| YouTube Channel

अ (a)

 
शब्दसागरः
English
अ The first letter of the alphabet, and inherent short vowel.
अ ind.
1. NO, not.
2. A private, prohibitive, and diminutive
particle.
3. An interjection of pity. It also implies degrees of
difference, and similarity. As a negative prefix to words
beginning with a vowel, अ is changed to अन्, as अ and अन्त
form अनन्त.
अ
m.
 (अः) A name of VISHṆU.
Capeller Eng
English
1 अ
pron.
 stem of 3^d
pers.
2 अ अन् neg. prefix, corresponding to Gr. ἀ ἀν, Lat. in, Germ.
un, etc.
Yates
English
अ The letter
a. A negative,
in, un,
not. An interjection, O! In
composition अ
a becomes अन्
an before a vowel
as, अन्_आदि.
अ (अः) 1.
m.
 A name of Vishnu.
Wilson
English
अ The first letter of the alphabet, and inherent short vowel.
अ ind.
1 No, not.
2 A privative, prohibitive, and diminutive particle.
3 An interjection of pity. It also implies degrees of difference, and
similarity. As a negative prefix to words beginning with a vowel, अ is
changed to अन्, as अ and अन्त form अनन्त.
अ
m.
 (अः) A name of VIṢṆU.
Apte
English
अ [a], The first letter of the alphabet
अक्षंराणामकारो$स्मि
Bg.*
 1.33. -अः [अवति, अतति सातत्येन तिष्ठतीति वा
अव्-अत् वा, ड Tv.]
N.
 of Viṣṇu, the first of the three sounds constituting the sacred syllable ओम्
अकारो विष्णुरुद्दिष्ट उकारस्तु महेश्वरः । मकारस्तु स्मृतो ब्रह्मा प्रणवस्तु त्रयात्मकः ॥ For more explanations of the three syllables अ, उ, म् see ओम्.
N.
 of Śiva, Brahmā, Vāyu, or Vaiśvānara. [अः कृष्णः शंकरो ब्रह्मा शक्रः सोमो$निलो$नलः । सूर्यः प्राणो यमः कालो वसन्तः प्रणवः सुखी ॥ Enm. अः स्याद् ब्रह्मणि विष्ण्वीशकूर्माणङ्करणेषु च। गौरवे$न्तःपुरे हेतौ भूषणे$ङ्घ्रावुमेज्ययोः ॥ Nm. अः शिखायां सिद्धमन्त्रे प्रग्राहे$र्के रथार्वणि । चक्रे कुक्कुटमूर्ध्नीन्दुबिम्बे ब्रह्मेशविष्णुषु ॥
ibid.
 Thus अः means Kṛiṣṇa, Śiva, Brahmā, Indra, Soma, Vāyu, Agni, the Sun, the life-breath, Yama, Kāla, Vasanta, Praṇava, a happy man, a tortoise, a courtyard, a battle, greatness, a female apartment in a palace, an object or a cause, an ornament, a foot, Umā, sacrifice, a flame, a particularly efficacious mantra, reins, the horse of chariot, a wheel, the head of a cock, the disc of the moon]
ind.
A Prefix corresponding to Latin in,
Eng.
 in or un,
Gr.
 a or an, and joined to nouns, adjectives, indeclinables (or rarely even to verbs) as a substitute for the negative particle ऩञ्, and changed to अन् before vowels (except in the word अ-ऋणिन्). The senses of न usually enumerated are six(a) सादृश्य 'likeness' or 'resemblance', अब्राह्मणः one like a Brāhmaṇa (wearing the sacred thread
&c.
 ), but not a Brāhmaṇa
a Kṣatriya, or a Vaiśya
अनिक्षुः a reed appearing like इक्षु, but not a true इक्षु. (b) अभाव 'absence', 'negation', 'want', 'privation'
अज्ञानम् absence of knowledge, ignorance
अक्रोधः, अनङ्गः, अकण्टकः, अघटः
&c.
 (c) अन्यत्व 'difference' or 'distinction'
अपटः not a cloth, something different from, or other than, a cloth. (d) अल्पता 'smallness', 'diminution', used as a diminutive particle
अनुदरा having a slender waist (कृशोदरी or तनुमध्यमा). (e) अप्राशस्त्य 'badness', 'unfitness', having a depreciative sense
अकालः wrong or improper time
अकार्यम् not fit to be done, improper, unworthy, bad act. (f) विरोध 'opposition', 'contrariety'
अनीतिः the opposite of morality
immorality
असित not white, black
असुर not a god, a demon
&c.
 These senses are put together in the following verse: तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता । अप्राशस्त्यं विरोधश्च ऩञर्थाः षट् प्रकीर्तिताः ॥ See न also. With verbal derivatives, such as gerunds, infinitives, participles, it has usually the sense of 'not'
अदग्ध्वा not having burnt
अपश्यन् not seeing
so असकृत् not once
अमृषा, अकस्मात्
&c.
 Sometimes in बहुव्रीहि अ does not affect the sense of the second member: अ-पश्चिम that which has no last, i. e. best, topmost
e. g. विपश्चितामपश्चिमः
cf.
 also
R.*
 19.1. अनुत्तम having no superior, unsurpassed, most excellent: (for examples see these words).
An interjection of (a) Pity (ah !) अ अवद्यं
P.
 I.1.14 Sk. (b) Reproach, censure (fie, shame)
अपचसि त्वं जाल्म
P.
 VI.3.73 Vārt. See अकरणि, अजीवनि also. (c) Used in addressing
अ अनन्त. (d) It is also used as a particle of prohibition.
The augment prefixed to the root in the formation of the Imperfect, Aorist and Conditional Tenses.
N.
