पुष्प (puSpa)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 पुष्प r. 4th cl. (पुष्प्यति) To flower,  to blossom.  दि० पर० अक० सेट् ।

 पुष्प n.
  (-ष्पं)
	 1. A flower in general.
	 2. The menses.
	 3. Expansion, 
expanding.
	 4. The vehicle or car of KUVERA.
	 5. A disease of
the eyes,  specks on the eye,  albugo.
	 6. A topaz.
	 7. Gallantry, 
politeness,  (in erotic poetry.)
	 f.
  (-ष्पा) The capital of KARṆA,  or
Bhāgalpur.
	 m.
  (-ष्पः) Blossoming,  blooming,  expanding.
 E.
  पुष्प to
flower,  &c. अच् aff.
  

 पुष्प(ष्य)रथ m.
  (-थः) A car or carriage for travelling or pleasure,  or any
purpose except war.
 E.
  पुष्प a flower,  and रथ a car.

Capeller Eng

English

 पु॑ष्प n.
  bloom,  flower (adj.  —° f.
  आ or ई)
 m.
  topaz, 
a man's name.

Yates

English

 पुष्प (ष्पं) 1.
n.
  A flower in general
menses
 expansion
 albugo
 car
of
Kuvera. f.
  (ष्पा)
Bhāgalpur.

 पुष्प- हासा (सा) 1.
f.
  A woman du-
ring the time of menstruation. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

tadevasundaraMbhaviSyati 	-	 sent.
  	-	 Letusplantallthefloweringplantsontheleft-sideofthehouse.Thatonlywillbebeautiful.
सर्वदा सङ्गणकस्य पुरतः उपविश्य किम् करोति ? अङ्गणं गत्वा जलेन पुष्पसस्यानि सिञ्चतु 	-	 sarvadAsaGgaNakasyapurataHupavizyakimkaroti?aGgaNaMgatvAjalenapuSpasasyAnisiJcatu 	-	 sent.
  	-	 Whatareyoudoingsittinginfrontofthecomputerallthetime?Goandwatertheflower-plantsintheyard.
ज्रिम्भते  { जृम्भ् } 	-	  jrimbhate  { jRmbh } 	-	 verb 	-	  open  [ as a flower ]
कन्द-पुष्प 	-	  kanda-puSpa 	-	 m.
  	-	  tulip  [ flower,  Bot. ]
लक्ष्मीपुष्प 	-	  lakSmIpuSpa 	-	 n.
  	-	  clove
सुप्त 	-	  supta 	-	 adj.
  	-	  closed  [ e.g flower ]
अलिप्रिया 	-	  alipriyA 	-	 f.
  	-	 flower
मञ्जरी 	-	  maJjarI 	-	 f.
  	-	 flower
पीलु 	-	  pIlu 	-	 m.
  	-	 flower
प्रसव 	-	  prasava 	-	 m.
  	-	 flower
सुमनक 	-	  sumanaka 	-	 m.
  n.
  	-	 flower

पुष्प 	-	 puSpa 	-	 n.
  	-	 flower
पुष्प 	-	 puSpa 	-	 m.
  	-	  topaz
पुष्प 	-	 puSpa 	-	 n.
  	-	  particular disease of the eye
पुष्प 	-	 puSpa 	-	 n.
  	-	  expanding
पुष्प 	-	 puSpa 	-	 n.
  	-	  politeness
पुष्प 	-	 puSpa 	-	 n.
  	-	  albugo  [ fungus that causes white rust in plants ]
पुष्प 	-	 puSpa 	-	 n.
  	-	  gallantry
पुष्प 	-	 puSpa 	-	 n.
  	-	  spot on the nails and teeth
पुष्प 	-	 puSpa 	-	 n.
  	-	  blooming
पुष्प 	-	 puSpa 	-	 n.
  	-	  kind of perfume
पुष्प 	-	 puSpa 	-	 n.
  	-	  blossom
पुष्प 	-	 puSpa 	-	 n.
  	-	  menstrual flux
पुष्प 	-	 puSpa 	-	 n.
  	-	  vehicle of kubera
पुष्प 	-	 puSpa 	-	 n.
  	-	  declaration of love
कन्द-पुष्प 	-	  kanda-puSpa 	-	 m.
  	-	  tulip  [ flower,  Bot. ]
घण्टा-पुष्प 	-	  ghaNTA-puSpa 	-	 n.
  	-	  bellflower  [ Bot. ]
काकार पुष्प 	-	  kAkAra puSpa 	-	 n.
  	-	  cruciform flower  [ Bot. ]
पुष्प - पतङ्ग 	-	 puSpa - pataGga 	-	 m.
  	-	  butterfly  [ from Marathi ]

tadevasundaraMbhaviSyati 	-	 sent.
  	-	 Letusplantallthefloweringplantsontheleft-sideofthehouse.Thatonlywillbebeautiful.
सर्वदा सङ्गणकस्य पुरतः उपविश्य किम् करोति ? अङ्गणं गत्वा जलेन पुष्पसस्यानि सिञ्चतु 	-	 sarvadAsaGgaNakasyapurataHupavizyakimkaroti?aGgaNaMgatvAjalenapuSpasasyAnisiJcatu 	-	 sent.
  	-	 Whatareyoudoingsittinginfrontofthecomputerallthetime?Goandwatertheflower-plantsintheyard.
ज्रिम्भते  { जृम्भ् } 	-	  jrimbhate  { jRmbh } 	-	 verb 	-	  open  [ as a flower ]
कन्द-पुष्प 	-	  kanda-puSpa 	-	 m.
  	-	  tulip  [ flower,  Bot. ]
लक्ष्मीपुष्प 	-	  lakSmIpuSpa 	-	 n.
  	-	  clove
सुप्त 	-	  supta 	-	 adj.
  	-	  closed  [ e.g flower ]
अलिप्रिया 	-	  alipriyA 	-	 f.
  	-	  flower
मञ्जरी 	-	  maJjarI 	-	 f.
  	-	  flower
पीलु 	-	  pIlu 	-	 m.
  	-	  flower
प्रसव 	-	  prasava 	-	 m.
  	-	  flower
सुमनक 	-	  sumanaka 	-	 m.
  n.
  	-	  flower

