अक्ष (akSa)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 अक्ष r. 1st and 3d cl. (अक्षति अक्ष्णति)
	 1. To reach or obtain. 
	 2. To
pervade.
	 3. To accumulate.

 अक्ष m.
  (-क्षः)
	 1. A die,  cubic or oblong,  for playing with.
	 2. Part of a
car.
	 3. A wheel.
	 4. A car.
	 5. A snake.
	 6. Law suit,  legal proceedings
7. Sacred knowledge,  8. The soul.
	 9. A seed of which Rosaries are
made,  in which sense it occurs mostly in composition,  as,  Rud-
raksha,  Indraksha. 10,  A Karsha or weight of sixteen mashas.
	 11.
A tree bearing a medicinal fruit. (Terminalia belerica.)
	 12. A
proper name,  the son of RAVANA.
	 13. A name of GADURA.
	 14. A
person born blind.
	 15. Terrestrial latitude.
	 n.
  (-क्षं)
	 1. An organ of
sense.
	 2. Sea,  salt.
	 3. Blue vitriol
 E.
  अशु to pervade,  Unadi affix स.

Capeller Eng

English

 अक्ष pp.
   अष्ट reach,  obtain. 

 1 अक्ष॑ m.
  die for playing
 pl.
  game at dice.

 2 अ॑क्ष m.
  axle.

 3 अक्ष (adj.  —° f.
  ई) = अक्ष॑न्.

Yates

English

 अक्ष (क्षः) 1.
m.
  A die
 a whell
 a
seed
 law
n.
  an organ of sense.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

अक्ष 	-	 akSa 	-	 m.
  	-	 axis  [ computer ]
ल-अक्ष 	-	 la-akSa 	-	 m.
  	-	 z-axis  [ computer ]
र-अक्ष 	-	 ra-akSa 	-	 m.
  	-	 y-axis  [ computer ]
य-अक्ष 	-	 ya-akSa 	-	 m.
  	-	 x-axis  [ computer ]
अक्ष 	-	 akSa 	-	 m.
  	-	  pivot
अक्ष 	-	 akSa 	-	 m.
  	-	  axle
अक्ष 	-	 akSa 	-	 m.
  	-	  terrestrial latitude
अक्ष 	-	 akSa 	-	 m.
  	-	  die in a game of dice
अधो अक्ष 	-	  adho akSa 	-	 adj.
  	-	  being below  the axle

 
   अक्ष  akSa m.
   pivot     

Wilson

English

 अक्ष r. 1st and 3d cl. (अक्षति अक्ष्णोति)
To reach or obtain. 
To pervade.
To accumulate.

 अक्ष
m.
  (-क्षः)
1 A die,  cubic or oblong,  for playing with.
2 Part of a car.
3 A wheel.
4 A car.
5 A snake.
6 Law suit,  legal proceedings.
7 Sacred knowledge.
8 The soul.
9 A seed of which Rosaries are made,  in which sense it occurs mostly in
composition,  as,  Rudrākṣa,  Indrākṣa.
10 A Karṣa or weight of sixteen māṣas.
11 A tree bearing a medicinal fruit. (Terminalia belerica.)
12 A proper name. the son of RĀVAṆA.
13 A name of GARUḌA.
14 A person born blind.
15 Terrestrial latitude.
n.
  (-क्षं)
1 An organ of sense.
2 Sea salt.
3 Blue vitriol.
E.
  अशु to pervade,  Uṇādi affix स.

Apte

English

अक्षः [akṣḥ],  [अश्-सः]

An axis,  axle,  pivot
 अक्षभङ्गे च यानस्य....न दण्डं मनुरब्रवीत् Ms.*
  8.291, 292
 दृढधूः अक्षः Kāś. V.*
  4.74
 Śi.*
  12.2,  18.7
 ज्योतिश्चक्राक्षदण्डः Dk.

Axle-pole.

The pole of a cart.

A cart,  car
 also a wheel.

The beam of a balance.

Terrestrial latitude.

A die for playing with
 cube
 यानाक्षमधिकृत्य ब्रूत इति गम्यते न तु विदेवना- क्षमिति । ŚB. on MS.*  6.8.35.

The seed of which rosaries are made.

A weight equal to 16 māṣas and called कर्ष.

N.
  of the plant Terminalia Belerica (बिभीतक- Mar.
  बेहडा) the seed of which is used as a die
 also the nut of this plant
 यथा वै द्वे वामलके द्वे वा कोले द्वौ वाक्षौ मुष्टिरनुभवति Chān.  Up
 so धाराभिरक्षमात्राभिः.

A shrub producing the rosary seed,  Eleocarpus Ganitrus (रुद्राक्ष)
 the seed of this plant,  as also of another plant (इन्द्राक्ष).

A serpent
 hence a curve.

Garuḍa. 

N.
  of a son of Rāvaṇa. 

The soul.

Knowledge (usually,  sacred).

Law
 a lawsuit
 legal procedure.

A person born blind. 

the lower part of the temples (कर्ण- नेत्रयोर्मध्ये शङ्खादधोभागः).

The base of a column
 अथवाक्षं नवांशोच्चं जन्म चैकेन कारयेत् । Māna. 14.17.

The window-like part of a swing,  a hammock,  a palanquin,  an axle of a chariot
 पार्श्वयोर्वारणं कुर्यात् तस्याधो$क्षं सुसंयुतम् । Māna. 5.165, 166.

Gambling (in general). cf.
   अक्षो द्यूते वरूथाङ्गे नयवादौ बिभीतके । कर्षे व्याप्तौ कृषे (?) चक्रे आधारव्यव- हारयोः । आत्मजे पाशके दैत्यभेदे चेन्द्रियवालयोः । Nm.  -क्षम् (अश्नुते व्याप्नोति विषयान् स्ववृत्त्या संयोगेन वा)

An organ of sense
 निरोधाच्चेतसो$क्षाणि निरुद्धान्यखिलान्यपि Pt.*
  2.154
 संयताक्षो विनीतः Mātaṅga L.
 12.1. (The word संयताक्ष here means 'having control over his senses',  but 'having eyes closed' M. W.)
m.
  also (नियच्छेद्विषयेभ्यो$क्षान् Bhāg.
 an object of sense.

The eye,  (only at the end of comp.
 
 जलजाक्ष,  कमलाक्ष,  &c.
 )

Sachal salt,  sea-salt.

Blue vitriol (from its crystallized shape) (Mar.  मोरचूद) [cf.   L.
  axis
 Gr.
  akshon or axon,  old Germ.
   ahsa
 Germ.
   achse.] Comp.
   -अंशः the degree of latitude. -अग्रम् the axle or its end
 the anterior end of the axle or its end
 the anterior end of the pole of a car. -अग्रकीलः -लकः a linch-pin,  a pin which fastens the yoke to the pole. -आवपनम् [अक्षान् पाशान् आवपति क्षिपत्यस्मिन्
 आ-वप्-आधारे ल्युट्] a dice-board (अक्षा उप्यन्ते$स्मिन्निति अक्षावपनम् अक्षस्थानावपनपात्रम्,  सायण). -आवलिःf.  a rosary. -आवापः [अक्षान् आवपति क्षिपति
 आवप्-अण्] a gambler,  keeper of the dice or gambling table
 he is one of the रत्निन्s mentioned in Taitt. Saṁ. I.8.9.1.2 and Śat. Br.5.3.2
 also ˚अतिवापः (अक्षावापो नाम अक्षाणां क्षेप्ता अक्षगोप्ता वा द्यूतकारः). -उपकरणम् a piece at chess.-कर्णः hypotenuse,  particularly of the triangle formed with the gnomon of a dial and its shadow
 (astr. ) argument of the latitude. -कुशल,  -शौण्ड a.
  [स. त.] skilful in gambling. -कूटः [ अक्षस्य कूट इव] the pupil of the eye.-कोविद,  -ज्ञ a.
  skilled in dice
 so ˚विद्,  ˚वेत्तृ &c.
  -क्षेत्रम् [अक्षनिमित्तं क्षेत्रम्] an astronomical figure (अक्षसाधनार्थं क्षेत्रतया कल्पितानां अक्षभवानामष्टानां क्षेत्राणामेकं). -ग्लहः [तृ. त.] gambling,  playing at dice. -चक्रम् the circle of sensual passions. दृढनियमित ˚क्रः K.*
  37 (also axis and wheels). -जम् [अक्षात् जायते
 जन्-ड]

direct knowledge or cognition. 

a thunderbolt (वज्रम् अस्थिरूपावयवजातत्वात्तस्य तन्नामत्बम्).

a diamond.

अक्षक्षेत्रम् q.v. (m.  in some of these senses).-जः N.
  of Viṣṇu. -तत्त्वम्,  -विद्या the science of gambling
 ˚विद् skilled in the principles of gambling. -दण्डः axle-pole.-दर्शकः,  -दृश् [अक्षाणाम् ऋणादानादिव्यवहाराणां दर्शकः दृश्-ण्वुल्,  अक्षान् पश्यतीति दृश् -क्विप् कुत्वम्]

a judge (one who tries lawsuits).

a superintendent of gambling. -दृक्कर्मन् n.
  operation or calculation for latitude. -देविन् m.
 . [अक्षैर्दीव्यति,  दिव्-णिनि],  अक्षद्यूः,  [दिव्-क्विपू ऊठ् P.
 VI.4.19.] -द्यूतः [अक्षैर्द्यूतं यस्य] a gambler,  dicer. -द्यूतम् dice play,  gambling
 ˚तादिगणः a class of words mentioned in P.
 IV.*  4.19. -द्यूतिकम् [अक्षद्यूत- ठक्] dispute at play. -द्रुग्ध a.
  [अक्षैः द्रुग्धः] unlucky at dice (opposed to अक्षप्रिय fond of dice,  or lucky in gambling). -धरः [अक्षं चक्रं रथावयवं तत्कीलकमिव कण्टकं वा धरतीति धरः धृ-अच् ष. त.]

