौ समौ ।
-wordlist-
लोहनाल (पुं), अस्त्रसायक (पुं), सायक (पुं), श्रीगर्भ (पुं), विजय (पुं), शास्तृ (पुं), व्यवहार (पुं), प्रजाकर (पुं), धर्मपाल (पुं), अक्षर (पुं), देव (पुं), तीक्ष्णकर्मन् (पुं), दुरासद (पुं), प्रसङ्ग (पुं), रुद्रतनय (पुं), मनुज्येष्ठ (पुं), शिवङ्कर (पुं), कर्पाअल (पुं), विशसन (पुं), तीक्ष्णधार (पुं), विषाग्रज (पुं), धर्मप्रचार (पुं), धाराङ्ग (पुं), धाराधर (पुं), करालिक (पुं), चन्द्रभास (पुं), शस्त्र (पुं), क्षुर (पुंक्ली), कोशशायिका (स्त्री), पत्र (क्ली), धेनुका (स्त्री), हुलमातृका (स्त्री), कुट्टन्ती (स्त्री), पत्रफला (स्त्री), कासू (स्त्री), महाफला (स्त्री), अष्टताला (स्त्री), आयता (स्त्री), खुरोपम (पुं), लोहदण्ड (पुं), तीक्ष्णधार (पुं), दुःस्फोट (पुं), आराफल (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
कैवल्य
कैवल्य, निर्वाण, निःश्रेयस्, अमृत, अक्षर, ब्रह्मन्, अपुनर्भव, अपवर्ग, मुक्ति, मोक्ष, महानन्द
कैवल्यं निर्वाणं निःश्रेयसममृतमक्षरं ब्रह्म ।
अपुनर्भवोऽपवर्गो मुक्तिर्मोक्षो महानन्दः ॥ १२४ ॥
verse 1.1.1.124
page 0016
वर्ण
वर्ण, शुक्लादि, ब्राह्मणादि, शोभा, अक्षर, व्रत, गीतक्रम, स्तुति, वेष
शुक्लादौ ब्राह्मणादौ च शोभायामक्षरे व्रते ।
गीतक्रमे स्तुतौ वेषे वर्णशब्दं प्रचक्षते ॥ ८६० ॥
verse 5.1.1.860
page 0098
Mahabharata
English
*Akshara (“imperishable”): (= Kṛshṇa) XII, 1626, 1635
XII, 2328 (ºsātmatām), 2323 (id.), 2351 (ºsaṃmitāḥ lokāḥ)
(= Hiraṇyagarbha) XII, 11232 (eko)
(= Vishṇu?) XII, 13115
(= Kṛshṇa?) XII, 13285(?)
(= Śiva) XIII, 1193 (paramaṃ Brahma?)
(= Vishṇu) XIII, 6951 (1000 names), 7000 (1000 names).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अक्षरः
पुं,
 (न क्षरति । क्षर सञ्चलने । पचाद्यच् ।यद्वा । अश्नुते । अशू व्याप्तौ । अशेः सरः ।) शिवः ।विष्णः । इति शब्दरत्नावली । यथा महाभारते, --“विश्वं विष्णुर्वषट्कारो भूतभव्यभवत्प्रभुः ।अव्ययः परुषः साक्षी क्षेत्रज्ञोऽक्षर एव च” ॥
इति ।) (अजः । जीवः ।)
अक्षरं
क्ली,
 (न क्षरति इति व्युत्पत्त्या ।) ब्रह्म ।(अविनाशि निर्व्विशेषं प्रणवाख्यं ब्रह्म । कूटस्थःनित्यः आत्मा । यथा, --“क्षराद्विरुद्धधर्म्मत्वादक्षरं ब्रह्म भण्यते ।कार्य्यकारणरूपं तु नश्वरं क्षरमुच्यते ॥
यत्किञ्चिद्वस्तु लोकेऽस्मिन् वाचो गोचरतां गतं ।प्रमाणस्य च तत्सर्व्वमक्षरे प्रतिषिध्यते ॥
यदप्रबोधात् कार्पण्यं ब्राह्मण्यं यत्प्रबोधतः ।तदक्षरं प्रबोद्धव्यं यथोक्तश्वरवर्त्मना” ॥
अकारादिक्षकारान्तैकपञ्चाशद्वर्णः । इति मेदिनी ॥
अस्योत्पत्तिकारणं । यथा वृहस्पतिः, --“षाण्मासिके तु सम्प्राप्ते भ्रान्तिः सजायते यतः ।धात्राक्षराणि सृष्टानि पत्रारूढाण्यतः पुरा” ॥
इत्याह्निकतत्त्वं ॥
तच्च पञ्चविधं । यथा, --“मुद्रालिपिः शिल्पलिपिर्लिपिर्लेखनिसम्भवा ।गुण्डिका घुर्णसम्भूता लिपयः पञ्चधा स्मृताः” ।इति वाराहीतन्त्रं ॥
* ॥
अन्यत् मुद्राशब्देवर्णशब्दे च द्रष्टव्यं ॥
गगनं । धर्म्मः । तपस्या ॥
अपामार्गः । इति हेभचन्द्रः ॥
मोक्षः । इत्यमरः ॥
जलं । इति वेदप्रयोगः ।
अक्षरः त्रि, (न क्षरतोति ।) अक्षरणीयः । अच्युतः ।यथा, --“तस्मै स विद्यानुपसन्नाय सम्यक्प्रशान्तचित्ताय शमन्विताय ।येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यंप्रोवाच तं तत्त्वतो ब्रह्मविद्यां” ॥
इति वेदान्तसारधृता श्रुतिः ॥
अपिच ।“द्वाविमौ परुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।क्षरः सर्व्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते” ॥