पुष्प 	-	  puSpa 	-	 n.
  	-	  albugo  [ fungus that causes white rust in plants ]
अवपीडक 	-	  avapIDaka 	-	 m.
  	-	  sternutatory  [ substance that causes sneezing ]
प्रकर्तृ 	-	  prakartR 	-	 adj.
  	-	  one who causes
हेतुविद्या 	-	  hetuvidyA 	-	 f.
  	-	  science of causes
हेतुश्लिष्ट 	-	  hetuzliSTa 	-	 n.
  	-	  combining of causes
वनयितृ 	-	  vanayitR 	-	 adj.
  	-	  one who causes to ask
क्षवकृत् 	-	  kSavakRt 	-	 m.
  	-	  which causes sneezing
पातयितृ 	-	  pAtayitR 	-	 adj.
  	-	  one who causes to fall
प्लावयितृ 	-	  plAvayitR 	-	 adj.
  	-	  one who causes to swim
च्यवन 	-	  cyavana 	-	 m.
  	-	  one who causes to move
सङ्घभेदक 	-	  saGghabhedaka 	-	 adj.
  	-	  one who causes division
स्थापयितृ 	-	  sthApayitR 	-	 adj.
  	-	  one who causes to stand
प्रहासक 	-	  prahAsaka 	-	 m.
  	-	  one who causes laughter
हासक 	-	  hAsaka 	-	 m.
  	-	  one who causes laughter
प्रापयितृ 	-	  prApayitR 	-	 adj.
  	-	  one who causes to attain
वाचयितृ 	-	  vAcayitR 	-	 adj.
  	-	  one who causes to recite
कारणमाला 	-	  kAraNamAlA 	-	 f.
  	-	  series or chain of causes
प्रवर्तितृ 	-	  pravartitR 	-	 m.
  	-	  one who causes or effects
आतञ्चन 	-	  AtaJcana 	-	 n.
  	-	  that which causes coagulation
बीजगणित 	-	  bIjagaNita 	-	 n.
  	-	  calculation of primary causes

tadevasundaraMbhaviSyati 	-	 sent.
  	-	 Letusplantallthefloweringplantsontheleft-sideofthehouse.Thatonlywillbebeautiful.
सर्वदा सङ्गणकस्य पुरतः उपविश्य किम् करोति ? अङ्गणं गत्वा जलेन पुष्पसस्यानि सिञ्चतु 	-	 sarvadAsaGgaNakasyapurataHupavizyakimkaroti?aGgaNaMgatvAjalenapuSpasasyAnisiJcatu 	-	 sent.
  	-	 Whatareyoudoingsittinginfrontofthecomputerallthetime?Goandwatertheflower-plantsintheyard.
ज्रिम्भते  { जृम्भ् } 	-	  jrimbhate  { jRmbh } 	-	 verb 	-	  open  [ as a flower ]
कन्द-पुष्प 	-	  kanda-puSpa 	-	 m.
  	-	  tulip  [ flower,  Bot. ]
लक्ष्मीपुष्प 	-	  lakSmIpuSpa 	-	 n.
  	-	  clove
सुप्त 	-	  supta 	-	 adj.
  	-	  closed  [ e.g flower ]
अलिप्रिया 	-	  alipriyA 	-	 f.
  	-	 flower
मञ्जरी 	-	  maJjarI 	-	 f.
  	-	 flower
पीलु 	-	  pIlu 	-	 m.
  	-	 flower
प्रसव 	-	  prasava 	-	 m.
  	-	 flower
सुमनक 	-	  sumanaka 	-	 m.
  n.
  	-	 flower

Wilson

English

 पुष्प r. 4th. cl. (पुष्पति) To flower,  to blossom. 

 पुष्प
n.
  (-ष्पं)
1 A flower in general.
2 The menses.
3 Expansion,  expanding.
4 The vehicle or car of KUVERA.
5 A disease of the eyes,  specks on the eye,  albugo.
f.
  (-ष्पा) The capital
of KARṆA,  or Bhāgalpur.
E.
  पुष्प to flower,  &c. अच् aff.
  

Apte

English

पुष्पम् [puṣpam],  [पुष्प् विकाशे-अच्]

A flower,  blossom
 पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति Bg.*
  9.26.

The menstrual discharge
 as in पुष्पवती q. v. 

A topaz (पुष्पराग)
 Rām.*
  2.94.6.

A disease of the eyes (albugo).

The car or vehicle of Kubera
 see पुष्पक.

Gallantry,  politeness (in love language).

Expanding,  blooming,  blossoming (said to be m.
  in this sense).Comp.   -अग्रम् pistil.

अञ्जनम् calx of brass used as a collyrium. 

A white flower-like substance which appears when zinc is mixed with copper and heated for preparing brass.

Zinc oxide (Mar.  जस्तफूल). -अञ्जलिः a handful of flowers. -अनुगम् a powder promoting menstruation.  -अभिषेक =
  ˚स्नान q. v.  -अम्बु the honey of flowers. -अम्बुजम् the sap of flowers. -अवचयः collecting or gathering flowers. -अवचायिन् =
  पुष्पाजीव q. v. -अस्त्रः an epithet of the god of love. -आकर a.
  rich or abounding in flowers
 मासो नु पुष्पाकरः V.*
  1.9. -आगमः the spring. -आजीवः a florist,  garland-maker. -आननः a kind of liquor. -आपीडः a chaplet of flowers.-आयुधः,  -इषुः the god of love
 पुष्पायुधं दुराधर्षम् Mb.
 *  1. 172.17
 Mahimna 23. -आसवम् honey. -आसारः a shower of flowers
 पुष्पासारैः स्नपयतु भवान् व्योमगङ्गाजलार्द्रैः Me.*
  45. -आस्तरकः,  -आस्तरणम् the art of strewing flowers (one of the 64 Kalās). -उद्गमः appearance of flowers. -उद्यानम् a flower-garden.  -उपजीविन् m.
  a florist,  gardener,  garland-maker. -करण्डकम् N.
  of the garden of Ujjayinī. -करण्डिनी N.
  of the city,  Ujjayinī.

कालः 'flower-time',  the spring.

the time of the menses. -कासीसम् green (or black) sulphate of iron. -कीटः a large black bee. -केतनः,  -केतुः the god of love. (n.  )

calx of flowers.

vitriol (used as a collyrium). -गण्डिका N.
  of a kind of farce (in which men act as women and women as men)
 S. D. -गृहम् a flowerhouse,  conservatory. -घातकः the bamboo.

चयः gathering flowers

a quantity of flowers. -चापः the god of love. -चामरः a kind of cane. -जम् the juice of flowers. -दः a tree.

दन्तः N.
  of an attendant of Śiva. 

N.
  of the author of the Mahimnastotra. 

N.
  of the elephant presiding over the northwest
 शुद्धाक्षमैन्द्रं भल्लाटं पुष्पदन्तं तथैव च Hariv.

the sun and moon (dual). -दामन् n.
  a garland of flowers.