N.
  of Viṣṇu.

N.
  of the plant (also called शाखोट)
 Trophis Aspera.  (Mar.  हेदि,  खरोत).

a wheel.

any one who bears a wheel,  or who holds dice. -धूः (धुर्) the yoke attached to the fore-part of the pole of a car. -धूर्तः [अक्षे तद्देवने धूर्तः] 'dice-rogue, ' a gamester,  a gambler. -धूर्तिलः [अक्षस्य शकटस्य धूर्तिं भारं लाति,  ला-क
 or अक्ष-धुर्-तिलप्रत्ययः] a bull or ox yoked to the pole of a cart. -पटलः[ष. त.]

a court of law.

depository of legal documents.

=
  अक्षि- पटलम्,  q. v.  -लः [अक्षाणां व्यवहाराणां पटलमस्त्यस्य अच्] a judge.

record-office (GI).

account-office (RT).-पटलाधिकृतः superintendent of records and accounts.-परि ind [अक्षेण विपरतिम् वृत्तं P.
 II.1.1 द्यूतव्यवहारे पराजये एवायं समासः Sk.] so as to be a loser (by an unlucky throw of dice) पाशकक्रीडायां यथा गुटिकापाते जयो भवति तद्वि- परीतपातः Tv.) -पाटः =
  ˚वाटः,  q. v.  -पाटकः [अक्षे व्यवहारे पाटयति
 पट् दीप्तौ-ण्वुल्] one who is well-versed in law,  a judge. -पातः [ष. त.] cast of dice. -पादः N.
  of the sage Gautama,  founder of the Nyāya system of philosophy,  or a follower of that system (अक्षं नेत्रं दर्शनसाधनतया जातः पादो$स्य
 अक्षपादो हि स्वमतदूषकस्य व्यासस्य मुखदर्शनं चक्षुषा न कर्तव्यम् इति प्रतिज्ञाय पश्चाद् व्यासेन प्रसादितः पादे नेत्रं प्रकाश्य तं दृष्टवान् इति प्रसिद्धिः Tv.) -पीडा [ष. त.]

an injury to the organs.

[अक्षम् इन्द्रियं रसनारूपं पीडयति आस्वादनात्
 पीड्-अच्] N.
  of the plant यवतिक्ता. (Mar.  शंखिनी). -भागः (˚अंशः) a degree of latitude. -भारः [ष. त.]

a cart-load.

the lower part of a chariot. (cf.   तत्तद्देशे तु छिद्रं स्यादक्षभारे रथान्तकम् । छिद्रे प्रवेशयेत् कीलं युक्त्या च पट्टयोजितम् ॥ Māna.  42.51-53.) -मदः [च. त.] a mad passion for gambling.-मात्रम् [अक्षो मात्रा यस्य]

anything as large as dice
 dice.

a moment of time (निमिषः) twinkling of an eye.-माला,  -सूत्रम् [अक्षाणां माला -सूत्रम्]

a rosary,  string of beads (अकारादिक्षकारान्तः अक्षः तत्कृता तत्प्रतिनिधिभूता वा माला)
 कृतो- $क्षसूत्रप्रणयी तया करः Ku.*
  5.11, 66
 ˚मालामुपयाचितुमागतो$स्मि K.*
  151. (It is made of रुद्राक्ष seeds,  corals,  crystals,  rubies,  gems &c.
 )

N.
  of अरुन्धती (अक्षमाला त्वरुन्धती - Hm. )
 अक्ष- माला वसिष्ठेन संयुक्ताधमयोनिजा...जगामाभ्यर्हणीयताम् Ms.*
  9.23. मातङ्गयामक्षमालायां गर्हितायां रिरंसया । Bu. ch.4.77. (अक्षस्य नक्षत्रचक्रस्य मालेव भूषणत्वात्
 सा ह्युत्तरस्यां दिशि गगने सप्तर्षिमण्डले मालारूपेण वसिष्ठसमीपे वर्तते सर्वेभ्यश्चोज्ज्वलत्वात्तस्या मालारूपेण स्थितत्वाच्च नक्षत्रचक्रभूषणत्वम् Tv). -राजः [अक्षाणां राजेव] one addicted to gambling
 also 'the die called Kali'. वामः [स. त.] an unfair gambler. -वाटः [अक्षाणां पाशकक्रीडानां बाटः वासस्थानम्]

a gambling house
 the gambling table.

[अक्षस्य रथचक्रस्य क्षुण्णस्थानस्य इव वाटः] a place of contest,  arena,  wrestling ground (तत्र हि रथचक्रक्षुण्णपांशुसदृशपांशुम- त्त्वात् तत्सदृशत्वम् Tv.) -विद a.
  skilled in gambling.-वृत्त a.
  [अक्षे वृत्तः व्यापृतः स. त.] engaged in,  addicted to,  gambling
 what has occurred in gambling. -वृत्तम् राशिचक्ररूपं वृत्तक्षेत्रम् the zodiacal circle. -शालिन् (शालिकः) officer in charge of the gambling house
 EI 24.173.-स्तुषः Beleric Myrobalan (Mar.  बेहडा) -हृदयम् perfect skill in,  or conversancy with,  gambling (lit.  the heart or innermost nature of dice or gambling)
 वशीकृताक्षहृदयां K.*
  131.