 B. The application of this privative prefix is practically unlimited
to give every possible case would almost amount to a dictionary itself. No attempt will, therefore, be made to give every possible combination of this prefix with a following word
only such words as require a special explanation, or such as most frequently occur in literature and enter into compounds with other words, will be given
others will be found self-explaining when the English 'in', 'un', or 'not', is substituted for अ or अन् before the meaning of the second word, or the sense may be expressed by 'less', 'free from', 'devoid or destitute of'
&c.
अकथ्य unspeakable
अदर्प without pride, or freedom from pride
अप्रगल्भ not bold
अभग unfortunate
अवित्त destitute of wealth
&c.
 In many cases such compounds will be found explained under the second member. Most compounds beginning with अ or अन् are either Tatpuruṣa or Bahuvrīhi (to be determined by the sense) and should be so dissolved.
अम् [am],
ind.
Quickly.
A little.
cf.
 also अं सुखं कश्मलं दुःखं पूर्णं दूरं गतं वरम् Enm.
अम् [am], 1
P.
 [अमति, अमितुम्, अमित
Ved.
 pres. अमिति
अमीति]
To go
to go to or towards.
To serve, honour.
To sound.
To eat.
To be pernicious or dangerous
वराहमिन्द्र एमुषम्
Rv.*
 8.77.1.1
P.
 or
Caus.
 (आमयति)
To come upon, attack, afflict with sickness or pain from disease.
To be ill or be afflicted or diseased. _With सम्
Ved.
 1
A.
to convince oneself of, ascertain.
to ally or connect oneself with.
To fix or settle oneself.
Apte 1890
English
अ The first letter of the Nāgarī Alphabet.
अः [अवति, अतति सातत्वेन तिष्ठतीति वा
अव्-अत् वा, ड Tv.] 1 N. of Viṣṇu, the first of the three sounds constituting the sacred syllable ओम्
अकारो विष्णुरुद्दिष्ट उकारस्तु महेश्वरः । मकारस्तु स्मृतो ब्रह्मा प्रणवस्तु त्रयात्मकः ॥
for more explanation of the three syllables अ, उ, म् see ओम्.
2 N. of Śiva, Brahmā, Vāyu, or Vaiśvānara.
ind. 1 A prefix corresponding to Latin in, Eng. in or un, Gr. a or an, and joined to nouns, adjectives, indeclinables (or even to verbs) as a substitute for the negative particle नञ्, and changed to अन् before vowels except in the word अ-ऋणिन्. The senses of न usually enumerated are six- (a) सादृश्य ‘likeness’ or ‘resemblance’
अब्राह्मणः one like a Brāhmaṇa (wearing the sacred thread &c.), but not a Brāhmaṇa, but a Kṣatriya, or Vaiśya
अनिक्षु : a reed appearing like इक्षु, but not a true इक्षु. (b) अभाव ‘absence’, ‘negation’, ‘want’, ‘privation’
अज्ञानं absence of knowledge, ignorance
अक्रोधः, अनंगः, अकंटकः, अघटः &c. (c) भेद ‘difference’ or ‘distinction’
अपटः not a cloth, something different from, or other than, a cloth. (d) अल्पता ‘smallness’, ‘diminution’, used as a diminutive particle
अनुदरा having a slender waist (कृशोदरी or तनुमध्यमा). (e) अप्राशस्त्य ‘badness, ’ ‘unfitness, ’ having a depreciative sense
अकालः wrong or improper time
अकार्यं not fit to be done, improper, unworthy, bad act. (f) विरोध ‘opposition’, ‘contrariety’
अनीतिः the opposite of morality, immorality
असित not white, black
असुर not a god, a demon &c. These senses are put together in the following verse:
तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता । अप्राशस्त्यं विरोधश्च नञर्थाः षट् प्रकीर्तिताः ॥ See न also. With verbal derivatives, such as gerunds, infinitives, participles, it has usually the sense of ‘not’
अदग्ध्वा not having burnt: अपश्यन् not seeing
so असकृत् not once
अमृषा, अकस्मात् &c. Sometimes अ does not affect the sense of the second member
अ-पश्चिम that which has no last, i. e. last
अनुत्तम having no superior, unsurpassed, most excellent
for examples see the words.
2 An interjection of (a) Pity (ah!) अ अवद्यं P. I. 1. 14 Sk. (b) Reproach, censure (fie, shame)
अपचसि त्वं जाल्म P. VI. 3. 73 Vārt. See अकरणि, अजीवनि also. (c) Used in addressing
अ अनंत. (d) It is also used as a particle of prohibition.
3 The augment prefixed to the root in the formation of the Imperfect, Aorist and Conditional Tenses. N-B.
The application of this privative prefix is practically unlimited
to give every possible case would almost amount to a dictionary itself. No attempt will, therefore, be made to give every possible combination of this prefix with a following word
only such words as require a special explanation, or such as most frequently occur in the literature and enter into compounds, with other words, will be given
others will be found self-explaining when the English ‘in, ’ ‘un, ’ or ‘not, ’ is substituted for अ or अन् before the meaning of the second word, or the sense may be expressed by ‘less, ’ ‘free from, ’ ‘devoid or destitute of’ &c
अकथ्य unspeakable
अदर्प without pride, or freedom from pride
अप्रगल्भ not bold
अभग unfortunate
अवित्त destitute of wealth &c. &c. In many cases such compounds will be found explained under the second member. Most compounds beginning with अ or अन् are either Tatpuruṣa or Bahuvrīhi (to be determined by the sense) and should be so dissolved.
Monier Williams Cologne
English
1. अ the first letter of the alphabet
the first short vowel inherent in consonants.
2. अ (प्रगृह्य, q.v.), a vocative particle [अ अनन्त, O Viṣṇu],
T.
interjection of pity, Ah!