द्रवः the sap or exudation of flowers.

an infusion of flowers. -द्रुमः a flowering tree. -धः the offspring of an outcast Brāhmaṇa
 cf.
   व्रात्यात् तु जायते विप्रात् पापात्मा भूर्जकण्टकः । आवन्त्यवाटधानौ च पुष्पधः शैख एव च ॥ Ms.*
  1.21. -धनुस्,  -धन्वन् m.
  the god of love
 द्रुतमेत्य पुष्पधनुषो धनुषः Śi.*
  9.41
 शतमखमुपतस्थे प्राञ्जलिः पुष्पधन्वा Ku.*
  2.64. -धरः a.
  bearing flowers. -धारणः an epithet of Viṣṇu. -ध्वजः the god of love. -निक्षः a bee. -निर्यासः,  -निर्यासकः the sap,  nectar,  or juice of flowers. -नेत्रम् the tube of a flower. -पत्रिन् m.
  the god of love. -पथः,  -पदवी the vulva.  -पुटः the calyx of a flower.

(in music) a particular position in dancing. -पुरम् N.
  of Pāṭaliputra
 प्रासादवातायनसंश्रितानां नेत्रोत्सवं पुष्पपुराङ्गनानाम् R.*
  6.24. -प्रचयः,  -प्रचायः the plucking or gathering of flowers. -प्रचायिका gathering of flowers. -प्रस्तारः a bed or couch of flowers. -फलः the wood-apple tree.-बटुकः a courtier,  gallant
 (v. l.  for पुष्पनाटक),  -बलिः an offering of flowers. -बाणः,  -वाणः an epithet of the god of love. -भद्रः a kind of pavilion with 62 columns.-भवः the nectar or juice of flowers. -मञ्जरिका a blue lotus. -माला a garland of flowers.

मासः the month of Chaitra
 मम त्वयं विना वासः पुष्पमासे सुदुःसहः Rām.*
  4.1. 41.

the spring
 अजितभुवनस्तथा हि लेभे सिततुरगे विजयं न पुष्पमासः Ki.*
  1.35. -यमकम् a kind of Yamaka
 cf.
   Bk.*
  1.14. -रजस् n.
  the pollen.  -रथः a carriage for travelling or for pleasure (but not for war)
 मुख्यः पुष्परथो युक्तः किं न गच्छति ते$ग्रतः Rām.*
  2.26.15. -रसः the nectar or juice of flowers. ˚आह्वयम् honey. -रागः,  -राजः a topaz. -रेणुः pollen
 वायुर्विधूनयति चम्पकपुष्पपेणून् Kavirahasya
 R.*
  1.38. -पुष्परोचनः the Nāgakesara tree. -लावः a flower-gatherer. (-वी) a female flowergatherer
 Me.*
  26. -लिक्षः,  -लिह् m.
  a bee. -लिपिः A particular style of writing. -वर्षः,  -वर्षणम् a shower of flowers
 सुरभि सुरविमुक्तं पुष्पवर्षं पपात R.*
  12.12
 पुष्पवर्षो महानभूत् Rām.  -वाटिका,  -वाटी f.
  a flower-garden. -वृक्षः a tree bearing flowers. -वृष्टिः f.
  a shower of flowers
 परस्परशरव्राताः पुष्पवृष्टिं न सेहिरे R.*
  12.94. -वेणी a garland of flowers. -शकटिका,  -शकटी a heavenly voice,  voice from heaven.  ˚निमित्तज्ञानम् Knowledge of the omens which result from heavenly voices (one of the 64 Kalās). -शय्या a flowery bed,  a couch of flowers. -शरः,  -शरासनः,  -सायकः the god of love.-समयः the spring. -सारः,  -स्वेदः the nectar or honey of flowers. -सारा the holy basil. -सिता a kind of sugar.-स्नानम् a kind of inauguration. 

हासः an epithet of Viṣṇu.

the blooming of flowers. -हासा a woman in her courses. -हीना a woman past child-bearing.

Apte 1890

English

 पुष्पं [पुष्प् विकाशे-अच्] 1 A flower,  blossom. 
2 The menstrual discharge
 as in पुष्पवती q. v. 
3 A topaz. 
4 A disease of the eyes (albugo). 
5 The car or vehicle of Kubera
 see पुष्पक. 
6 Gallantry,  politeness (in love language). 
7 Expanding,  blooming,  blossoming (said to be m. in this sense). 
Comp. 
अंजनं calx of brass used as a collyrium. 
अंजलिः a handful of flowers. 
अभिषेक = °स्नान q. v. 
अंबुजं the sap of flowers. 
अवचयः collecting or gathering flowers. 
अवचायिन् = पुष्पाजीव q. v. 
अस्त्रः an epithet of the god of love. 
आकर a. rich or abounding in flowers
 मासो नु पुष्पाकरः V. 1. 9. 
आगमः the spring. 
आजीवः a florist,  garland-maker. 
आननः a kind of liquor. 
आपीडः a chaplet of flowers. 
आयुधः,  
इषुः the god of love. 
आसवं honey. 
आसारः a shower of flowers
 Me. 43. 
उद्रमः appearance of flowers. 
उद्यानं a flower-garden. 
उपजीविन् m. a florist,  gardener,  garland-maker. 
कालः {1} ‘flower-time, ’ the spring. {2} the time of the menses. 
कासीसं green (or black) sulphate of iron. 
कीटः a large black bee. 
केतनः the god of love. 
केतुः the god of love. (
n.) {1} calx of flowers. {2} vitriol (used as a collyrium). 
गृहं a flowerhouse,  conservatory. 
घातकः the bamboo. 
चयः {1} gathering flowers {2} a quantity of flowers. 
चापः the god of love. 
चामरः a kind of cane. 
जं the juice of flowers. 
दः a tree. 
दंतः {1} N. of an attendant of Śiva. {2} N. of the author of the Mahimna stotra. {3} N. of the elephant presiding over the north-west. {4} the sun and moon (dual). 
दामन् n. a garland of flowers. 
द्रवः {1} the sap or exudation of flowers. {2} an infusion of flowers. 
द्रुमः a flowering tree. 
धः the offspring of an outcast Brāhmaṇa
 cf. Ms. 10. 21. 
धनुस्,  
धन्वन् m. the god of love
 Śi. 9. 41
 Ku. 2. 64. 
धर a. bearing flowers. 
धारणः an epithet of Viṣṇu. 
ध्वजः the god of love. 
निक्षः a bee. 
निर्यासः,  
निर्यासकः the sap,  nectar,  or juice of flowers. 
नेत्रं the tube of a flower. 
पत्रिन् m. the god of love. 
पथः the vulva. 
पुटः the calyx of a flower. 
पुरं N. of Pātaliputra
 R. 6. 24. 
प्रचयः,  
प्रचायः the plucking or gathering of flowers. 
प्रचायिका gathering of flowers. 
प्रस्तारः a bed or couch of flowers. 
फलः the wood-apple tree. 
बलिः an offering of flowers. 
बाणः 
वाणः an epithet of the god of love. 
भवः the nectar or juice of flowers. 
मंजरिका a blue lotus. 
माला a garland of flowers. 
मासः {1} the month of Chaitra,  {2} the spring. 
रजस् n. the pollen. 
रथः a carriage for travelling or for pleasure (but not for war). 
रसः the nectar or juice of flowers. °आह्वयं honey. 
रागः,  
राजः a topaz. 
रेणुः pollen
 वायुर्विधूतयति चंपकपुष्परेणूत् Kavirahasya
 R. 1. 38. 
लोचनः the Nāgakeśara tree. 
लावः a flower-gatherer. (
वी) a female flower-gatherer
 Me. 26 
लिक्षः 
लिह् m. a bee. 
वटुकः a gallant. 
वर्षः,  
वर्षणं a shower of flowers
 R. 12. 102. 
वाटिका 
वाटी f. a flower-garden. 
वृक्षः a tree bearing flowers. 
वृष्टिः f. a shower of flowers
 R. 12. 94. 
वे णी a garland of flowers. 
शक्रटी a heavenly voice,  voice from heaven. 
शय्या a flowery bed,  a couch of flowers. 
शरः,  
शरासनः,  
सायकः the god of love. 
समयः the spring. 
सारः,  
स्वेदः the nectar or honey of flowers. 
सारा the holy basil. 
स्नानं a kind of inauguration. 
हासः {1} an epithet of Viṣṇu. {2} the blooming of flowers. 
हासा a woman in her courses. 
हीना a woman past child-bearing. 