इति श्रीभगवद्गीतायां १५ अध्याये १७ श्लोकः ॥
क्षरश्चाक्षरश्चेति द्वाविमौ पूरुषौ लोके प्र-सिद्धौ । तावेवाह । तत्र क्षरः पुरुषो नामसर्व्वाणि भूतानि ब्रह्मादिस्थावरान्तानि शरी-राणि अविवेकिलोकस्य शरोरेष्वेव पुरुषत्व-प्रसिद्धेः, कूटो राशिः शिलाराशिः पर्व्वतैवएकदेशेष नश्यत्स्वपि निर्व्विकारतया तिष्ठतीतिकूटस्थश्चेतनो भोक्ता स तु अक्षरः पुरुष उच्यतेविवेकिभिः । इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अक्षर
न०
 न क्षरतीति क्षर--चलने अच्
न०
 त० । परम-ब्रह्मणि कूटस्थे चैतन्ये “अक्षरं परमं ब्रह्मेति” गीता ।क्रियाशून्ये
त्रि०
 जीवे परमात्मनि च
पु०
 । “क्षरः सर्वाणिभूतानि कूटस्योऽक्षर उच्यते इति “यस्मात् क्षरमतीतो-ऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितःपुरुषोत्तम इति” च गीता । क्षरणशून्ये स्थिरे
त्रि०
 ।अश्रुते व्याप्नोति वेदादिशास्त्राणि अश--सरन् । अकारादि-वर्णे
न०
 “अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वःसामासिकस्य चेति”गीता । वर्णस्मारकलिपिसन्निवेशे, “अक्षरं वर्णनिर्म्माणंवर्णमप्यक्षरं विदुः । अक्षरं न क्षरं विद्यादश्नोतेर्वा सरे-ऽक्षरमिति” उज्ज्वल० । उदके मोक्षे च
न०
 ।
Capeller
German
अक्ष॑र unversieglich.
n.
 Wort, Silbe
Schriftstück, Brief.
Grassman
German
a-kṣára, a., nicht zerrinnend, unversiegbar. Als das nicht Zerrinnende wird insbesondere aufgefasst: 1〉 der Himmel oder Aetherraum, 2〉 das Wasser, 3〉 das gottverliehene Gut, 4〉 das Wort oder die Silbe. In den ersten drei Anwendungen blickt die Grundbedeutung überall deutlich hindurch, während sie in der letztern, namentlich in den spätern Liedern (_{164, 1}, _{839, 1}), ganz zurücktritt (vgl. das Folg.).
-am [n.] 1〉 {289, 1}. 2〉 {164, 42}.
-ena [n.] 4〉 {164, 24}
{839, 3}.
-e [n.] 1〉 {457, 35}. 4〉 {164, 39}.
-ā [n. p.] 3〉 {34, 4}
{517, 14}.
Burnouf
French
अक्षर अक्षर a. (क्षर्) irrésoluble
indivisible. -- S.
n.
l'Indivisible, c-à-d. l'Etre absolu
syllabe, et particulièrement
la voyelle de la syllabe: एकम् अक्षरम्, la syllabe indivisible
ॐ ॐ।
Au fig. la piété, le mérite et le bonheur que
procure la méditation du monosyllabe ॐ।
L'air, l'eau,
considérés dans leur homogénéité.
Achyranthes aspera, plante.
अक्षराङ्ग
n.
 (अङ्ग) élément de la syllabe, dépendance
de la voyelle syllabique.
अक्षरचण ou अक्षरचन
m.
 scribe, écrivain.
अक्षरजननी
f.
 (जननी mère) plume pour écrire,
calame.
अक्षरजीवक
m.
 (जीव्) qui gagne sa vie à tracer des
lettres, scribe, écrivain.
अक्षरतूलिका,
f.
 pinceau pour écrire.
अक्षरविन्यास
m.
 l'art d'assembler les lettres, écriture.
अक्षरमुख
m.
 écolier, commençant.
अक्षरपङ्क्ति
f.
 stance qui est une पङ्क्ति quant au nombre
des syllabes des पादस्।
अक्षरसन्स्थान
n.
 assemblage des lettres, écriture.
Stchoupak
French
अ-क्षर-
a. qui ne passe pas, inaltérable
nt. (rar.
m.
 ) mot, parole
syllabe, not. la syllabe sacrée Om
lettre (de l'alphabet), phonème
pl.
document écrit
divinité suprême
n.
 de divers dieux.
°च्युतक- nt. restitution d'une syllabe tombée (jeu).
°न्यास-
m.
 disposition des lettres, écriture
विन्यास- id.
°माला-
f.
 couronne de lettres (que le destin inscrit sur le front)
-इका- id.
°वर्जित- a. analphabète.
°शिक्षा-
f.
 alphabet, abc
doctrine du brahman.
°समाम्नाय-
m.
 alphabet.