3. अ (before a vowel अन्, exc. अ-ऋणिन्), a prefix corresponding to Gk. ἀ, ἀν,
Lat.
 in,
Goth.
 and
Germ.
 un,
Eng.
 in or un, and having a negative or privative or contrary sense (अन्-एक not one
अन्-अन्त endless
अ-सत् not good
अ-पश्यत् not seeing)
rarely prefixed to
Inf.
 (अ-स्वप्तुम् not to sleep,
TāṇḍyaBr.
 ) and even to forms of the finite verb (अ-स्पृहयन्ति they do not desire,
BhP.
Śiś.
 ) and to pronouns (अ-सः not he,
Śiś.
अ-तद् not that,
BhP.
 )
occasionally denoting comparison (अ-ब्राह्मण like a Brahman,
T.
 )
sometimes disparagement (अ-यज्ञ a miserable sacrifice)
sometimes diminutiveness (cf. अ॑-कर्ण, अन्-उदरा)
rarely an expletive (cf. अ-कुप्य, अ-पूप). According to,
Pāṇ.
 vi, 2, 161, the accent may be optionally either on the first or last syllable in certain compounds formed with अ (as अ॑-तीक्ष्ण or अ-तीक्ष्ण॑, अ॑-शुचि or अ-शुचि॑, अ॑न्-अन्न or अन्-अन्न॑)
the same applies to stems ending in तृ accentuated on the first syllable before अ is prefixed
cf.
 also अ॑-तूर्त and अ-तू॑र्त, अ॑-भिन्न and अ-भिन्न॑,
&c.
4. अ the base of some pronouns and
pronom.
 forms, in अस्य, अत्र,
&c.
5. अ the augment prefixed to the root in the formation of the imperfect, aorist, and conditional tenses (in the Veda often wanting, as in Homer, the fact being that originally the augment was only prefixed in principal sentences where it was accentuated, whilst it was dropped in subordinate sentences where the root-vowel took the accent).
6. अ
m.
N.
 of Viṣṇu,
L.
 (especially as the first of the three sounds in the sacred syllable ओम्).
Monier Williams 1872
English
अ 1. अ, the first letter of the alphabet
the
first short vowel inherent in consonants.
—अ-कार,
अस्, m. the letter or sound अ।
अ 2. अ, ind. an interjection of pity (Ah!).
अ 3. अ (before a vowel अन्), a prefix cor-
responding to Gr. ἀ, ἀν Lat. in, Goth. and Germ. un,
Eng. in or un, and having a negative or privative or
depreciative sense
e. g. एक one, अन्-एक not one
अन्त end, अन्-अन्त endless
पश्यत् seeing, अ-पश्यत्
not seeing. Sometimes this prefix denotes com-
parison. It is occasionally an expletive.
अ 4. अ, the base of some pronouns and pro-
nom. forms
(substituted for इदम्, in अस्य, अत्र, &c.)
अ 5. अ, the augment prefixed to the root
in the formation of the imperfect, aorist, and con-
ditional tenses, by some considered as connected with
3. अ, and by others as connected with 4. अ।
अ 6. अ, अस्, m., N. of Viṣṇu (especially as the
first of the three sounds in the sacred syllable ॐ), also
of Brahmā, Śiva, and Vaiśvānara
(अम्), n. Brahma.
Macdonell
English
अ 1. a, pn. root used in the inflexion of idam 🞄and in some particles: a-tra, a-tha.
अ° 2. a-, अन्° an- before vowels, neg. px. = un-.
Goldstucker
English
अ I. The letter ă, the first of the alphabet and the short
vowel inherent in every consonant. See अकार.
II. The pronominal theme which occurs in the declension of
इदम् and is considered as a substitute for इदम् and एतत् qq. vv.
III. ind. (निपात) A particle, a shorter form of न (see also
अन and अना)
it is used
^1 In composition with nouns, when
it implies
a. Negation.
b. Privation or prohibition.
c. Diminu-
tion (i. e. a little).
d. Deterioration.
e. Similarity or comparison
in a few instances it has apparently become an expletive
cf.
e. g. कुप्य and अकुप्य, उदार and अनुदार, एडमूक and अनेडमूक.
If the noun begins with a vowel, it assumes the form of अन्,
as अ and अन्त form अनन्त
this rule is neglected sometimes,
if the vowel following the अ happen to be a ऋ
e. g. अ and
ऋणिन् form अनृणिन् and sometimes अऋणिन्.
^2 In con-
junction with an inflected verb, when it implies blame or re-
proach
e. g. अ करोषि वै त्वं जाल्म ‘how badly thou dost
(it), fool’. Accord. to an artificial E. from अत्, kṛt aff. ड.
IV. ind. (निपात) An interjection of pity.
V. 1. m. (अः)
^1 Vaiśvānara (in an Upan.).
^2 Brahman (m.).
^3 Viṣṇu.
^4 Siva. 2. n. (अम्) A name of the (neuter) Brahman.