Monier Williams Cologne

English

 पु॑ष्प n.
  (for पुष्क?) a flower,  blossom (ifc.  f(आ). ,  in names of plants oftener f(ई). 
 cf.
   Pāṇ.
  iv,  1,  64,  Vārtt.
  1),  AV.
   &c.
   &c.
  

 the menstrual flux,  Suśr.
 

 a partic.  disease of the eye,  albugo,  Suśr.
 

 a spot on the nails and teeth,  Car.
 

 (in dram. ) gallantry,  politeness,  declaration of love,  Daśar.
 
 Sāh.
 
 Pratāp.

 N.
  of a Sāman,  TāṇḍBr.
  
 Lāṭy.
 

 of a book,  Divyāv.
 

 a kind of perfume,  L.
 

 the vehicle of Kubera,  L.
 

 blooming,  expanding,  L.
 

 पु॑ष्प m.
  a topaz,  R.
 

 N.
  of a serpent-demon,  MBh.
  

 of a son of Ślīṣṭi,  Hariv.
 

 of a son of Śaṅkha,  ib. (C. पुष्य)

 of a Bodhi-sattva (?),  Lalit.
  

 of a mountain,  MārkP.
  

 of a book (prob. =
  पुष्प-सूत्र),  Divyāv.
 

Monier Williams 1872

English

 पुष्प,  अम्,  n. a flower,  blossom
 the menstrual
flux
 a disease of the eyes,  specks on the eye,  albugo
a topaz
 (in dramatic language) gallantry,  politeness, 
declaration of love
 blossoming,  blooming,  expanding, 
expansion
 the vehicle or car of Kuvera [cf. पुष्-
पक]
 a kind of perfume
 N. of a Sāman
 (अस्), 
m.,  N. of a serpent-demon
 of a son of Śliṣṭi
 of
a son of Śaṅkha
 of a Bodhi-sattva (?)
 of a moun-
tain
 (आ),  f. a N. of the town Campā (or the capital
of Karṇa
 it was in Aṅga and is identified with the
modern Bhāgalpur).
—पुष्प-करण्डक,  अम्,  n.
‘flower-basket, ’ N. of a grove in the vicinity of
Avantī or Oujein sacred to Mahā-deva.
—पुष्प-
करण्डिनी,  f. a N. of Oujein.
—पुष्प-कर्ण, 
अस्,  आ,  अम्,  Ved. having a flower (i. e. a flower-
shaped mole or mark) in the ear (said of an animal).
—पुष्प-कार,  अस्,  m. the author of the Puṣpa-
sūtras.
—पुष्प-काल,  अस्,  m. ‘flower-time, ’ the
spring
 the time of the menses.
—पुष्प-कासीस, 
अम्,  n. green or black sulphate of iron.
—पुष्प-
कीट,  अस्,  m. ‘flower-insect,  a large black bee
 an
insect living in flowers.
—पुष्प-केतन,  अस्,  m.
‘characterized by flowers, ’ the god of love.
—पुष्-
प-केतु,  उस्,  m. ‘characterized by flowers, ’ an epithet
of the god of love
 N. of a Buddha
 of a prince
calx of brass
 vitriol used for collyrium.
—पुष्प-
गण्डिका,  f. contrary purpose or effort of man and
woman.
—पुष्प-गिरि,  इस्,  m. ‘flower-mountain, ’
N. of a fabulous mountain (the favourite resort of
Varuṇa).
—पुष्प-गृह,  अम्,  n. ‘flower-house, ’
a conservatory.
—पुष्प-ग्रन्थन,  अम्,  n. weav-
ing a wreath or garland of flowers.
—पुष्प-घा-
तक,  अस्,  m. ‘having flowers for its destroyer, ’ the
bamboo (the stem of which is said to decay after the
plant has flowered).
—पुष्प-चय,  अस्,  m. a quan-
tity of flowers
 gathering flowers.
—पुष्प-चाप, 
अस्,  m. a bow of flowers,  the bow of the god of
love
 ‘having a bow of flowers, ’ an epithet of Kāma-
deva the god of love.
—पुष्प-चामर,  अस्,  m.
‘having flowers for a chowrie, ’ the plant Artemisia
Indica
 a fragrant plant,  Pandanus Odoratissimus.
—पुष्प-ज,  अस्,  आ,  अम्,  derived or coming from
flowers (e. g. पुष्पजं रजः,  dust derived from
flowers,  pollen)
 (अस्),  m. the juice of flowers
 (आ), 
f.,  N. of a river rising in the Vindhya mountains.
—पुष्प-जाति,  इस्,  f. ‘flower-born, ’ N. of a river
rising in the Malaya mountains.
—पुष्प-द,  अस्, 
आ,  अम्,  giving blossoms or flowers
 (अस्),  m. a tree.
—पुष्प-दंष्ट्र,  अस्,  m. ‘having flowers for
fangs, ’ N. of a serpent-demon.
—पुष्प-दन्त, 
अस्,  m. ‘having flowers for teeth, ’ N. of one of
Śiva's attendants
 of a Gandharva and author of the
Mahimnaḥ Stavaḥ
 of an attendant of Viṣṇu (who
is described as fighting against the Asuras)
 (with
Jainas) the ninth Arhat of the present Ava-sarpiṇī
N. of a Vidyā-dhara
 of the elephant of the north-
west quarter
 of a serpent-demon
 of the mountain
Śatruñ-jaya
 (औ),  m. du. the sun and moon
 (ई), 
f.,  N. of a Rākṣasī
 (अम्),  n.,  N. of a temple
 of a
palace
 of a city gate (Hari-vaṃśa 6510).
—पुष्प-
दन्तक,  अस्,  m.,  N. of a Gandharva and author of the
Mahimnaḥ Stavaḥ.
—पुष्पदन्त-तीर्थ,  अम्,  n., 
N. of a sacred bathing-place.
—पुष्पदन्त-भिद्, 
त्,  m. an epithet of Śiva
 (perhaps wrongly for पूष-
दन्त-भिद्,  cf. पूष-दन्त-हर।)
—पुष्प-
दामन्,  अ,  n. a garland or chaplet of flowers
 a kind of
metre,  four times ¯¯¯¯¯, ˘˘˘˘˘˘¯, ¯˘¯¯˘¯¯.
—पुष्प-द्रव,  अस्,  m. the exudation or saccharine
matter of flowers
 an infusion of flowers,  as rose-
water &c.
—पुष्प-द्रुम,  अस्,  m. a flowering
tree,  tree which bears flowers.
—पुष्पद्रुम-
कुसुमित-मुकुट,  अस्,  m. ‘having a flowery dia-