Apte 1890

English

 अक्षः [अश्-सः] 1 An axis,  axle,  pivot
 °भंगे Ms. 8. 291
 दृढधूः अक्षः P. V. 4. 74
 Śi. 12. 2,  18. 7
 ज्योतिश्चक्राक्षदंडः Dk. 1 axle-pole. 
2 The pole of a cart. 
3 A cart,  car
 also a wheel. 
4 The beam of a balance. 
5 Terrestrial latitude. 
6 A die for playing with
 cube. 
7 The seed of which rosaries are made. 
8 A weight equal to 16 māshas and called कर्ष. 
9 N. of the plant Terminalia Belerica (बिभीतक) the seed of which is used as a die
 also the nut of this plant
 यथा वै द्वे वामलके द्वे वा कोले द्वौ वाक्षौ मुष्टिरनुभवति Chān. Up.
 so धाराभिरक्षमात्राभिः. 
10 A shrub producing the rosary seed,  Eleocarpus Ganitrus
 the seed of this plant,  as also of another plant (इंद्राक्ष). 
11 A serpent
 hence a curve. 
12 Garuḍa. 
13 N. of a son of Rāvaṇa. 
14 The soul. 
15 Knowledge (usually,  sacred). 
16 Law
 a lawsuit
 legal procedure. 
17 A person born blind. 
18 The lower part of the temples (कर्णनेत्रयोर्मध्ये शंखादधोभागः). 
क्षं (अश्नुते व्याप्नोति विषयान् स्ववृत्त्या संयोगेन वा) 1 An organ of sense
 निरोधाच्चेतसोऽक्षाणि निरुद्धान्यखिलान्यपि Pt. 2. 154
 an object of sense
 m. also नियच्छेद्विषयेभ्योक्षान् Bhāg. 
2 The eye,  only at the end of Comp.
 जलजाक्ष,  कमलाक्ष,  &c. 
3 Sochal salt,  sea-salt. 
4 Blue vitriol (from it crystallized shape). [cf. L. axis
 Gr. akshon or axon,  old Germ. ahsa
 Germ. achse]. 
Comp. 
अग्रं the axle or its end
 the anterior end of the pole of a car. 
अग्रकीलः 
लकः a linch-pin,  a pin which fastens the yoke to the pole. 
आवपनं [अक्षान् पाशान् आवपति क्षिपत्यस्मिन्
 आ-वप्-आधारे ल्युट्] a dice-board (अक्षा उप्यंतेस्मिन्निति अक्षावपनं अक्षस्थानावपनपात्रंसायण). 
आवापः [अक्षान् आवपति क्षिपति
 आवप्-अण्] a gambler,  keeper of the dice or gambling table
 also °अतिवापः (अक्षावापो नाम अक्षाणां क्षेप्ता अक्षगोप्ता वा द्यूतकारः). 
कर्णः hypotenuse,  particularly of the triangle formed with the gnomon of a dial and its shadow
 (astr.) argument of the latitude. 
कुशल,  
शौंड a. [स. त.] skilful in gambling. 
कूटः [अक्षस्य कूट इव] the pupil of the eye. 
कोविद,  
ज्ञ a. skilled in dice
 so °विद्,  °वेत्तृ &c. 
क्षेत्रं [अक्षनिमित्तं क्षेत्रं] an astronomical figure (अक्षसाधनार्थं क्षेत्रतया कल्पितानां अक्षभवानामष्टानां क्षेत्राणामेकं). 
ग्लहः [तृ. त.] gambling,  playing at dice. 
चक्रं the circle of sensual passions
 दृढनियमित °क्रः K. 37 (also axis and wheels). 
जं [अक्षात् जायते
 जन्-ड] {1} direct knowledge or cognition. {2} a thunderbolt (वज्रं अस्थिरूपावयवजातत्वात्तस्य तन्नामत्वं). {3} a diamond. {4} अक्षक्षेत्रं q. v. (m. in some of these senses). 
जः N. of Viṣṇu. 
तत्त्वं,  
विद्या the science of gambling
 °विद skilled in the principles of gambling. 
दर्शकः,  
दृश् [अक्षाणां ऋणादानादिव्यवहाराणां दर्शकः दृश्-ण्वुल्,  अक्षान् पश्यतीति दृश् क्विप् कुत्वं] {1} a judge (one who tries law-suits). {2} a superintendent of gambling. 
देविन् m. [अक्षैर्दीव्यति,  दिव्-णिनि] a gambler,  gamester
 so अक्षद्यूः,  दिव्-क्विप् ऊठ् P. VI. 4. 19. 
ठ्यूतः [अक्षैर्ठ्यूतं यस्य] a gambler,  dicer. 
तं dice play,  gambling
 °तादिगणः a class of words mentioned in P. IV. 4. 19. 
द्यूतिकं [अक्षठ्यूत-ठक्] dispute at play. 
द्रुग्ध a. [अक्षैः द्रुग्धः] unlucky at dice (opposed to अक्षप्रिय fond of dice,  or lucky in gambling). 
धरः [अक्षं चक्रं रथावयवं तत्कीलकमिव कंटकं वा धरतीति
 धृअच्- ष. त.] {1} N. of Viṣṇu. {2} N. of the plant (शाखोट) Trophis Aspera. {3} a wheel. {4} any one who bears a wheel,  or who holds dice. 
धूः (धुर्) the yoke attached to the fore-part of the pole of a car. 
धूर्तः [अक्षे तद्देवने धूर्तः] ‘dice-rogue, ’ a gamester,  a gambler. 
धूर्तिलः [ अक्षस्य शकटस्य धूर्तिं भारं लाति,  ला-क
 or अक्ष-धुर् तिलप्रत्ययः] a bull or ox yoked to the pole of a cart. 
पटल [ष. त.] {1} a court of law. {2} depository of legal documents. {3} = अक्षिपटलं,  q. v. 
लः [अक्षाणां व्यवहाराणां पटलमस्त्यस्य अच्] a judge. 
परि ind. [अक्षेण विपरीतं वृत्तं P. II. 1. 10 ठ्यूतव्यवहारे पराजये एवायं समासः सि. कौ.] so as to be a loser (by an unlucky throw of dice) (पाशकक्रीडायां यथा गुटिकापाते जयो भवति तद्विपरीतपातः Tv.) 
पाटः = °वाटः,  q. v. 
पाटकः [अक्षे व्यवहारे पाटयति
 पट् दीप्तौ-ण्वुल्] one who is well-versed in law,  a judge. 
पातः [ष. त.] cast of dice. 
पादः N. of the sage Gautama,  founder of the Nyāya system of philosophy,  or a follower of that system (अक्षं नेत्रं दर्शनसाधनतया जातः पादो ऽस्य
 अक्षपादो हि स्वमतदूषकस्य व्यासस्य मुखदर्शनं चक्षुषा न कर्तव्यं इति प्रतिज्ञाय पश्चात् व्यासेन प्रसादितः पादे नेत्रं प्रकाश्य तं दृष्टवान् इति प्रसिद्धिः Tv.) 
पीडा [ष. त.] {1} injury to the organs. {2} [अक्षं इंद्रियरसनारूपं पीडयति आस्वादनात्
 पीडच्] N. of the plant यवतिक्ता. 
भागः (°अंशः) a degree of latitude. 
भारः [ष. त.] a cart-load. 
मदः [च. त.] mad passion for gambling. 
मात्रं [अक्षो मात्रा यस्य] {1} any thing as large as dice
 dice. {2} a moment of time (निमिषः),  twinkling of an eye. 
माला,  
सूत्रं [अक्षाणां माला-सूत्रं] a rosary,  string of beads (अकारादिक्षकारांतः अक्षः तत्कृता तत्प्रतिनिधिभूतावा माला)
 कृतोक्षसूत्रप्रणयी तया करः Ku. 5. 11,  6. 6
 °मालामुपयाचितुमागतोस्मि K. 151. It is made of रुद्राक्ष seeds,  corals,  crystals,  rubies,  gems &c. {2} N. of अरुंधती
 अक्षमाला वशिष्ठेन संयुक्ताधमयोनिजा जगामाभ्यर्हणीयतां Ms. 9. 23 (अक्षस्य नक्षत्रचक्रस्य मालेव भूषणत्वात्
 सा हि उत्तरस्यांदिशि गगने सप्तर्षिमंडले मालारूपेण वसिष्ठसमीपे वर्तते सर्वेभ्यश्च उज्ज्वलत्वात्तस्या मालारूपेण स्थितत्वाच्च नक्षत्रचक्रभूषणत्वं Tv). 
राजः [अक्षाणां राजेव] one addicted to gambling. 
वामः [स. त.] an unfair gambler. 
वाटः [अक्षाणां पाशकक्रीडानां वाटः वासस्थानं] {1} a gambling house
 the gambling table. {2} [अक्षस्य रथचक्रस्य क्षुण्णस्थानस्य इव वाटः] a place of contest,  arena,  wrestling ground (तत्र हि रथचक्रक्षुण्णपांशुसदृशपांशुमत्त्वात् तत्सदृशत्वं Tv.) 
वृत्त a. [अक्षे वृत्तः व्यापृतः स. त.] engaged in,  addicted to,  gambling
 what has occurred in gambling. 
त्तं राशिचक्ररूपं वृत्तक्षेत्रं the zodiacal circle. 
स्तुषः Beleric Myrobalan. 
हृदयं perfect skill in,  or conversancy with,  gambling (lit. the heart or innermost nature of dice or gambling)
 वशीकृताक्षहृदयां K. 131. 

Monier Williams Cologne

English

 1. अ॑क्ष m.
  an axle,  axis (in this sense also n.
 ,  L.
 )

 a wheel,  car,  cart

 the beam of a balance or string which holds the pivot of the beam

 a snake,  L.
 

 terrestrial latitude (cf.   -कर्ण,  -भा,  -भाग)

 the collar-bone,  ŚBr.
  

 the temporal bone,  Yājñ.
 

 N.
  of a measure (=  104 aṅgula)

 1. (also) a chariot,  Dharmaś.
 

 अक्ष [cf.   Lat.
  axis
 Gk. ἄξων
 Old Germ.
   ahsa
 Mod.
  Germ.
   Achse
 Lith.
  assis.]

 2. अक्ष॑ m.
  (√ 1. अश्,  Uṇ.
 ) a die for gambling

 a cube

 a seed of which rosaries are made (cf.   इन्द्राक्ष,  रुद्राक्ष)

 the Elaeocarpus Ganitrus,  producing that seed

 a weight called कर्ष,  equal to 16 māṣas

 Beleric Myrobalan (Terminalia Belerica),  the seed of which is used as a die

 a N.
  of the number 5

 अक्ष॑ n.
  sochal salt

 blue vitriol (from its cube-like crystals),  L.
 

 3. अक्ष n.
  an organ of sense

 sensual perception,  L.
 

 अक्ष m.
  the soul,  L.
 

 knowledge,  religious knowledge,  L.
 

 a lawsuit,  L.
 

 a person born blind,  L.
 

 N.
  of Garuḍa,  L.
 

 of a son of Rāvaṇa

 of a son of Nara,  &c.
  

 अक्ष 4a,  अक्ष-चरण,  &c.
   See col. 3.

 4. अक्ष n.
  [only ifc.  (f(ई). ) for अक्षि],  the eye.

Monier Williams 1872

English

 अक्ष 1. अक्ष,  अस्,  m. (fr. rt. 1. अश् or अज्?), 
an axle,  axis,  pivot,  (in this sense also अम्,  n.)
 a
wheel,  car,  cart
 pole of a car
 the beam of a balance
or string which holds the pivot of the beam
 a snake
terrestrial latitude
 the lower part of the temples
[cf. Lat. axis
 Gr. ἄξων Old Germ. ahsa
 Mod.
Germ. Achse
 Lith. assis].
—अक्ष-कर्ण,  अस्,  m.
the hypotenuse,  especially of the triangle formed with
the gnomon of a dial and its shadow
 (in astronomy)
argument of the latitude.
—अक्ष-ज,  अस्,  m. a dia-
mond
 a thunderbolt
 a N. of Viṣṇu.
—अक्ष-धुर्, 
ऊर्,  f. the yoke attached to the fore part of the pole of
a car.
—अक्ष-धूर्तिल,  अस्,  m. a bull,  an ox,  i. e.
yoked to the pole of a cart.
—अक्ष-पीडा,  f., 
N. of a plant.
—अक्ष-भाग,  अस्,  m. a degree of
latitude.
—अक्ष-भार,  अस्,  m. cart-load,  carriage-
load.
—अक्षांस (°ष-अं°),  अस्,  m. a degree of
latitude.
—अक्षाग्र (°ष-अग्°),  अम्,  n. the end of
an axle
 the anterior end of the pole of a car
 an
axle.
—अक्षाग्र-कील or -कीलक,  अस्,  m. a linch-
pin
 the pin which fastens the yoke to the pole.
—अक्षा-नह्,  त्,  त्,  त्,  Ved. tied to a cart or its pole.