Benfey
English
अऽ
अ-, a negative prefix, corre-
sponding to the अ꣡- privative in Greek
see
अन्-,
Hindi
Hindi
नहीं
Apte Hindi
Hindi
अ
अव्य* - अव्+ड
नागरी वर्णमाला का प्रथम अक्षर
अः
पुं*
 - अव्+ड
"विष्णु, पवित्र, 'ओम्' को प्रकट करने वाले तीन ध्वनियों मे से पहली ध्वनि"
अः
पुं*
 - अव्+ड
"शिव, ब्रह्मा, वायु, या वैश्वानर"
अः
अव्य* - अव्+ड निषेधात्मक अव्यय" 'न' के सामान्यतया छः अर्थ गिनाये गये हैं : - क सादृश्य = समानता या सरूपता यथा 'अब्राह्मणः' ब्राह्मण के समान जनेऊ आदि पहने हुए परन्तु ब्राह्मण न होकर्, क्षत्रिय वैश्य आदि। ख अभाव = अनुपस्थिति, निषेध, अभाव, अविद्यमानता यथा """"""""अज्ञानम्"""""""" ज्ञान का न होना, इसी प्रकार, अक्रोधः, अनंगः, अकंटकः, अघटः आदि। ग भिन्न्ता = अन्तर या भेद यथा 'अपटः' कपड़ा नहीं, कपड़े से भिन्न या अन्य कोई वस्तु। घ अल्पता = लघुता, न्यूनता, अल्पार्थवाची अव्यय के रूप में प्र्युक्त होता है-यथा 'अनुदरा' पतली कमर वाली कृशोदरी या तनुमध्यमा । च अप्राशअत्य = बुराई, अयोग्यता तथा लघूकरण का अर्थ प्रकट करना - यथा 'अकालः' गलत या अनुपयुक्त समय
'अकार्यम्' न करने य्प्ग्य, अनुचित, अयोग्य या बुरा काम। छ विरोध = विरोधी प्रतिक्रिया, वैपरीत्य यथा 'अनीतिः' नीति-विरुद्धता, अनैतिकता, 'असित' जो श्वेत न हो, काला। उपर्युक्त छः अर्थ निम्नांकित श्लोक में एकत्र संकलित हैं - तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता। अप्राशस्त्यं विरोधश्च नञर्थाः षट् प्रकीर्तिताः॥ दे* 'न' भी। कृदन्त शब्दों के सथ इसका अर्थ समान्यतः """"""""नहीं"""""""" होता है यथा 'अदग्ध्वा' न जलाकर, 'अपश्यन्' न देखते हुए। इसी प्रकार 'असकृत्' एक बार नहीं। कभी-कभी 'अ' उत्तरपद के अर्थ को प्रभावित नहीं करता यथा 'अमूल्य', 'अनुत्तम', यथास्थान।
अः
अव्य* - अव्+ड
विस्मयादि द्योतक अव्यय
अः
अव्य* - अव्+ड
रूप रचना के समय धातु के पूर्व आगम
अम्
अव्य* - अम्+क्विप्
"जल्दी, शीघ्र"
अम्
अव्य* - अम्+क्विप्
"जरा, थोड़ा"
अम्
"भ्वा* प* , , " - -
"जाना, की ओर जाना"
अम्
"भ्वा* प* , , " - -
"सेवा करना, सम्मान करना"
अम्
"भ्वा* प* , , " - -
शब्द करना
अम्
"भ्वा* प* , , " - -
"खाना, "
अम्
चु* प* या प्रेर* - -
"टूट पड़ना, आक्रमण करना, रोग से कष्ट होना, किसी व्याधि से पीड़ित होना "
अम्
चु* प* या प्रेर* - -
"रोगी होना, कष्टग्रस्त या रोगग्रस्त होना।"
अम्
भ्वा*पर* - -
"भयङ्कर होना, भययुक्त होना"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
अ
कन्नडार्थः - > ಅ
विस्तारः - > ಇದು ವರ್ಣಮಾಲೆ (ಸಮಾಮ್ನಾಯ)ಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯ ಅಕ್ಷರ. ಉದಾತ್ತ, ಅನುದಾತ್ತ, ಮತ್ತು ಸ್ವರಿತಗಳೆಂಬ ಮೂರು ಭೇದಗಳುಳ್ಳ ಈ ಹ್ರಸ್ವಾಕಾರವು ಪುನಃ ಅನುನಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಅನನು ನಾಸಿಕಗಳೆಂಬ ಭೇದದಿಂದ ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿ ಒಟ್ಟು ಆರು ವಿಧವಾಗುವುದು.
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು / ವಾಸುದೇವ.
विस्तारः - > "अकारो वासुदेवः स्यात्" |
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚತುರ್ಮುಖ ಬ್ರಹ್ಮ.
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರಮೇಶ್ವರ / ಮಹಾದೇವ.
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಮಠ / ಆಮೆ.
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಂಗಳ
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯುದ್ಧ / ಸಂಗ್ರಾಮ
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗೌರವ / ಮರ್ಯಾದೆ
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಂತಃಪುರ / ರಾಣಿವಾಸ.