dem like a tree in blossom, ’ N. of a Gandharva-rāja.
—पुष्प-ध,  अस्,  m. the offspring of an outcast
Brāhman.
—पुष्प-धनुस्,  उस्,  or पुष्प-धन्-
वन्,  आ,  m. ‘arming his bow with flowers, ’ an epithet
of Kāma-deva the god of love.
—पुष्प-धर, 
अस्,  आ,  अम्,  bearing flowers or blossoms,  flowering.
—पुष्प-धारण,  अस्,  m. ‘flower-bearer, ’ an
epithet of Kṛṣṇa.
—पुष्प-ध्वज,  अस्,  m. ‘cha-
racterized by flowers, ’ the god of love.
—पुष्प-
नाटक,  a various reading for पुष्प-वटुक,  q. v.
—पुष्प-निकर,  अस्,  m. scattering or throwing
flowers
 a multitude of flowers.
—पुष्प-निक्ष, 
अस्,  m. ‘flower-kissing, ’ a bee.
—पुष्प-निर्यास
or पुष्पनिर्यासक,  अस्,  m. exudation or juice of
flowers,  nectar of flowers.
—पुष्प-नेत्र,  अम्,  n.
the tube of a flower
 a kind of cane or bamboo (?).
—पुष्पन्-धय,  अस्,  m. ‘flower-sucking, ’ a bee.
—पुष्प-पत्त्र,  अस्,  m. ‘feathered with flowers, ’
a kind of arrow.
—पुष्प-पत्त्रिन्,  ई,  इणी,  इ,  having
flowers for arrows (an epithet of the bow of Kāma-
deva).
—पुष्प-पथ,  अस्,  m. ‘course of the
menses, ’ the vulva.
—पुष्प-पाण्डु,  उस्,  m. a
species of serpent.
—पुष्प-पुट,  अस्,  m. the
sheath or calyx of a flower
 the hands arranged in
the shape of the calyx of a flower.
—पुष्प-पुर, 
अम्,  n. the city Pāṭali-putra or Palibothra.
—पुष्प-
प्रचय,  अस्,  m. plucking or gathering flowers
stealing flowers.
—पुष्प-प्रचाय,  अस्,  m. pluck-
ing or gathering flowers.
—पुष्प-प्रचायिका,  f.
plucking or gathering flowers
 तव पुष्पप्रचा-
यिका,  it is thy turn to gather flowers,  Schol. to Pāṇ.
VI. 2,  74.
—पुष्प-प्रस्तार,  अस्,  m. a couch of
flowers,  flowery couch.
—पुष्पप्रस्तार-शायिन्, 
ई,  इनी,  इ,  reposing on a flowery couch.
—पुष्प-
फल,  अम्,  n. flowers and fruits
 (अस्),  m. the
elephant or wood-apple tree,  Feronia Elephantum
(= कपित्थ)
 a pumpkin-gourd,  Benincasa Cerifera
(= कुष्माण्ड).
—पुष्पफल-द्रुम,  आस्,  m.
pl. trees bearing blossom and fruit.
—पुष्प-बलि, 
इस्,  m. an offering or oblation of flowers.
—पुष्प-
भङ्ग,  अस्,  m. a festoon of flowers
 (according to
a Scholiast) treading on flowers.
—पुष्प-भ-
द्रक,  अम्,  n. ‘beautiful with flowers, ’ N. of a
particular wood.
—पुष्प-भद्रा,  f.,  N. of a
river.
—पुष्प-भव,  अस्,  आ,  अम्,  being or con-
tained in flowers
 (अस्),  m. the nectar of flowers.
—पुष्प-भूषित,  अम्,  n. ‘adorned with flowers, ’
N. of a kind of Prakaraṇa,  q. v.
—पुष्प-भेरोत्स, 
अस्,  m.,  N. of a man.
—पुष्प-मञ्जरिका,  f. a
blue lotus.
—पुष्प-मय,  अस्,  ई,  अम्,  made or
consisting of flowers,  abounding in flowers,  flowery.
—पुष्प-माला,  f. a garland of flowers
 N. of a
work by Candra-śekhara.
—पुष्प-मास्,  आस्,  or
पुष्प-मास,  अस्,  m. ‘flower-month, ’ the spring.
—पुष्प-मित्र,  अस्,  m.,  N. of a king,  (according
to the Brāhmanical account,  a general of the last
Maurya dynasty and father of prince Agni-mitra
or according to Buddhists,  a king,  the successor of
Puṣya-dharman)
 N. of another king.
—पुष्प-
रक्त,  अस्,  आ,  अम्,  red as a flower
 dyed red with
vegetable colour,  as safflower &c.
 (अस्),  m. the
shrub Hibiscus Phœniceus (= सूर्यमणि-वृक्ष).
—पुष्प-रजस्,  अस्,  n. ‘flower-dust, ’ pollen,  espe-
cially saffron.
—पुष्प-रथ,  अस्,  m. ‘flower-
chariot, ’ a car or carriage for travelling or for pleasure
or any purpose except war.
—पुष्प-रस,  अस्,  m.
‘flower-juice, ’ the nectar or honey of flowers.
—पुष्परसाह्वय (°स-आह्°),  अस्,  m. ‘having
the name flower-juice, ’ honey,  nectar.
—पुष्प-
राग or पुष्प-राज,  अस्,  m. a topaz.
—पुष्प-
रेणु,  उस्,  m. ‘flower-dust, ’ the dust or farina of
flowers,  pollen.
—पुष्प-रोचन,  अस्,  m. the plant
Mesua Roxburghii.
—पुष्प-लाव,  अस्,  m. a flower-
gatherer,  flower-seller,  garland-maker
 (ई),  f. a
female flower-gatherer.
—पुष्प-लाविन्,  ई,  m. a
flower-gatherer,  garland-maker.
—पुष्प-लिक्ष, 
अस्,  m. ‘flower-licker, ’ a bee.
—पुष्प-लिपि,  इस्,  f.
‘flower-writing, ’ N. of a particular style of writing.
—पुष्प-लिह्,  ट्,  m. ‘flower-licker, ’ a large black
bee.
—पुष्प-वटुक,  अस्,  m. a courtier,  gallant
(also read पुष्प-नाटक।) — 1. पुष्प-वत्,  आन्, 
अती,  अत्,  having flowers,  flowery,  blooming,  decorated
with flowers
 (आन्),  m.,  N. of a Daitya
 of a man
of a prince
 of a mountain in Kuśa-dvīpa
 (अन्तौ), 
m. du. the sun and moon [cf. पुष्प-दन्त]
(अती),  f. a menstruous woman
 N. of a sacred
bathing-place.
—२। पुष्प-वत्,  ind. like a flower.
—पुष्प-वन,  अम्,  n. ‘flower-forest, ’ N. of a
forest.
—पुष्प-वर्ष,  अस्,  m.,  N. of a mountain