 अक्ष 2. अक्ष,  अस्,  m. (said to be from rt. 1.
अश्,  a die for playing with
 a cube
 a seed of which
rosaries are made (in compound words,  like इन्द्रा-
क्ष,  रुद्राक्ष)
 a shrub producing that seed (Eleo-
carpus Ganitrus)
 a weight called कर्ष,  equal to 16
māṣas
 Beleric Myrobalan (Terminalia Belerica),  the
seed of which is used as a die
 (अम्),  n. sochal salt
blue vitriol (from its crystallized shape).
—अक्ष-
कुशल,  अस्,  आ,  अम्,  skilled in dice.
—अक्ष-ग्लह, 
अस्,  m. gambling,  playing at dice.
—अक्ष-ज्ञ,  अस्,  आ, 
अम्,  skilled in gambling.
—अक्ष-तत्त्व,  अम्,  n.
science of dice.
—अक्षतत्त्व-विद्,  त्,  त्,  त्,  skilled in
the principles of gambling.
—अक्ष-देवन,  अम्, 
n. gambling,  dice-playing.
—अक्ष-देविन्,  ई,  m. a
gamester.
—अक्ष-द्यू,  ऊस्,  m. a gambler,  a dice-
player.
—अक्ष-द्यूत,  अस्,  m. a gambler,  a dice-
player
 (अम्),  n. gambling.
—अक्ष-द्यूतिक,  अम्, 
n. dispute at play.
—अक्ष-द्रुग्ध,  अस्,  आ,  अम्, 
hated by,  i. e. unlucky at dice.
—अक्ष-धर,  अस्,  आ
or ई,  अम्,  one who has dice
 (अस्),  m. a plant,  Trophis
Aspera
 see साखोत.
—अक्ष-धूर्त,  अस्,  m. a game-
ster,  a gambler,  i. e. a dice-rogue.
—अक्ष-नैपुण or
-नैपुण्य,  अम्,  n. skill in gambling.
—अक्ष-परा-
जय,  अस्,  m. loss in gambling.
—अक्ष-पात,  अस्,  m.
cast of dice.
—अक्ष-पातन,  अम्,  n. act of casting dice.
—अक्ष-प्रिय,  अस्,  आ,  अम्,  fond of dice,  or (perhaps)
favoured by the dice,  lucky.
—अक्ष-मद,  अस्,  m.
intoxicating passion for dice.
—अक्ष-मात्र,  अम्,  n.
dice,  anything as big as dice
 the twinkling of an eye,  a
moment of time.
—अक्ष-माला,  f. a rosary,  a string
or necklace of beads,  especially of the seeds of the
Eleocarpus
 a N. of Arunḍhatī,  wife of Vasiṣṭha, 
from her wearing a rosary
 (अस्,  आ,  अम्),  or अक्ष-
मालिन्,  ई,  इनी,  इ,  wearing a rosary of seeds.
—अक्ष-
राज,  अस्,  m. the king of dice,  the die called Kali.
—अक्ष-वत्,  आन्,  अती,  अत्,  having dice,  relating to
dice,  gambling
 (ती),  f. a game of dice.
—अक्ष-
वाम,  अस्,  m. an unfair gambler.
—१। अक्ष-विद्, 
त्,  त्,  त्,  skilful in gambling.
—अक्ष-वृत्त,  अस्,  आ,  अम्, 
what has occurred in gambling.
—अक्ष-शौण्ड,  अस्, 
आ,  अम्,  fond of gambling.
—अक्ष-सूत्र,  अम्,  n. a
string or rosary of Eleocarpus seeds.
—अक्ष-स्तुष, 
अस्,  m. Beleric Myrobalan.
—अक्ष-हृदय,  अम्,  n.
innermost nature of dice,  perfect skill in gambling.
—अक्षहृदय-ज्ञ,  अस्,  आ,  अम्,  perfectly skilled in
gambling.
—अक्षावपन (°ष-आव्°),  अम्,  n. a dice-
beard.
—अक्षावाप or अक्षातिवाप (°ष-अत्°), 
अस्,  m. the keeper of the dice,  or of a gambling table.

 अक्ष 3. अक्ष,  अम्,  n. (fr. rt. 1. अश्?),  an organ
of sense,  an object of sense
 (अस्),  m. the soul
 know-
ledge,  religious knowledge
 the law
 a lawsuit
a person born blind
 N. of Garuḍa,  of a son of
Rāvaṇa,  of a son of Nara,  &c.
—अक्ष-दर्शक,  अस्, 
m. a judge,  i. e. one who sees lawsuits
 also अक्ष-
दृश्,  क्.
—अक्ष-पटल,  अम्,  n. court of law
 de-
pository of legal document.
—अक्ष-पाट,  अस्,  m. an
arena,  a wrestling ground,  place of contest.
—अक्ष-
पाटक or अक्ष-पाटिक,  अस्,  m. a judge,  i. e. ar-
ranger of a lawsuit.
—अक्ष-पाद,  अस्,  m. a follower
of the Nyāya or logical system of philosophy
 N. of
the Ṛṣi Gotama.
—अक्ष-वाट,  see अक्ष-पाट।
 — 2. अक्ष-विद्,  त्,  त्,  त्,  versed in law.

 अक्ष 4. अक्ष,  अम्,  n. the eye,  especially
substituted for अक्षि at the end of adjective com-
pounds,  the fem. being अक्षी [cf. Gr. ὄσσο,  ὄκκο
for ὄξο Lat. oculus
 Germ. Auge
 Russ. òko].

 2. अक्ष
 add — the collar-bone (Ved.)
 a mesh
(of a net).

Macdonell

English

 अक्ष 1. akṣá,  m.
  die for playing.

 अक्ष 2. ákṣa,  m.
  axle
 bone of the temples.

 अक्ष 3. akṣa,  m.
  n.
  organ of sense: —° = 🞄ákṣi,  eye.

 अक्ष 4. akṣa,  m.
  -kṣapaṇa,  -ka,  m.
  N. of 🞄a gambler.

Goldstucker

English

 अक्ष I. m. (-क्षः)
	^1 A die,  cubic or oblong,  for playing with.
	^2 Beleric myrobalan (Terminalia belerica),  a tree bearing
a medicinal fruit,  which is used also as a die.
	^3 A plant
(Elaeocarpus Ganitrus).
	^4 The seed of this plant of which
rosaries are made. In this sense it mostly occurs in com-
position,  as Rudrākṣa,  Indrākṣa qq. vv.
	^5 The name of
a weight,  a Karsha or sixteen māṣas.
II. m. (-क्षः)
	^1 A wheel.
	^2 The axle of a wheel.
	^3 A car.
	^4 A snake.
	^5 A name of Garuḍa.
	^6 A proper name,  be-
longing to several persons,  as to the son of Rāvaṇa,  to a
prince,  son of Nara &c.
	^7 Terrestrial latitude.
	^8 The string
that supports the two shafts of the handle of a balance in
which the axis of the beam is lodged.
	^9 The lower part
of the temples.
III. n. (-क्षम्)
	^1 An eye.
	^2 An organ of sense.
	^3 Any
thing perceptible by the senses.
	^4 Sochal salt.
	^5 Blue vitriol.
IV. Tatpur. m. (-क्षः)
	^1 The soul.
	^2 Knowledge,  especially
sacred knowledge.
	^3 Law suit,  legal procedings.
V. m. (-क्षः) A person born blind.
VI. (In
	^1 Bahuvrīhi and
	^2 Avyayībhāva compositions as a
substitute for अक्षि,  samāsta aff.
	^1 षच् and
	^2 टच्) An eye.
E. अक्ष ‘die’ is stated to be derived from अश्,  uṇ. aff. स.
For the etymology of this word see the Preface.

Benfey

English

 1. अक्ष अक्ष,  probably from a lost
vb. अक्ष्,  corresponding to ὀσσ in ὄσσομαι
 I. n.
 
 1. The eye
 particularly
as latter part of comp. adj.
 ,  f.
  क्षी।
 2.
An organ of sense,  Pañc. ii,  d. 164.
 II. m.
 
 1. A die,  Man.  4,  74.
 2. The
name of a plant,  Terminalia Bellerica, 
of which the nuts are used as dice,  and
the seed for making rosaries.
 -- Comp.
 
कमल-पत्र-,  adj.
 ,  f.
  क्षी,  adj.
  hav-
ing eyes like lotus-leaves.
कूट-,  m.
  a
false die.
जाल-,  m.
  a lattice window.
ताम्र-,  adj.
  red-eyed.
तारक-,  1. adj.
 
having stars for eyes. 2. m.
  a proper
name. त्र्यक्ष,  i. e.
त्रि-, 
 I. adj.
  having
three eyes.
 II. m.
  a name of Rudra-
Śiva,  and of a demon.  दशाक्ष,  i. e.
दशन्-,  m.
  the name of a spell or
charm
पद्म-,  adj.
  lotus-eyed.
पुण्डरीक-,  m.
  a name of Viṣṇu.
पुष्कर-,  adj.
  lotus-eyed.
मन्द-, 
n.
  modesty.
लोहित-,  adj.
  red-eyed.
सहस्र-, 
 I. adj.
  thousand-eyed.
 II. m.
 
a name of Indra.
सु-,  adj.
  1. hand-
some-eyed. 2. acute. -- Cf.  ὄσσομαι,  ὄκκος
Lat. oculus
 and see अक्षि।

 2. अक्ष अक्ष,  probably akin to अज्, 
m.
 
 1. The axle of a wheel.
 2. A
wheel.
 3. A car.
 -- Comp.
 
एक-,  adj.
 
having one axle. -- Cf.  ἄξων
 O.H.G.
ahsa
 A.S. eax
 Lat. axis.