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹೇತು / ಕಾರಣ
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭೂಷಣ / ಒಡವೆ
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚರಣ / ಪಾದ / ಕಾಲು
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಾರ್ವತಿ / ಗೌರಿ
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯಾಗ / ಯಜ್ಞ
विस्तारः - > ."अकारो ब्रह्मविष्णवीशकलठेय्वङ्गणे रणे । गौरवेऽन्तःपुरे हेतौ भूषणेऽङ् घ्रावुमज्ययः" || - नानार्थर ।
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸುಖ
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜ್ಞಾನ / ತಿಳಿವಳಿಕೆ
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಗೆ / ಶತ್ರು
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಿರಿ / ಬೆಟ್ಟ
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭೂಮಿ
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೃಕ್ಷ / ಮರ
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭ್ರಮರ / ದುಂಬಿ
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೃಗ / ಜಿಂಕೆ
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಿಂಹ
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವರಾಹ / ಹಂದಿ
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕರಡಿ
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕತ್ತೆ ಕಿರುಬ / ಶಿವಂಗಿ
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೀಮೆಹಸು / ಕಾಡುಹಸು
विस्तारः - > "सुखज्ञानमुमारातिगिरभूमिद्रमलिषु । मृगसंहवराहर्क्षतरक्षुगदयेष्वपि" ||- मेदि० ।
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಕೃತ್ ಪ್ರತ್ಯಯ
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಭಾವ
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರತಿಷೇಧ
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಲ್ಪ / ಸ್ವಲ್ಪ
अ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅನುಕಂಪ / ದಯೆ
विस्तारः - > “नव” ಸಂಬಂಧವಾದ “अ” ಕಾರವು ಆರು ವಿಧವಾದ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದೆ. 1. ಸಾದೃಶ್ಯ, 2. ಅಭಾವ. 3. ಅನ್ಯತ್ವ, ಭೇದ. 4. ಅಲ್ಪತ್ವ. 5. ಅಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ಮತ್ತು 6. ವಿರೋಧ. ಉದಾ: 1. अब्राह्मणः । 2. अपापम् । 3. अनश्वः । 4. अनुदरा कन्या । 5. अपशवः । ಮತ್ತು 6. अधर्मः । “तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता । अप्राशस्त्यं विरोधश्च नञर्थाः षट् प्रकीर्तिताः । 1. "अः” स्वल्पार्थेऽप्यभावेऽपि” - हेम । 2. “अशब्दः स्यादभावेऽपि स्वल्पार्थप्रतिपेधयोः । अनुकम्पायां च तथा वासुदेवेत्वनव्ययः” | - मेदि ।
L R Vaidya
English
a {% (I) ind. %} An interjection- (1) of pity
(2) of calling, e.g. अ अनंत
(3) of blame or reproach, e.g. अ पचसि त्वं जाल्म.
a {% (II) ind. %} A prefix implying- (1) negation arising from similarity, (e.g. अब्राह्मणः one who is not a Brāhmaṇa though like him)
(2) privation, (e.g. अघटः absence of घट)
(3) difference, (e.g. अपटः other than a पट)
(4) dimunition, (e.g. अनुदरा having a very slender waist)
(5) badness, (e.g. अनाचारः bad conduct)
(6) contrariety, (e.g. असित the contrary of white, i.e. black).These meanings are put together in the following stanza- तत्सादृश्य मभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता । अप्राशस्त्यं विरोधश्च नञर्थाः षट् प्रकीर्तिताः ॥If the noun to which अ is to be prefixed begins with a vowel, the अ assumes the form अन्, (e.g. अनाचार)
but if the vowel following the अ happens to be a ऋ, this rule is sometimes neglected, (e.g. अनृणिन् or अऋणिन्).
a {% (III) m. %} A name of Vishṇu
it is the first word in the mystic syllable ओम्, the other two being उ and म्. अकारो विष्णुरुद्दिष्ट उकारस्तु महेश्वरः । मकारस्तु स्मृतो ब्रह्मा प्रणवस्तु त्रयात्मकः ॥
a {% (IV) n. %} A name of Brahman (n.).
E Bharati Sampat
Sanskrit
वर्णमालायां आद्यः वर्णः ह्रस्वः। अस्य उच्चारणस्थानं कण्ठः। ‘अकुह विसर्जनीयानां कण्ठः’ सि०कौ०१०। सः त्रिधा उदात्तः, अनुदात्तः, स्वरितश्च । पुनः प्रत्येकं द्विधा अनुनासिकः, अननुनासिकश्च । एवं षड्विधः ।
Bopp
Latin
1. अ stirps demonstrativa
v. gr. 270.
2. अ (ut mihi videtur, a praec. v. gr. comp. 371.) particula
negativa, quae vocabulis praefigitur per compositionem.
Ante vocales ei additur न् euphonicum (v. gr. 114, 667
et cf. gr. ἀ, ἀν, lat. in, goth. et germ. un).
Edgerton Buddhist Hybrid
English
a-, an-, negative prefix:
(1) prefixed to finite verbs, as rarely in Skt. (Renou 〔p. 175〕) but rather often in Pali (CPD s.v. 7)
here not common: apaśyanti SP 〔324.2〕
anatikramāmo Mv 〔ii.80.8〕
anicchiyati (?) Mv 〔iii.295.18〕
see 〔§ 23.17〕
(2) in sense described for Pali in CPD s.v. 2, a cpd. in a- following the same word without a-, and preceding a form of kṛ: samitim asamitiṃ kṛtvā Divy 〔41.10〕, lit. making the assembly no assembly, i.e. quitting the assembly
tasya vacanam avacanaṃ kṛtvā Divy 〔41.28〕, disregarding his advice. See an-a-.
Lanman
English
1a, pron. root, see idam and 502.
2a, negative prefix, see an.
Kridanta Forms
Sanskrit
अम् (अ꣡मँ꣡ गत्यादिषु गतौ शब्दे सम्भक्तौ च - भ्वादिः - सेट्)
ल्युट् = अमनम्
अनीयर् = अमनीयः - अमनीया
ण्वुल् = अमकः - अमिका
तुमुँन् = अमितुम्
तव्य = अमितव्यः - अमितव्या
तृच् = अमिता - अमित्री
क्त्वा = अमित्वा
ल्यप् = प्र अम्य
क्तवतुँ = अमितवान् / आन्तवान् - अमितवती / आन्तवती
क्त = अमितः / आन्तः - अमिता / आन्ता
शतृँ = अमन् - अमन्ती
अम् (अ꣡मँ꣡ रोगे न मित् १९५० - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = आमनम्
अनीयर् = आमनीयः - आमनीया
ण्वुल् = आमकः - आमिका
तुमुँन् = आमयितुम्
तव्य = आमयितव्यः - आमयितव्या
तृच् = आमयिता - आमयित्री
क्त्वा = आमयित्वा
ल्यप् = प्राम्य
क्तवतुँ = आमितवान् - आमितवती
क्त = आमितः - आमिता
शतृँ = आमयन् - आमयन्ती
शानच् = आमयमानः - आमयमाना
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
2. अ° , अस्वप्तुम् Tāṇḍya-Br. 10, 4, 4.