(अम्),  n. or पुष्प-वर्षण,  अम्,  n. ‘flower-rain, ’
a shower of flowers,  flowers showered from heaven
upon a hero or demigod or on any great occasion.
—पुष्प-वर्षिन्,  ई,  इणी,  इ,  raining or showering
flowers.
—पुष्प-वाटी or पुष्प-वाटिका,  f. a
flower garden.
—पुष्प-वाहन,  अस्,  m. ‘having a
flowery car, ’ N. of a king of Puṣkara.
—पुष्प-वा-
हिनी,  f. ‘carrying flowers, ’ N. of a river.
—पुष्प-
वृक्ष,  अस्,  m. a tree bearing blossoms.
—पुष्प-
वृष्टि,  इस्,  f. ‘flower-rain, ’ a shower of flowers.
—पुष्प-वेणी,  f. a chaplet or garland of flowers
N. of a river.
—पुष्प-शकटी,  f. a heavenly voice, 
voice from heaven
 raining flowers (?).
—पुष्प-
शकलिन्,  ई,  m. ‘having flower-like scales, ’ a kind of
serpent.
—पुष्प-शय्या,  f. a couch of flowers, 
flowery couch.
—पुष्प-शर,  अस्,  m. ‘having
flowers for arrows, ’ Kāma-deva the god of love.
—पुष्प-शरासन,  अस्,  m. ‘arming his bow with
flowers, ’ the god of love.
—पुष्प-शून्य,  अस्,  आ, 
अम्,  destitute of blossoms,  not bearing flowers, 
flowerless
 (अस्),  m. the tree Ficus Glomerata.
—पुष्प-श्री,  ईस्,  f. abundance or beauty of flow-
ers.
—पुष्पश्री-गर्भ,  अस्,  m. ‘filled with the
beauty of flowers, ’ N. of a Bodhi-sattva.
—पुष्प-
समय,  अस्,  m. ‘flower-season, ’ the spring.
—पुष्-
प-साधारण,  अस्,  m. the common time for flowers, 
spring.
—पुष्प-सायक,  अस्,  m. ‘having flowers
for arrows, ’ the god of love.
—पुष्प-सार,  अस्,  m.
the nectar or honey of flowers
 (आ),  f. basil (=
तुलसी).
—पुष्प-सूत्र,  अम्,  n.,  N. of a Sūtra
work ascribed to Gobhila.
—पुष्प-सौरभा,  f.
the plant Methonica Superba (= कलि-कारी).
—पुष्-
प-स्नान,  अम्,  n. ‘bathing with flowers, ’ a kind of
inauguration.
—पुष्प-स्वेद,  अस्,  m. the nectar or
honey of flowers.
—पुष्प-हारिन्,  ई,  इणी,  इ,  stealing
or taking away flowers.
—पुष्प-हास,  अस्,  m.
‘smiling with flowers, ’ a flower garden (?)
 an epithet
of Viṣṇu
 N. of a man
 (आ),  f. a woman during
menstruation.
—पुष्प-हीन,  अस्,  आ,  अम्,  destitute
of flowers or blossoms,  flowerless,  not flowering
(आ),  f. the glomerous fig-tree,  Ficus Glomerata
 a
woman past child-bearing,  barren woman.
—पुष्पा-
कर (°प-आक्°),  अस्,  आ,  अम्,  rich or abounding in
flowers,  flowery
 पुष्पाकरो मासः,  the flowery
month,  spring.
—पुष्पाकर-देव,  अस्,  m.,  N. of
a poet.
—पुष्पागम (°प-आग्°),  अस्,  m. ‘flower-
advent, ’ the spring.
—पुष्पाजीव (°प-आज्°),  अस्,  or
पुष्पाजीविन् (°प-आज्°),  ई,  m. ‘living by flowers, ’ a
gardener,  florist,  garland-maker.
—पुष्पाञ्जन
(°प-अञ्°),  अम्,  n. calx of brass employed as a colly-
rium.
—पुष्पाञ्जलि (°प-अञ्°),  इस्,  इस्,  इ,  presenting
flowers or a nosegay in both hands opened and
hollowed (= प्रसूनाञ्जलि).
—पुष्पानन (°प-
आन्°),  अस्,  m. ‘flower-faced, ’ N. of a Yakṣa.
—पुष्-
पापीड (°प-आप्°),  अस्,  m. a chaplet of flowers
 N.
of a Gandharva.
—पुष्पाभिकीर्ण (°प-अभ्°),  अस्, 
आ,  अम्,  strewed with flowers
 (अस्),  m. a kind of
serpent (‘having spots like flowers’).
—पुष्पाभि-
षेक (°प-अभ्°),  अस्,  m. = पुष्प-स्नान,  q. v.
—पुष्पाम्बुज (°प-अम्°),  अस्,  m. the sap of
flowers.
—पुष्पाम्भस् (°प-अम्°),  अस्,  n.,  N.
of a sacred bathing-place.
—पुष्पायुध (°प-
आय्°),  अस्,  m. ‘flower-armed, ’ the god of love.
—पुष्पार्ण (°प-अर्°),  अस्,  m.,  N. of a son of
Vatsara and Svar-vīthi.
—पुष्पावचय (°प-अव्°), 
अस्,  m. gathering flowers.
—पुष्पावचायिन् (°प-
अव्°),  ई,  इनी,  इ,  gathering flowers,  a flower-gatherer.
—पुष्पा-वती,  f.,  N. of a town.
—पुष्पावलि-
वनराजि-कुसुमिताभिज्ञ (°प-आव्°,  °त-अभ्°),  अस्, 
m. ‘knowing the season of the flowering of the
rows of flowers and of the paths of the forest, ’ N. of
a Buddha.
—पुष्पासव (°प-आस्°),  अस्,  m. a de-
coction of flowers
 (अम्),  n. honey.
—पुष्पासार
(°प-आस्°),  अस्,  m. ‘flower-rain, ’ a shower of flowers.
—पुष्पास्त्र (°प-अस्°),  अस्,  m. ‘having flowers
for missiles, ’ Kandarpa or Kāma-deva the god of
love.
—पुष्पाहर (°प-आह्°),  अस्,  आ,  अम्,  taking
or plucking flowers.
—पुष्पाह्वा (°प-आह्°),  f. the
plant Anethum Sowa (= शत-पुष्पा).
—पुष्-
पेषु (°प-इषु),  उस्,  m. ‘flower-arrowed, ’ the god
of love.
—पुष्पोत्कटा (°प-उत्°),  f.,  N. of a Rā-
kṣasī,  the mother of Rāvaṇa and Kumbha-karṇa.
—पुष्पोदका (°प-उद्°),  f. ‘having flowers for
water, ’ N. of a river in the lower world.
—पुष्-
पोद्गम (°प-उद्°),  अस्,  m. the coming forth or
appearance of flowers.
—पुष्पोद्भव (°प-उद्°), 
अस्,  m. ‘flower-sprung, ’ N. of a man.
—पुष्पोद्यान
(°प-उद्°),  अम्,  n. a flower garden.
—पुष्पोप-
जीविन् (°प-उप्°),  ई,  m. ‘living by flowers, ’ a gar-
dener,  garland-maker.