Apte Hindi

Hindi

अक्षः
पुं*
  - "अक्ष्+अच्,  अश्+सः वा"
"धुरी,  धुरा"

अक्षः
पुं*
  - "अक्ष्+अच्,  अश्+सः वा"
गाड़ी के बीच में लगा लकड़ी का वह भाग जिसमें लोदे या लकड़ी की वह छड़ फंसाई हुई होती है जिस पर पहिया चलता है

अक्षः
पुं*
  - "अक्ष्+अच्,  अश्+सः वा"
"गाड़ी,  छकड़ा,  पहिया"

अक्षः
पुं*
  - "अक्ष्+अच्,  अश्+सः वा"
तराजू की डंडी

अक्षः
पुं*
  - "अक्ष्+अच्,  अश्+सः वा"
भौमिक अक्षांश

अक्षः
पुं*
  - "अक्ष्+अच्,  अश्+सः वा"
"चौसर,  चौसर का पासा"

अक्षः
पुं*
  - "अक्ष्+अच्,  अश्+सः वा"
रुद्राक्ष

अक्षः
पुं*
  - "अक्ष्+अच्,  अश्+सः वा"
कर्ष नामक १६ माशे की एक तोल

अक्षः
पुं*
  - "अक्ष्+अच्,  अश्+सः वा"
बहेड़े का पौधा

अक्षः
पुं*
  - "अक्ष्+अच्,  अश्+सः वा"
साँप

अक्षः
पुं*
  - "अक्ष्+अच्,  अश्+सः वा"
गरुड़

अक्षः
पुं*
  - "अक्ष्+अच्,  अश्+सः वा"
आत्मा

अक्षः
पुं*
  - "अक्ष्+अच्,  अश्+सः वा"
ज्ञान

अक्षः
पुं*
  - "अक्ष्+अच्,  अश्+सः वा"
"कानूनी कार्य विधि,  मुकदमा"

अक्षः
पुं*
  - "अक्ष्+अच्,  अश्+सः वा"
जन्मांध

अक्षम्
नपुं*
   - अक्ष्+अच्
"इन्द्रिय,  इन्द्रिय-विषय"

अक्षम्
नपुं*
   - अक्ष्+अच्
सामुद्रिक लवण

अक्षम्
नपुं*
   - अक्ष्+अच्
नीला थोथा

अक्षः
पुं*
  - अश्+सः
हिंडोले या पालकी की खिड़की

अक्षः
पुं*
  - अश्+सः
जूआ खेलना

Shabdartha Kaustubha

Kannada

अक्ष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಾರೆಗಿಡ
निष्पत्तिः - > अक्षू (व्याप्तौ) “अच्” (३-१-१३४) |
व्युत्पत्तिः - > अक्षति ।
अक्ष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಂಡಿ / ಗಾಡಿ
अक्ष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಂಡಿಯ ಅಚ್ಚು
अक्ष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಂಡಿಯ ಚಕ್ರ / ಗಾಲಿ
अक्ष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆತ್ಮ
अक्ष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಗಡೆಕಾಯಿ
निष्पत्तिः - > अशू (व्याप्तौ) “सः” (उ० ३-६५) ।
अक्ष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರುದ್ರಾಕ್ಷ
प्रयोगाः - > “अक्षदामरचनोचितैः फलैः” ।
उल्लेखाः - > याद० १७-३३ |
अक्ष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸರ್ಪ / ಹಾವು
अक्ष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಾವಣನ ಮಗ
अक्ष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗರುಡ
अक्ष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜ್ಞಾನ
अक्ष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನ್ಯಾಯ / ವ್ಯವಹಾರ
अक्ष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜಾತ್ಯಂಧ / ಹುಟ್ಟುಕುರುಡ
अक्ष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹದಿನಾರು ಮಾಷಗಳ ತೂಕ
अक्ष
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಇಂದ್ರಿಯ
निष्पत्तिः - > अक्ष् “अच्” (३-१-१३४) ।
व्युत्पत्तिः - > अक्ष्णोति व्याप्नोति विषयान् ।
अक्ष
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೌವರ್ಚಲವಣ
अक्ष
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೇತ್ರ / ಕಣ್ಣು
प्रयोगाः - > “सर्वे तेऽनिमिषैरक्षैस्तमनुद्रुतचेतसः” ।
उल्लेखाः - > रामा० ।
विस्तारः - > (ಅಕ್ಷಿಶಬ್ದವು ಸಮಾಸಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ जलजाक्षः,  पुण्डरीकाक्षः ಎಂದಾಗುವುದು).
अक्ष
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಸಾಂಜನ
विस्तारः - > 1. “अक्षो स्थस्यावयवे व्यवहारे विभीतके । पाशके शकटे कर्षे ज्ञाने चात्मनि रावणौ । अक्षं सौवर्चले तुत्थे हषीके” - हेम० | 2. “अक्षो ज्ञातार्थशकट्व्यबहारेषु पाशके । रुद्राक्षेन्द्राक्षयोः सर्पे बिभीतकतरावपि । चक्रे कर्षे पुमान् ब----- तुत्थे सौवर्चलेन्द्रिये” - मेदि० | 3. “न्यायोऽक्षो व्यवहारोऽथ” - वैज० |

L R Vaidya

English

 akza {% (I) m. %} 1. A die for playing with
part of a car
a wheel
a car
a snake
legal proceedings
a seed of which rosaries are made
the soul
sacred lore
a weight of 16 māshas
a person born blind
terrestrial latitude.

 akza {% (II) n. %} 1. An organ of sense
 2. sea-salt.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

५,  अक्ष,  अनिल,  अनुत्तर,  अर्थ,  असु,  आशुग,  इन्द्रिय,  इषु,  कङ्कपत्री,  करणीय,  कलङ्क,  कामगुण,  कामदेव,  खग,  तत्त्व,  तन्मात्र,  धी,  नाराच,  नालीक,  पक्षि,  पञ्च,  पतङ्ग,  पत्रिन्,  पर्व,  पवन,  पाण्डव,  पुत्र,  पृषत्क,  प्राण,  बाण,  भाव,  भूत,  भेदक,  मरुत्,  महाभूत,  महाव्रत,  मार्गण,  रत्न,  लेय,  लेयक,  वध,  वर्ष्मन्,  वात,  वायु,  विशिख,  विषय,  व्रत,  शर,  शरीर,  शस्त्र,  शिलीमुख,  शूक,  श्वसन,  समिति,  सायक,  स्मरबाण,  स्मरेषु

Bopp

Latin

 अक्ष m. (v. ईक्ष् videre)
1) oculus,  in fine compositorum
pro अक्षि -- v. gr. 681. -- e. c. पिङ्गाक्ष q. v. (gr.
ὌΣΣΟ,  ὌΚΚΟ per assimilationem ex ὌΞΟ,  lat. ocu-
lus abjecto s,  goth. augô -- Th. augan -- contra legem
quâ plerumque tenues in aspiratas sunt conversae,  quam
ob rem auhô exspectaveris,  cujus au ex vi euphonica lit-
terae h explicari posset,  ita ut genuinum a in u sit atte-
nuatum (*) -- sicut e. c. in lith. ugni-s = अग्नि ignis--
vocali u vero,  propter sequens h,  a euphonicum sit
praefixum
 russ. òko
 v. अक्षि).
2) talus. N. 7. 5.
3) rota
(cf. lat. axis = अक्षि q. v.
 gr. ἈΞΟΝ = अक्षन् q. v.
germ. vet. ahsa,  nostrum Achse
 lith. afzis ejecto क्,  fz
= ष्).
4) currus.
5) secundum Wils. a kind of seed
used for rosaries (Eloeocarpus).
6) dica,  lis.
(*) V. librum meum “Vocalismus” p. 227. n. 16.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

अक्ष
पु
अक्ष,  बिभीतकवृक्ष,  पाशक,  रावणि
अक्षो बिभीतको वृक्षः पाशकोऽक्षोऽक्षमिन्द्रियम् ।
अक्षो रावणिरित्युक्तः कृत्यमक्षन्तु निम्नगम् ॥ ८३ ॥
verse 1.1.1.83
page 0006

अक्ष
क्ली
अक्ष,  इन्द्रिय,  निम्नग-कृत्य
अक्षो बिभीतको वृक्षः पाशकोऽक्षोऽक्षमिन्द्रियम् ।
अक्षो रावणिरित्युक्तः कृत्यमक्षन्तु निम्नगम् ॥ ८३ ॥
verse 1.1.1.83
page 0006

Indian Epigraphical Glossary

English

 akṣa,  same as suvarṇa (q. v.).

 akṣa,  same as suvarṇa (q. v.).

Lanman

English

 1akṣá,  n. for akṣán at end of cpds [1315a].

 2akṣá,  m. a die for playing. [named, 
perhaps,  from its ‘eyes’ (1akṣá) or
‘spots.’]

 ákṣa,  m. axle. [cf. ἄξων,  Lat. axis,  AS.
eax,  Eng. axe (i. e. ‘axle’),  and axle.]

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 2. अक्ष 7. vgl. Zach. Beitr. — Wagen,  Dharmaśarm. 3,  35.

 3. अक्ष 1. n. auch: sinnliche Wahrnehmung,  Nyāyam. 1,  1,  17.

 5. *अक्ष m. Schlange,  Manm. IV,  16b. — °conduct,  Vās. 72,  3.

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
पाशकः प्रासकोऽक्षश्च देवनस्तत्पणो ग्लहः ॥ ४८६ ॥
-wordlist-
 
पाशक (पुं),  प्रासक (पुं),  अक्ष (पुं),  देवन (पुं),  अक्षपण (पुं),  ग्लह (पुं)

--source--
 
मृगयाक्षः स्त्रियः पानं वाक्पारुष्यार्थदूषणे ॥ ७३८ ॥
दण्डपारुष्यमित्येतद्धेयं व्यसनसप्तकम् ।
-wordlist-
 
मृगया (स्त्री),  अक्ष (पुं),  स्त्री (स्त्री),  पान (क्ली),  वाक्पारुष्य (क्ली),  अर्थदूषण (क्ली),  दण्डपारुष्य (क्ली),  व्यसनसप्तक (क्ली)

--source--
 
पाय्यं हस्तादिभिस्तत्र स्याद्गुञ्जाः पञ्च माषकः ॥ ८८३ ॥
ते तु षोडश कर्षोऽक्षः पलं कर्षचतुष्टयम् ।
बिस्तः सुवर्णो हेम्नोऽक्षे कुरुबिस्तस्तु तत्पले ॥ ८८४ ॥
तुला पलशतं तासां विंशत्या भार आचितः ।
शाकटः शाकटीनश्च शलाटस्ते दशाचितः ॥ ८८५ ॥
चतुर्भिः कुडवैः प्रस्थः प्रस्थैश्चतुर्भिराढकः ।
चतुर्भिराढकैर्द्रोणः खारी षोडशभिश्च तैः ॥ ८८६ ॥
-wordlist-
 