4. *अ m. ° = सर्वज्ञो ऽर्हन्, S I, 53, 3. — Viṣṇu, H 31, 9
Vās. 113, 1.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
khyab 'jug
१) अ २) अज ३) कृष्ण ४) पुरुषोत्तम ५) विधि ६) विष्णु ७) सकीर्ण
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
प्रादुराविः प्रकाशे स्यादभावे त्व न नो नहि ।
-wordlist-
प्रादुर् (अ), आविर् (अ), प्रकाश (क्ली), अभाव (पुं), अ (अ), न (अ), नो (अ), नहि (अ)
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
अ, शार्ङ्गधारिन्
अः पुंल्लिङ्गः शार्ङ्गधारिण्यस्वल्पार्थेऽव्ययः पुनः ।
verse 1.1.1.2
page 0119
अ, अस्वल्पार्थ
अः पुंल्लिङ्गः शार्ङ्गधारिण्यस्वल्पार्थेऽव्ययः पुनः ।
verse 1.1.1.2
page 0119
पुराणम्
English
अ / A ({#a#}). The first letter (Vowel) of all Indian languages. According to the Nānārtharatnamālā this letter has the following meanings:--brahmā, viṣṇu, śiva, tortoise, courtyard, battle, harem, jewellery, sea, pārvatī and bowstring.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अ, अकारः । आद्यस्वरवर्णः । अस्योच्चारणस्थानंकण्ठः । स तु ह्रस्वो दीर्घः प्लुतश्च भवति । इतिव्याकरणं ॥
अस्य लेखनप्रकारो यथा, --“दक्षतः कुण्डली भूत्वा कुञ्चिता वामतो गता ।ततोर्द्ध्वसङ्गता रेखा दक्षोर्द्ध्वा तासुशङ्करः ॥
विधिर्नारायणश्चैव सन्तिष्ठेत् क्रमतः सदा ।अर्द्धमात्रा शक्तिरूपा ध्यानमस्य च कथ्यते ॥
”इति वर्णोद्धारतन्त्रं ॥
अस्य तत्त्वं यथा, --“श्टणु तत्त्वमकारस्य अतिगोप्यं वरानने ।शरच्चन्द्रप्रतीकाशं पञ्चकोणमयं सदा ॥
पञ्चदेवमयं वर्णं शक्तित्रयसमन्वितं ।निर्गुणं त्रिगुणोपेतं स्वयं कैवल्यमूर्त्तिमान् ॥
विन्दुतत्त्वमयं वर्णं स्वयं प्रकृतिरूपिणी” ।इति कामधेनुतन्त्रं ॥
अस्य पर्य्यायः ।“अः श्रीकण्ठो मातृकाद्योऽनन्तो विष्णुरनुत्तरः” ।इति वीजवर्णाभिधानं ॥
अन्यच्च ।“अः श्रीकण्ठः सुरेशश्च ललाटञ्चैकमात्रिकः ।पूर्णोदरी सृष्टिमेधौ सारस्वतः प्रियम्बदः ॥
महाब्राह्मी वासुदेवो धनेशः केशवोऽमृतं ।कीर्त्तिर्निवृत्तिर्व्वागीशो नरकारिर्हरो मरुत् ॥
ब्रह्मा वामाद्यजो ह्रस्वः करसुः प्रणवाद्यकः” ।प्रणवाद्यावयव इत्यर्थः ।“ब्रह्माणी कामरूपश्च कामेशी वासिनी बियत् ॥
विश्वेशः श्रीविष्णुकण्ठौ प्रतिपत्तिथिरंशिनी ।अर्कमण्डलवर्णाद्यौ ब्राह्मणः कामकर्षिणी” ॥
इति वर्णाभिधानतन्त्रं ॥
अ,
व्य,
 अभावः । अल्पः । निषेधः । अनुकम्पा । इतिमेदिनी । (नञोऽयमकारः षड्विधान् नञर्थान् बोध-यति । यथा, --“तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता ।अप्राशस्त्यं विरोधश्च नञर्थाः षट् प्रकीर्त्तिताः” ॥
इति । सादृश्ये यथा -- अब्राह्मणः ब्राह्मणसदृश-इत्यर्थः । अभावे यथा -- अभोजनं भोजनाभावः ।अन्यत्वे यथा, -- पटः अघटः, पटः घटभिन्न-इत्यर्थः । अल्पत्वे यथा -- अनुदरी कन्या अल्पोदरीइत्यर्थः । अप्राशस्त्ये यथा, -- अधनं चर्म्मधनं, चर्म्मधनम् अप्रशस्तधनम् इत्यर्थः । विरोधे यथा -- अधर्म्मः परापकारः, परापकारः धर्म्मविरोधीइत्यर्थः ।)
अः,
पुं,
 (अतति सर्व्वं व्याप्नोति इति अततेर्डः)विष्णुः । इति मेदिनी ।“अकारो विष्णुरुद्दिष्ट उकारस्तु महेश्वरः ।मकार उच्यते ब्रह्मा प्रणवेन त्रयो मताः” ॥
इति दुर्गादासधृतवचनं । (क्ली । ब्रह्म । यथा, --अ इ उ ए ओ ओम् कलाश्च मूलं ब्रह्म इतिकीर्त्तितम्, इति अग्निपुराणम् ।)