Macdonell

English

 पुष्प púṣ-pa,  n.
  flower,  blossom (—°,  a.
  f.
  ā,  🞄after names of plants generally ī)
 flowers = 🞄menses
 flowery speeches,  gallantry,  declaration 🞄of love
 m.
  topaz.

Benfey

English

 पुष्प पुष् + प, 
 I. n.
 
 1. A flower, 
Nal. 13,  3.
 2. The menses,  Mārk. P.
51,  42.
 3. The vehicle or car of
Kuvera.
 4. A disease of the eyes, 
albugo.
 5. A topaz,  Rām.  2,  94,  6
(cf.  पुष्प-राग).
 II. m.
  A proper
name.
 III. f.
  पा,  The capital of Karṇa.
 -- Comp.
 
अ-,  adj.
 ,  f.
  पा,  without flowers.
अभ्र-,  n.
  1. water. 2. a flower in the
air,  i. e. anything non-existent. 3.
the ratan,  Calamus rotang.
ख-,  n.
  a
sky-flower,  a nonentity.
गन्ध-, 
 I.
n.
  a fragrant flower.
 II. m.
  the name
of several plants.
जीव-, 
 I. n.
  1. the
flower of life,  denoting a certain plant
and the head. 2. the name of two
plants.
 II. f.
  पा,  the name of a plant.
दर्भ-,  m.
  1. a kind of snake. 2. a
certain insect.
नाग-,  m.
  the name of
several plants.
भाण्ड-,  m.
  a sort of
snake.
लक्ष्मी-,  m.
  a ruby.
विष-, 
n.
  the blue lotus.
वीज-,  n.
  1. common
citron.  2. a thorny plant,  Vangueria
spinosa. शङ्ख-पुष्पी,  f.
  a sort of
grass,  Andropogon aciculatum,  Man. 
11,  147.
स-,  adj.
  endowed with
blossoms,  Ṛt. 6,  2.
सु-,  m.
 ,  f.
  पा,  and
n.
  the name of several plants.
सूत्र-, 
m.
  the cotton plant.

Hindi

फूल

Apte Hindi

Hindi

पुष्पम्
नपुं*
   - पुष्प् + अच्
"फूल,  कुसुम"

पुष्पम्
नपुं*
   - पुष्प् + अच्
"रजः स्राव,  रजोधर्म"

पुष्पम्
नपुं*
   - पुष्प् + अच्
पुखराज

पुष्पम्
नपुं*
   - पुष्प् + अच्
"आंखों का रोग विशेष,  श्वेतक"

पुष्पम्
नपुं*
   - पुष्प् + अच्
कुबेर का रथ

पुष्पम्
नपुं*
   - पुष्प् + अच्
"शौर्य,  (प्रेमकी भाषा में) नम्रता"

पुष्पम्
नपुं*
   - पुष्प् + अच्
"विस्तार होना,  खिलना,  प्रफूल्ल होना"

पुष्पम्
नपुं*
   - पुष्प्+अच्
फूल

पुष्पम्
नपुं*
   - पुष्प्+अच्
पुष्परागमणि

पुष्पम्
नपुं*
   - पुष्प्+अच्
कुबेर का रथ

Shabdartha Kaustubha

Kannada

पुष्प
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುಷ್ಪ /ಹೂವು
निष्पत्तिः - > पुष्प (विकसने) - "अच्" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > पुष्प्यति इति
प्रयोगाः - > "पुष्पं प्रवालोपहितं यदि स्यात् मुक्ताफलं वा यदि विद्रुमस्थम्"
उल्लेखाः - > कुमा० १-४४
पुष्प
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹೆಂಗಸರ ರಜಸ್ಸು
निष्पत्तिः - > पुष (पुष्टौ) - कर्म० "घञ्" (३-३-१९)
व्युत्पत्तिः - > पुष्प्यते इति
पुष्प
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಕಾಸ /ಅರಳುವಿಕೆ
पुष्प
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕುಬೇರನ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನ
पुष्प
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ವಿಧ ನೇತ್ರರೋಗ
विस्तारः - > "पुष्पं विकास आर्तवे । धनदस्य विमाने च कुसुमे नेत्ररुज्यपि" - हेम०
पुष्प
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಕಾಸ
पुष्प
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಕಾಶ
निष्पत्तिः - > पुष (पुष्टौ) - भावे "घञ्" (३-३-१८)

L R Vaidya

English

 puzpa {% (I) m. %} Blossoming,  blooming,  expanding.

 puzpa {% (II) n. %} 1. A flower,  a blssom,  R.ii.13
the menstrual flux
a topaz
the vehicle of Kubera
gallantry,  politeness (in erotic poetry).