पाय्य (क्ली),  गुञ्जा (स्त्री),  माषक (पुंक्ली),  कर्ष (पुंक्ली),  अक्ष (पुं),  पल (पुंक्ली),  बिस्त (पुं),  कुरुबिस्त (पुं),  तुला (स्त्री),  भार (पुं),  आचित (पुं),  शाकट (पुं),  शाकटीन (पुं),  शलाट (पुं),  आचित (पुं),  कुडव (पुं),  प्रस्थ (पुं),  आढक (पुं),  द्रोण (पुं),  खारी (स्त्री)

--source--
 
सौवर्चलेऽक्षं रुचकं दुर्गन्धं शूलनाशनम् ।
-wordlist-
 
सौवर्चल (पुंक्ली),  अक्ष (क्ली),  रुचक (क्ली),  दुर्गन्ध (क्ली),  शूलनाशन (क्ली)

--source--
 
धात्री शिवा चामलकी कलिरक्षो बिभीतकः ॥ ११४५ ॥
-wordlist-
 
धात्री (स्त्री),  शिवा (स्त्री),  आमलकी (स्त्री),  कलि (पुं),  अक्ष (पुं),  बिभीतक (त्रि)

--source--
 
हृषीकमक्षं करणं स्रोतः खं विषयीन्द्रियम् ॥ १३८३ ॥
-wordlist-
 
हृषीक (क्ली),  अक्ष (क्ली),  करण (क्ली),  स्रोतस् (क्ली),  ख (क्ली),  विषयि (क्ली),  इन्द्रिय (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

अक्ष
अक्ष,  दुरोदर
अक्षो दुरोदरं प्रोक्तं सभिको द्यूतकारकः ॥ ३८८ ॥
verse 2.1.1.388
page 0045

न्याय
न्याय,  अक्ष
प्राड्विवाकोऽक्षदृक् स्थेयो न्यायोऽक्ष इति कथ्यते ।
verse 2.1.1.429
page 0049

ख
ख,  अक्ष,  इन्द्रिय,  स्रोतस्,  हृषीक,  करण
खमक्षमिन्द्रियं स्रोतो हृषीकं करणं स्मृतम् ॥ ५३५ ॥
verse 2.1.1.535
page 0061

कलि
कलि,  अक्ष,  विभीत
कलिरक्षो विभीतः स्यात्त्रितयं त्रिफला स्मृता ॥ ६१८ ॥
verse 2.1.1.618
page 0069

आकर्ष
आकर्ष,  द्यूत,  अक्ष,  सारिफलक
द्यूताक्षसारिफलकास्त्रयोऽप्याकर्षसंज्ञकाः ।
verse 5.1.1.845
page 0097

अक्ष
अक्ष,  आचार,  नयनादि,  द्यूतविशेष,  रथावयव,  विभीतक
आचारे नयनादौ द्यूतविशेषे तथा रथावयवे ।
अक्षं विभीतकेऽपि प्रयुञ्जते पञ्चसु प्राज्ञाः ॥ ८५२ ॥
verse 5.1.1.852
page 0097

नाममाला

Sanskrit

ख,  इन्द्रिय,  हृषीक,  श्रोतस्,  अक्ष,  करण
खमिन्द्रियं हृषीकं च श्रो(स्रो)तोऽक्षं करणं विदुः ।
verse 0.1.1.129
page 0065

Mahabharata

English

Aksha. § 615 (Skanda): IX,  45,  2560 (among the warriors of Skanda).

Aksha = Śiva (1000 names^2).

पुराणम्

English

अक्ष १ / AKṢA I. (Akṣakumāra).1) Genealogy.   Descended in order from viṣṇu as follows: brahmā-pulastya-viśravas-rāvaṇa-akṣa. (Uttararāmāyaṇa).2) Birth.   three sons were born to rāvaṇa,  King of the demons,  by his wife mandodarī. They were meghanāda,  atikāya and Akṣakumāra. Akṣakumāra was a redoubtable hero and a fierce fighter but was killed by hanūmān in laṅkā. (sarga 47,  sundara Kāṇḍa,  vālmīki rāmāyaṇa).

अक्ष २ / AKṢA II. We find another warrior of this name among the soldiers who came to help skanda in the KauravaPāṇḍava battle. (Śloka 58,  Chapter 45,  śalya Parva,  M.B.).

Vedic Reference

English

 1. Akṣa,  ‘axle, ’ is a part of a chariot often referred to in
the Rigveda^1 and later. It was apparently^2 fastened to the
body of the chariot (Kośa) by straps (akṣā-nah,  lit. ‘tied to the
axle, ’ though this word is also^3 rendered ‘horse’). The
heating of the axle and the danger of its breaking were known.^4
The part of the axle round which the nave of the wheel
revolved was called Āṇi,  ‘pin.’
1) i. 30,  14
 166,  9
 iii. 53,  17
 vi.
24,  3
 x. 89
 4,  etc.
2) Zimmer,  Altindisches Leben,  246.
3) Rv. x. 53,  7. Cf. Roth,  St. Peters-
burg Dictionary,  s.v.
4) Rv. i. 164,  13.