अं अंकारः । स तु अनुस्वारः । तन्त्रमते पञ्चदश-स्वरवर्णः । (स तु पाणिन्यादिमते अयोगवाह एव“अयोगवाहा विज्ञेया आश्रयस्थानभागिनः” ।इत्यक्तेः । नस्ति योगः अक्षरसमाम्नायसूत्रेषु येषांते अयोगास्तथापि वाहयन्ति णत्वषत्वकार्य्यं नि-र्व्वाहयन्तीति वाहाः अयोगाश्च ते वाहाश्चेतिअयोगवाहा अनुस्वारविसर्गजिह्वामूलीयोपाध्मा-नीया इत्यर्थः ।)विन्दुमात्रानुनासिकवर्णोऽयं अकार उच्चारणार्थः ।वोपदेवेनास्य नुरिति संज्ञा कृता । स तु नकार-मकारस्थानेऽपि भवति ॥
* ॥
“नुवीपूर्व्वेण संबद्धौ मून्यौ तु परगामिनौ ।चत्वारोऽयोगवाहाख्या णत्वकर्म्मण्यचो मताः” ॥
इति दुर्गादासः ॥
* ॥
“अंकारं विन्दुसंयुक्तं पीतविद्युत्समप्रभम् ।पञ्चप्राणात्मकं वर्णं ब्रह्मादिदेवतामयम् ॥
सर्व्वज्ञानमयं वर्णं विन्दुत्रयसमन्वितम्” ॥
इति कामधेनुतन्त्रम् ॥
(वङ्गीयभाषायाम् ।) तस्यलेखनप्रकारो यथा ।“अकाररूपशीर्षे तु दक्षिणे विन्दुरूपिणी ।ब्रक्ष्मा विष्णुश्च रुद्रश्च क्रमशस्तासु तिष्ठति ॥
या तु विन्दुमयी रेखा सैवाद्या शक्तिरीरिता” ॥
इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥
* ॥
अस्य नामानि यथा ।“अंकारश्चक्षुषो दन्तो घटिका समगुह्यकः ।प्रद्युम्नः श्रीमुखी प्रीतिर्वीजयोनिर्वृषध्वजः ॥
परं शशी प्रमाणीशः सोमविन्दुः कलानिधिः ।अक्रूरश्चेतना नादपूर्णा दुःखहरः शिवः ॥
शिवः शम्भुर्नरेशश्च सुखदुःखप्रवर्त्तकः ।पूर्णिमा रेवती शुद्धः कन्याचरवियद्रविः ॥
अमृताकर्षिणी शून्यं विचित्रा व्योमरूपिणी ।केदारो रात्रिनाशश्च कुब्जिका चैव वुद्वुदः” ॥
इति तन्त्रशास्त्रम् ॥
अं,
क्ली,
 परं ब्रह्म । इत्येकाक्षरकोषः ॥
(महेश्वरः ।यदुक्तम् महाभारते १३ । १७ । १२६ ।“विन्दुर्विसर्गः सुमुखः शरः सर्व्वायुधः सहः” ॥
)
अः अःकारः स च विसर्गः । द्विविन्दुमात्रकण्ठ्यवणा-ऽयं अकार उच्चारणार्थः । तन्त्रमते स च षोडश-स्वरवर्णः । (पाणिन्यादिमते अयं अयोगवाहएव ।अयोगवाहस्य व्युत्पत्तिस्तु अनुस्वारशब्दे द्रष्टव्या ।)वोपदेवेनास्य विरिति संज्ञा कृता । स तु सका-ररकारयोः स्थानेऽपि भवति ॥
* ॥
“अःकारं परमेशानि ! विसर्गसहितं सदा ।अःकारं परमेशानि ! रक्तविद्युत्प्रभामयम् ॥
पञ्चदेवमयो वर्णः पञ्चप्राणमयः सदा ।सर्व्वज्ञानमयो वर्ण आत्मादितत्त्वसंयुतः ॥
विन्दुत्रयमयो वर्णः शक्तित्रयमयः सदा ।किशोरवयसाः सर्व्वे गीतवाद्यादितत्पराः ॥
शिवस्य युवती एताः स्वयं कुण्डली मूर्त्तिमान्” ॥
इति कामधेनुतन्त्रम् ॥
(वङ्गीयभाषायां) तस्यलेखनप्रकारो यथा ।“अकाररूपदक्षे तु द्विविन्दुरध ऊर्द्ध्वतः ।ब्रह्मेशविष्णवस्तासु मात्रा शक्तिः समीरिता ॥
विन्दुद्वयान्विता रेखा सैवाद्या शक्तिरीरिता” ॥
इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥
* ॥
अस्य नामानि यथा ।“अः कण्ठको महासेनः कालापूर्णामृता हरिः ।इच्छा भद्रा गणेशश्च रतिर्विद्यामुखी सुखम् ॥
द्विविन्दुरसना सोमोऽनिरुद्धो दुःखसूचकः ।द्विजिह्वः कुण्डलं वक्त्रं सर्गः शक्तिर्निशाकरःसुन्दरी सुयशानन्ता गणनाथो महेश्वरः” ॥
इति तन्त्रशास्त्रम् ॥
अः,
पुं,
 महेश्वरः । इत्येकाक्षरकोषः ॥
(यदुक्तम्, --महाभारते १३ । १७ । १२६ ।“विन्दुर्विसर्गः सुमुखः शरः सर्व्वायुधः सहः” ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अ
पु०
 अवति रक्षति अतति सातत्येन तिष्ठतीति वा अव--अत--वा ड । विष्णौ “अकारो विष्णुरुद्दिष्ट उकारस्तु महेश्वरः ।मकारस्तु स्मृतोब्रह्मा प्रणवस्तु त्रयात्मक” इति । अस्य(विष्णोः) अपत्यम् अत इञ् इः (कामः) अस्य (विष्णोः)पत्नी ङीप् ई (लक्ष्मीः) ।
अ
अव्य०