 2. Akṣa. — This word occurs frequently,  from the Rigveda
onwards,  both in the singular and plural,  meaning ‘die’ and
‘dice.’ Dicing,  along with horse-racing,  was one of the main
amusements of the Vedic Indian
 but,  despite the frequent
mention of the game in the literature,  there is considerable
difficulty in obtaining any clear picture of the mode in which it
was played.
(1) The Material. — The dice appear normally to have been
made of Vibhīdaka nuts. Such dice are alluded to in both the
Rigveda^1 and the Atharvaveda, ^2 hence being called ‘brown’
(babhru),  and ‘born on a windy spot.’^3 In the ritual game of
dice at the Agnyādheya and the Rājasūya ceremonies the
material of the dice is not specified,  but it is possible that
occasionally gold imitations of Vibhīdaka nuts were used.^4
There is no clear trace in the Vedic literature of the later use
of cowries as dice.^5
(2) The Number. — In the Rigveda^6 the dicer is described as
‘leader of a great horde’ (senānīr mahato gaṇasya),  and in
another passage^7 the number is given as tri-pañcāśaḥ,  an expres-
sion which has been variously interpreted. Ludwig, ^8 Weber, ^9
and Zimmer^10 render it as fifteen,  which is grammatically
hardly possible. Roth^11 and Grassmann^12 render it as ‘con-
sisting of fifty-three.’ Lüders^13 takes it as ‘consisting of one
hundred and fifty, ’ but he points out that this may be merely a
vague expression for a large number. For a small number
Zimmer^14 cites a reference in the Rigveda^15 to one who fears
‘him who holds four’ (caturaś cid dadamānāt),  but the sense of
that passage is dependent on the view taken of the method of
playing the game.
(3) The Method of Play. — In several passages of the later
Saṃhitās and Brāhmaṇas lists are given of expressions con-
nected with dicing. The names are Kṛta,  Tretā,  Dvāpara, 
Āskanda,  and Abhibhū in the Taittirīya Saṃhitā.^16 In the
Vājasaneyi Saṃhitā, ^17 among the victims at the Puruṣamedha, 
the kitava is offered to the Akṣarāja,  the ādinava-darśa to the
Kṛta,  the kalpin to the Tretā,  the adhi-kalpin to the Dvāpara, 
the sabhā-sthāṇu to the Āskanda. The lists in the parallel
version of the Taittirīya Brāhmaṇa are kitava,  sabhāvin,  ādinava-
darśa,  bahiḥ-sad,  and sabhā-sthāṇu, ^18 and Aksarāja,  Kṛta,  Tretā, 
Dvāpara,  and Kali. From the Śatapatha Brāhmaṇa^19 it appears
that another name of Kali was Abhibhū,  and the parallel lists
in the Taittirīya and Vājasaneyi Saṃhitās suggest that Abhibhū
and Akṣarāja are identical,  though both appear in the late
Taittirīya Brāhmaṇa list. The names of some of these throws
go back even to the Rigveda and the Atharvaveda. Kali occurs
in the latter, ^20 and Lüders^21 shows that in a considerable number
of passages in the former Kṛta means a ‘throw’ (not ‘a stake’^22
or ‘what is won’^23 and this sense is clearly found in the
Atharvaveda.^24 Moreover,  that there were more throws (ayāḥ)
than one is proved by a passage in the Rigveda, ^25 when
the gods are compared to throws as giving or destroying
wealth.
The nature of the throws is obscure. The St. Petersburg
Dictionary conjectures that the names given above were applied
either to dice marked 4,  3,  2,  or 1,  or to the sides of the dice so
marked,  and the latter interpretation is supported by some late
commentators.^26 But there is no evidence for the former
interpretation,  and,  as regards the latter,  the shape of the
Vibhīdaka nuts, ^27 used as dice,  forbids any side being properly
on the top. Light is thrown on the expressions by the descrip-
tion of a ritual game^28 at the Agnyādheya and at the Rājasūya
ceremonies. The details are not certain, ^29 but it is clear that
the game consisted in securing even numbers of dice,  usually a
number divisible by four,  the Kṛta,  the other three throws then
being the Tretā,  when three remained over after division by
four
 the Dvāpara,  when two was the remainder
 and the Kali, 
when one remained. If five were the dividing number,  then the
throw which showed no remainder was Kali,  the Kṛta was that
when four was left,  and so on. The dice had no numerals
marked on them,  the only question being what was the total
number of the dice themselves.
There is no reason to doubt that the game as played in the
Rigveda was based on the same principle,  though the details
must remain doubtful. The number of dice used was certainly
large, ^30 and the reference to throwing fours, ^31 and losing by one, 
points to the use of the Kṛta as the winning throw. The
Atharvaveda, ^32 on the other hand,  possibly knew of the Kali as
the winning throw. In one respect the ordinary game must
have differed from the ritual game. In the latter the players
merely pick out the number of dice required — no doubt to avoid
ominous errors,  such as must have happened if a real game had
been played. In the secular game the dice were thrown, ^33
perhaps on the principle suggested by Lüders:^34 the one
throwing a certain number on the place of playing,  and the other
then throwing a number to make up with those already thrown
a multiple of four or five. This theory,  at any rate,  accounts for
the later stress laid on the power of computation in a player, 
as in the Nala.
No board appears to have been used,  but a depression on which
the dice were thrown (adhi-devana,  devana, ^35 iriṇa^36 ),  was made
in the ground. No dice box was used,  but reference is made to
a case for keeping dice in (akṣa-vapana^37 The throw was called
graha^38 or earlier grābha.^39 The stake is called vij.^40 Serious
losses could be made at dicing: in the Rigveda a dicer laments
the loss of all his property,  including his wife.^41 Lüders^42 finds
a different form of the game referred to in the Chāndogya
Upaniṣad.^43
1) vii. 86,  6
 x. 34,  1.
2) Av. Paipp. xx. 4,  6.
3) Rv. x. 34,  5
 Av. vii. 114,  7
Rv. x. 34,  1.
4) Sāyaṇa on Taittirīya Saṃhitā,  i. 8, 
6,  12
 Śatapatha Brāhmaṇa,  v. 4,  4,  6.
5) Sāyaṇa,  loc. cit.,  and on Rv. i. 41,  9
Mahīdhara on Vājasaneyi Saṃhitā, 
x. 28.
6) x. 34,  12.
7) x. 34,  8.
8) See his translation.
9) Über das Rājāsūya,  72.
10) Altindisches Leben,  284.
11) Following Sāyaṇa on Rv. x. 34,  8.
12) In his translation.
13) Das Würfelspiel im alten Indien,  25.
14) Op. cit.,  283.
15) i. 41,  9.
16) iv. 3,  3,  1. 2.
17) xxx. 18.
18) iii. 4,  1,  16. These must be persons
conversant with dicing,  but the exact
sense of the names is unknown.
19) v. 4,  4,  6.
20) vii. 114,  1.
21) Op. cit.,  43 et seq, 
22) St. Petersburg Dictionary,  s.v.
23) Grassmann's Dictionary,  s.v.
24) vii. 52. See Rv. x. 42,  9 (kṛtaṃ
vicinoti)
 43,  5
 x. 102,  2
 v. 60,  1
ix. 97,  58
 i. 132,  1
 x. 34,  6
 i. 100,  9
viii. 19,  10.
25) x. 116,  9.
26) Ānandagiri on Chāndogya Upani-
ṣad,  iv. 1,  4
 Nīlakaṇṭha on Mahā-
bhārata,  iv. 50,  24.
27) Lüders,  op. cit.,  18.
28) Baudhāyana Śrauta Sūtra,  ii. 8
 9
Āpastamba Śrauta Sūtra,  v,  19,  4
 20, 
1,  with Rudradatta's note,  for the
Agnyādheya. Āpastamba,  xviii. 18,  16
st seq.,  describes the Rājasūya game, 
and cf. Maitrāyaṇī Saṃhitā,  iv. 4,  6
Taittirīya Brāhmaṇa,  i. 7,  10,  5
 Śata-
patha Brāhmaṇa,  v. 4,  4,  6
 Kātyāyana
Srauta Sūtra,  xv. 7,  5 et seq. For Kṛta
as four,  see Śatapatha Brāhmaṇa, 
xiii. 3,  2,  1
 Taittirīya Brāhmaṇa,  i. 5, 
11,  1.
29) See Caland,  Zeitschrift der Deut-
schen Morgenländischen Gesellschaft,  62, 
123 et seq.
30) Rv. x. 34,  8.
31) Rv. i. 41,  9. In x. 34,  2,  the loss
is ascribed to akṣasya ekaparasya,  which
confirms the explanation of Dvāpara
given in Pāṇiṇi,  ii. 1,  10.
32) vii. 114,  1.
33) Rv. x. 34,  1. 8. 9
 Av. iv. 38,  3.
34) Op. cit. 56.
35) Adhidevana in Av. v. 31,  6
 vi. 70, 
1
 Maitrāyaṇī Saṃhitā
 i. 6,  11
 iv. 4, 
6,  etc.
 devana in Rv. x. 43,  5. The
falling of the dice on the ground is
referred to in Av. vii. 114,  2.
36) Rv. x. 34,  1.
37) Śatapatha Brāhmaṇa,  v. 3,  1,  11.
38) Av. iv. 38,  1 et seq.
 cf. vii. 114,  5.
39) Rv. viii. 81,  1
 ix. 106,  3.
40) Rv. i. 92,  10
 ii. 12,  5
 lakṣa in
ii. 12,  4,  and often dhana. So Lüders, 
op. cit.,  10,  n. 5
 62,  n. 1. Roth and
Zimmer,  op. cit.,  286,  render ‘he makes
the dice secretly disappear’ (i. 92, 
10).
41) Rv. x. 34,  2. For cheating at
play cf. Rv. v,  85,  8
 vii. 86,  6
 104
14
 Av. vi. 118.
42) Op. cit.,  61.
43) iv. 1,  4
 6. According to Nīla-
kaṇṭha on Harivaṃśa,  ii. 61,  39,  the
stake was divided into ten parts,  and
the Kali then took one,  the Dvāpara
three,  the Tretā six,  and the Kṛta all
ten. This explanation seems harsh.
Cf. Roth,  Gurupūjākaumudī,  1-4
Zimmer,  Altindisches Leben,  283-287
Lüders,  Das Würfelspiel im alten Indien
Caland,  Zeitschrift der Deutschen Morgen-
ländischen Gesellschaft,  62,  123 et seq.
Keith,  Journal of the Royal Asiatic
Society,  1908,  823 et seq.

 3. Akṣa. — In the Chāndogya Upaniṣad (vii. 3,  1) this word
seems to denote the nut of the Vibhīdaka (Terminalia bellerica).

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  अक्षः
Root:  अक्ष
Gender:  पुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ car
⇒ axle
⇒ cube
⇒ soul
⇒ cart
⇒ wheel
⇒ snake
⇒ pivot
⇒ number 5
⇒ collar-bone
⇒ court of law
⇒ temporal bone
⇒ axis [computer]
⇒ person born blind
⇒ religious knowledge
⇒ terrestrial latitude
⇒ die in a game of dice
⇒ measure of 104 anGgulaH
⇒ weight equal to 16 mASaH
⇒ depository of legal documents
⇒ seed of which rosaries are made
⇒ beam of a balance or string which holds the pivot of the beam
Shloka(s): 
2|10|45|1 ► पणोऽक्षेषु ग्लहोऽक्षास्तु देवनाः पाशकाश्च ते। (शूद्रवर्गः)
3|3|136|1 ► स्याद्भेर्यां दुन्दुभिः पुंसि स्यादक्षे दुन्दुभिः स्त्रियाम्। (नानार्थवर्गः)
3|3|222|2 ► द्यूतेऽक्षे शारिफलकेऽप्याकर्षोऽथाक्षमिन्द्रिये॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 2|10|45|1 ⇢ अक्षः (अक्ष) (पुं) ⇒ car, axle, cube, soul, cart, wheel, snake, pivot, number 5, collar-bone, court of law, temporal bone, axis [computer], person born blind, religious knowledge, terrestrial latitude, die in a game of dice, measure of 104 anGgulaH, weight equal to 16 mASaH, depository of legal documents, seed of which rosaries are made, beam of a balance or string which holds the pivot of the beam
➠ 2|10|45|1 ⇢ देवनः (देवन) (पुं)
➠ 2|10|45|1 ⇢ पाशकः (पाशक) (पुं)
➠ 3|3|136|1 ⇢ दुन्दुभिः (दुन्दुभि) (स्त्री)
➠ 3|3|222|2 ⇢ आकर्षः (आकर्ष) (पुं) ⇒ spasm, magnet, shovel, play-board, attraction, organ of sense, playing with dice, bending (of a bow), dragging (as of a stone), drawing towards one's self, part of an elephant's trunk, instrument for collecting ashes, fascination or an object used for it
Related word(s): 
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ द्यूतक्रीडनम्
उपाधि ➡ उपकरणम्
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 अक्ष,  न ऊ व्याप्तौ । संहतौ । इति कविकल्पद्रुमः ।न अक्ष्णोति धनं लोकः । व्याप्नोति राशीकरोतिवा इत्यर्थः । ऊ आक्षिष्टां । आष्टां । इतिदुर्गादासः ।

 अक्ष,  ऊ व्याप्तौ । संहतौ । इति कविकल्पद्रुमः ।अक्षति धनं लोकः । व्याप्नोति राशीकरोति वाइत्यर्थः । ऊ आक्षिष्टां । आष्टां । इति दुर्गादासः ॥

 अक्षं,  क्ली,
   (अक्ष्णोति अक्षति वा अक्ष्यते वा अनेनअत्र वा अक्षू व्याप्तौ । पचाद्यच् घञ् वा । अ-श्नुते अत्यर्थं अशू व्याप्तौ । अशेर्देवने इति सोवा ।) इन्द्रियं । (यथा विष्णुपुराणे,  --“शब्दादिष्वनुरक्तानि निगृह्याक्षाणि योगवित् ।कुर्य्याच्चित्तानुकारीणि प्रत्याहारपरायणः” ॥
)सौवर्ञ्चलं । तुथं । इति मेदिनी । (चक्षुः । यथारामायणे,  --“सर्व्वे तेऽनिमिषैरक्षैस्तमनुद्रुतचेतसः” । इति ।)