 अव--प्रीणनादौ ड स्वरादिपाठादव्ययत्वम् । अभावे, प्रतिषेधे स्वल्पेऽर्थे अनुकम्पायां, सम्बोधने, अ अनन्त! ।अधिक्षेपे, अ पचसि त्वं जाल्म! । “उपसर्गस्वरविभक्ति-प्रतिरूपकाश्चेति” स्वरादिगणसूत्रे अ इति सिद्धान्त-कौमुद्यामुदाहृतं मनोरमायाञ्च अ संबोधने अधिक्षेपेनिषेधे चेति व्याख्यातम् । “अभावे नह्यनोन” इत्यमर-टीकायां नञादेशोऽयमित्युक्तम् । स च आदेशः नखनमुच्या-दिभिन्नशब्दघटके उत्तरपदस्थे हलादौ शब्दे परे भवति ।स तु नञर्थे एव स्थानितुल्यार्थकत्वादादेशस्य । नञर्थाश्चतत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता ।अप्राशस्त्यं विरोधश्च नञर्थाः षट् प्रकीर्त्तिताः ॥
इत्युक्तेः षड्विधाः । तत्र अब्राह्मणइत्यादौ ब्राह्मणसादृश्य-वत्त्वेन क्षत्त्रियादीनां बोधकता, अघटमित्यादौ घटा-भावस्य, अपट इत्यादौ पटभिन्नस्य, अनुदरा कन्येत्यादौअल्पोदरत्वस्य, अपशवो वै अन्ये गोऽश्वेभ्यइत्यादौ गवाश्व-भिन्नपशूनामप्राशस्त्यस्य, असुरः असित इत्यादौ च सुरसितविरोधस्य बोधकता । तत्रायं विशेषः नञः सर्व्वत्र अभावेभेदे च शक्तिः सादृश्यादौ तु निरूढलक्षणा । तत्र अघट-मित्यादौ अव्ययीभावे, अधन इत्यादौ बहुव्रीहौ भावकृदन्तोत्तरपदके “अभेदः अज्ञानमित्यादौ” नञ्तत्पुरुषे चअभावबोधकता । भावकृदन्तभिन्नोत्तरपदनञ्तत्पुरुषे तुअघट इत्यादौ भिन्नत्वबोधकतेति । अत्रेदं बोध्यम् ।समासे हलादौ उत्तरपदे नञः स्थाने अ इत्यादेशविधानेनसमासएवास्य नञर्थकस्य अ इत्यस्य प्रयोगः नान्यथा, सम्बो-धनाद्यर्थकस्य तु पृथक्प्रयोगः किन्तु “नञोनलोपस्तिङिक्षेपे” इति वार्त्तिकेन तिङन्तपदे परेऽपि नञादेशस्य विधा-नात् तस्यैव पृथक्प्रयोगः । अधिकं नञ्शब्दार्थावसरेवक्ष्यते । अजीवनिरित्यादौ अधिक्षेपार्थकता अजस्रमित्यादौउप० स० । तस्य च क्रियायोगात् प्रतिषेधार्थकता ।
अ “अःश्रीकण्ठः सुरेशश्च ललाटं चैकमातृकः । पूर्णोदरी सृष्टिमेषौ सारखतप्रियंवदः । महाब्राह्मी वासुदेवो-धनेशः केशवोऽमृतम् । कीर्त्तिर्निवृत्तिर्वागीशो नरका-रिर्हरोमरुत् । ब्रह्मा रामानुजोह्रस्व कामश्च प्रणवाद्यकः ।ब्रह्माणी कामरूपश्च कामेशीवासिनी वियत् । विश्वेशःश्रीविष्णुकण्ठौ प्रतिपत्तिथिरश्विनी । अर्कमण्डलं वर्णाद्योब्राह्मणः कामकर्षिणी” ।
अ “शृणु तत्त्वमकारस्य अतिगोप्यंवरानने! । शरच्-चन्द्रप्रतीकाशं पञ्चकोशमयं सदा । पञ्चदेवमयं वर्णंशक्तित्रयसमन्वितम् । निर्गुणं त्रिगुणोपेतं स्वयं कैव-ल्यमूर्त्तिमत् । विन्दुतत्त्वमयं वर्णं स्वयंप्रकृतिरूपकम्” ।
Capeller
German
1. अ Pron-Stamm der 3. Person.
2. अ, अन् (°—) negat. Präfix -un, vor Subst.,
Adj., Adv., Partic. u. Ger.
selten vor
Inf. und Verb. fin.
Grassman
German
1. (a). Deutestamm der 3. Person, siehe unter idám. Mit ihm zusammengesetzt sind á-tas, á-tra, a-dyá und wahrscheinlich alle Präpositionen und Partikeln der Form a-a, a-i, a-u, in denen zwischen den beiden Vokalen ein Konsonant steht.
2. (a). Deutestamm der 1. Person, siehe unter ahám.
3. (a-) siehe unter an-.
Burnouf
French
अ अ 1ʳᵉ lettre de l'alphabet sanscrit, nommée
अकार।
अ अ priv. Cette particule négative peut se placer devant
toutes les formes déclinables ou indéclinables des noms, des
adjectifs et des verbes, soit simples, soit composés
dans ce dernier
cas, elle nie toute l'idée contenue dans le mot
ex.
अनार्यजुष्ट qui n'est pas aimé des Aryas. Devant une voyelle,
on écrit अन्: अनार्य। Gr.
α, αν
lat. इन्
germ. उन्।
Le pfx. अ ne change qqf. rien au sens affirmatif des mots.
अ अ, dans le monosyll. ॐ, représente विष्णु।
Stchoupak
French
१ अ-
thème pron. , v. इदम्-।
२ अ
(dev. cons.) अन् (dev. voy.) préf. négatif (privatif,
antinomique)
devant noms, rar. devant pronoms et verbes.