 अक्षः,  पुं,
   कर्षपरिमाणं । (यथा,  --“ते षोडशाक्षः कर्षोऽस्त्री पलं कर्षचतुष्टयं” ।)पाशकः । (अक्षैरक्षान् वा दीव्यति । इतिसिद्धान्तकौमुदी ।) (पाशक्रीडा । यथाह मनुः) --‘मृगयाक्षो दिवास्वप्नः परीवादः स्त्रियो मदः’ ।)कलिद्रुमः । इत्यमरः । (विभीतकवृक्षः । यथाछान्दोग्ये -- यथा वै द्वे आमलके द्वे कोले द्वौवाक्षौ मुष्टिमनुभवति ।) ज्ञातार्थं । शकटः । व्यव-हारः । रुद्राक्षः । इन्द्राक्षः । सर्पः । चक्रं । इतिमेदिनी । (चक्रधारणदारुभेदः । यथा,  --“छिन्ननास्ये भग्नयुगे तिर्य्यक् प्रतिमुखागते ।अक्षभङ्गे च यानस्य चक्रभङ्गे तथैव च” ॥
)आत्मा । रावणपुत्रः । इति हेमचन्द्रः । (यथा रा-मायणे -- ‘निशम्य राजा समरे सहोत्सुकंकुमारमक्षं प्रसमैक्षताथ वै’ ।)जातान्धः । गरुडः । इति शब्दरत्नावली । (शिवः ।यथा भारते --“अक्षश्च रथयोगी च सर्व्वयोगी भहावलः” ।इति) संस्कृतपलभा । यथा,  --“चन्द्राश्विनिघ्ना पलभार्द्धिता चलङ्कावधिः स्यादिह दक्षिणोक्षः” ।इति भास्यती ॥
“प्रभा शरघ्ना स्वतुरीययोगा-दक्षः सदा दक्षिणदिक् प्रदिष्टः” ।इति जातकार्णवः --“दक्षिणोत्तररेखायां सा तत्र विषुवत् प्रभा ।शङ्कुच्छाया हते त्रिज्ये विषुवत् कर्णभाजिते ॥
लम्बाक्षय्ये तयोश्चापे लम्बाक्षौ दक्षिणौ सदा” ।इति सूर्य्यसिद्धान्तः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 अक्ष व्याप्तौ संहतौ च भ्वा०
  प० वेट् । अक्षति अक्ष्णोतिआक्षीत् आष्टाम् आक्षिष्टाम् आनक्षे । क्त अष्टः क्तिन्अष्टिः शतृ अक्ष्णुवन् इ अक्षि--कनिन् अक्ष ।

 अक्ष न०
  अश्नुते व्याप्नोति विषयान् स्ववृत्त्या संयोगेन वाअश--स । इन्द्रिये,  “अक्षाणि पण्डितजना विदुरिन्द्रि-याणि” उ० नेत्रे,  अधोक्षज इति । तुत्थे (तुँते) सौवर्चलेच । ज्योतिषोक्ते राशिचक्रावयवभेदे । “शङ्कुर्नरोनाकथितः सएव स्वार्द्धाद्रवेर्या विषुवद्दिनार्द्धे । नतिःपलोऽक्षश्च सएव तज्ज्ञैस्तत्रोन्नतिर्यास्य सएव लम्ब इति”सिद्धान्तशिरोमणिगणिताध्यायोक्ते विषुवद्दिनार्द्धे खार्द्धापेक्षयानतिरूपे पलांशभेदे पु०
  । एतद्विवरणम् भास्कराचार्य्येणप्रमिताक्षरायां स्वयमेव कृतम् । यथा “निरक्षदेशे (लङ्का-विभागे) यदेव विषुवन्मण्डलं तदेव सममण्डलं ततःक्षितिजादन्यदुन्मण्डलं नाम वलयं नास्ति तत्र ध्रुवौ चक्षितिजसंज्ञे,  अथ निरक्षदेशात् द्रष्टा यथा यथाउत्तरतो गच्छति तथा तथा उदक्ध्रुवमुन्नतं पश्यतितथा यैर्भागैर्ध्रुव उन्नतस्तैरेव भागैः अक्षसंज्ञैः स्वस्वस्तिकात्दक्षिणतोविषुवन्मण्डलं नतं पश्यतीति” । “चन्द्राश्वि १२निघ्ना पलभार्द्धिता च लङ्कावधिः स्यादिह दक्षिणोऽक्ष” इतिभास्वती । “उदग्दिशं याति यथा यथा नरस्तथा तथास्यान्नतमृक्षमण्डलम् । उदग्ध्रुवं पश्यति चोन्नतं क्षितेस्तद-न्तरे योजनजाः पलांशका इति सिद्धान्त शि० गोलाध्यायःयदि भूपरिधि (४९६७) योजनैश्चक्रांशाः (३६०) लभ्यन्तेतदापसारयोजनैः किमिति,  यद्यृक्षपरिधिना (३६०) भूप-रिधिः (४९६७) लभ्यते तदा अक्षांशैः किमिति,  त्रैराशिकेनफलं निरक्षदेशलङ्कास्वदेशयोरन्तरयोजनानि स्युरिति,  स्वयमेवप्रमिताक्षरायां व्याख्यातम्,  तथैव गोलाध्यायोक्तं दर्शितम् ।“योजनसंख्या भांशै (३६०) र्गुणिता स्वपरिधि (४९६७)हृता भवन्त्यंशाः (अक्षांशाः) । अक्षांशेभ्यो भूमौकक्षायां (ऋक्ष ३६० कक्षायाम्) वा योजनानिच व्यस्तमिति” । व्यस्तमिति भूपरिधिगुणिता भांशहृताअक्षसंख्या (योजनसंख्या) भवतीति । निरक्षदेशात्क्षितिचतुर्थांशे किल मेरुस्तत्र नवतिः पलांशाः(अक्षांशाः) इति च तत्रैवोक्तम् । पाशके कर्षपरिमाणेच न०
  विभीतकवृक्षे (वयडा) तुषे,  आत्मनि रुद्राक्षे सर्पेजातान्धे गरुडे च पु०
  । तत्र रुद्राक्षे अक्षमाला ।कर्षे अनुभवति धाराभिरक्षमात्राभिरिति,  विभीतके “यथावै द्वे आमलके,  द्वे वा कौले द्वौ वाक्षौ इति” श्रुतिः ।व्यवहारे अक्षदर्शकः । रावणसुतभेदे पु०
  । तत्कथारामा० सु० ४३ अ० ।

Capeller

German

 1. अक्ष॑ m.
  Würfel.

 2. अ॑क्ष m.
  Achse.

 3. अक्ष m.
  (adj. —° f.
  रि) = अक्षि

Grassman

German

 1. akṣá,  m.,  der Würfel zum Spielen,  wahrscheinlich zu ákṣi,  ákṣan (Auge) gehörig,  indem er nach den Würfelaugen benannt scheint.
-ás {860, 4} (vājī́).
-ásya {860, 2} (ekaparásya).
-ā́s {853, 17} (níuptās).
-ā́sas {860, 6}. _{860, 7} (aṅkuśínas nitodínas).
-aís {860, 13} (mā́ dīvyas).

 2. akṣá,  Auge,  in Zusammensetzung mit an-,  bhūri-,  ṣaḍ-,  catur-,  sahasra-,  hiraṇya-,  so wie auch in ádhy-axa oder ádhi-akṣa
 siehe ákṣi.

 ákṣa,  m.,  Achse am Wagen. Die genaue Uebereinstimmung in der Form mit akṣa,  Auge (s. das folgende und vgl. ákṣi,  Auge mit lat. axi-s) lässt noch immer die von Benfey (S. V. glo.) angegebene Erklärung,  wonach die durch das Rad gesteckte Achse als Auge des Rades aufgefasst wurde,  als die wahrscheinlichste erscheinen. Vgl. die Genetiven ráthasya,  cakríos und die Zusammensetzung sam-akṣá.
-a [V.] {287, 19} (vīḍo vīḍita).
-as {164, 13}
 {166, 9}
 {287, 17}
 {465, 3}
 {625, 29}
 {911, 12} (ā́hatas).
-am {30, 14}. _{30, 15}
 {549, 4}.
-ena {915, 4} (neben cakríyā).
-e [L.] {666, 27} (araṭvé).

Burnouf

French

 अक्ष अक्ष m.
  primitivt. tout objet circulaire ou tournant:
roue,  et par extchar
 gr.
ἄξων
 lat. axis
 germ.  achse.
		 Osselet,  dé oblong,  puis cubique
		 grain de chapelet de l'elæocarpus
 terminalia belerica,  bot.
Esp. de serpent
		 surnom de गरुड।
		 Au fig. connaissance, 
savoir
 connaissance d'un procès.
 À la fin des composés,  अक्ष s'emploie pour अक्षि,  œil. À ce
sens se rapporte celui de aveugle-né.

Stchoupak

French

 १ अक्ष-
 m.
  dé (à jouer) 
 n.
  d'une plante (Terminalia Bellerica).
°कितव- m.
  joueur (de dés).
°कूट- nt. tricherie aux dés.
°क्षपण- m.
  n.
  d'un joueur.
°ग्लह- m.
  lancement des dés.
°देवितृ- ag. joueur de dés 
 °देविन्- °धूर्त- m.
  id.
°द्यूत- nt. jeu de dés.
°भूमि- f.
  place pour jouer aux dés.
°मद- m.
  passion au jeu de dés.
°माला- f.
  rosaire (fait avec les grains d'une plante) 
 Arundhatī 
-इका- rosaire 
 -इन्- m.
  Śiva.
°वलय- nt. rosaire 
 -इन्- a. qui porte un rosaire.
°सूत्र- nt. id.
°हृदय- nt. secret au jeu de dés ou adresse extrême à ce jeu.
अक्षातिवाप- m.
  surveillant du jeu (?).
अक्षावली- f.
  rosaire.

 २ अक्ष-
 m.
  essieu de voiture 
 maille 
 n.
  d'un homme.

 ३ अक्ष-
 v. {%akṣi- 
 %} m.
  nt. organe des sens.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.