Bopp

Latin

 पुष्प m. (ut videtur,  a r. पुष्) flos.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

कुसुम
क्ली
कुसुम,  पुष्प,  रजस्
कुसुमं पुष्पमित्याहुः कुसुमं रज उच्यते ।
verse 2.1.1.32
page 0010

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 puṣpa,  m., 
(1) as common noun,  flower (regularly nt.): puṣpāṃ = °pān,  acc. pl.,  LV 〔92.16〕
(2) n. of a plurality of former Buddhas,  puṣpa-nāmaka or the like,  numbering 300: Mv 〔i.46.3〕,  but 3 crores,  〔58.4〕
 〔61.13〕
 n. of an individual former Buddha,  〔iii.239.7—8,  432.12〕
 occurs also as v.l. for Puṣya (1),  q.v.,  in mss. and some edd.
(3) n. of a future Buddha (cf. Puṣya 2): Mv 〔ii.355.12〕 = 〔iii.279.17〕
(4) n. of a king: Puṣpa-nāmo Mmk 〔625.22〕 (possibly means with a name containing the element puṣpa,  and may even refer to more than one king).

Indian Epigraphical Glossary

English

 puṣpa (IE 8-8),  a coin having the shape or sign of flower.
Cf. a-harītaka-śāka-puṣpa-grahaṇa (IE 8-5),  flowers which
the villagers (probably,  the florists) were obliged to supply to
the king or landlord on occasions or to the touring officials.

Lanman

English

 púṣpa,  n. bloom
 flower. [poss. for
*puṣka,  q. v.: cf. 1201^2 end.]

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  पुष्प्
मूलधातुः:
   पुष्प
धात्वर्थः:
  विकसने
गणः:
  दिवादिः
कर्मकत्वं:
  अकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  परस्मैपदी
रूपम्:
  पुष्प्यति
अनुबन्धादिविशेषः:
  
टिप्पनी: पुष्प¦ विकाशे दि० पर० अक० सेट् । पुष्प्यति अपुष्पीत् । पुपुष्प “शरदि पुष्प्यन्ति सप्तच्छदाः” । कण्ड्वा० अपुष्प्यीत् ।

धातुप्रदीपः

Sanskrit

पुष्पँ पुष्प  विकसने 
- पुष्प्यति  पुपुष्प  पुष्पम्  16

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 पुष्प 1. n. e) "Galanterie,  Artigkeit,  Liebeserklärung,  fleurettes" hinzufügen: dramatisches Element,  Daśar. I,  32a. 34b.

 पुष्प m. wohl = पुष्पसूत्र,  Divyāvad. 632,  15
 651,  9.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

kha bye ba
१) उत्फुल्ल २) काकास्यक (?) ३) क्षेवथु ४) पुष्प ५) प्रकाश ६) पुल्लित ७) विकस्ति ८) स्फुट ९) स्फुटित

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
राका तु सरजाः कन्या स्त्रीधर्मः पुष्पमार्तवम् ।
रजस्तत्कालस्तु ऋतुः सुरतं मोहनं रतम् ॥ ५३६ ॥
संवेशनं संप्रयोगः संभोगश्च रहो रतिः ।
ग्राम्यधर्मो निधुवनं कामकेलिः पशुक्रिया ॥ ५३७ ॥
व्यवायो मैथुनं स्त्रीपुंसोर्द्वंद्वं मिथुनं च तत् ।
-wordlist-
 
राका (स्त्री),  स्त्रीधर्म (पुं),  पुष्प (क्ली),  आर्तव (क्ली),  रजस् (क्ली),  ऋतु (पुं),  सुरत (क्ली),  मोहन (क्ली),  रत (क्ली),  संवेशन (क्ली),  सम्प्रयोग (पुं),  सम्भोग (पुं),  रहस् (क्ली),  रति (स्त्री),  ग्राम्यधर्म (पुं),  निधुवन (क्ली),  कामकेलि (स्त्री),  पशुक्रिया (स्त्री),  व्यवाय (पुं),  मैथुन (क्ली),  स्त्रीपुंसौ (पुंद्वि),  द्वन्द्व (क्ली),  मिथुन (क्ली)

--source--
 
विस्तारविटपौ तुल्यौ प्रसूनं कुसुमं सुमम् ॥ ११२४ ॥
पुष्पं सूनं सुमनसः प्रसवश्च मणीवकम् ।
-wordlist-
 
विस्तार (पुं),  विटप (पुंक्ली),  प्रसून (क्ली),  कुसुम (क्ली),  सुम (क्ली),  पुष्प (पुंक्ली),  सून (क्ली),  सुमनस् (स्त्रीब),  प्रसव (पुं),  मणीवक (क्ली)

--source--
 
मूलपत्त्रकरीराग्रफलकाण्डाविरूढकाः ॥ ११८३ ॥
त्वक्पुष्पं कबकं शाकं दशधा शिग्रुकं च तत् ।
-wordlist-
 
शाक (पुंक्ली),  शिग्रुक (पुंक्ली),  मूल (क्ली),  पत्त्र (क्ली),  करीर (क्ली),  अग्र (क्ली),  फल (क्ली),  काण्ड (क्ली),  अविरूढक (क्ली),  त्वच् (स्त्री),  पुष्प (क्ली),  कवक (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

पुष्प
पुष्प,  प्रसव,  कुसुम,  प्रसूनक,  सुमनस्
पुष्पं प्रसवः कुसुमं प्रसूनकं सुमनसः समाख्याताः ।
verse 2.1.1.186
page 0023

नाममाला

Sanskrit

पुष्प,  सुमनस्,  फुल्ल,  लतान्त,  प्रसव,  उद्गम,  प्रसून,  कुसुम
पुष्पं सुमनसः फुल्लं लतान्तं प्रसवोद्गमौ ।
प्रसूनं कुसुमं ज्ञेयम् तदाद्यस्त्रशरः स्मरः ॥ ८० ॥
verse 0.1.1.80
page 0041

Mahabharata

English

Pushpa,  a serpent. § 564 (Mātalīyop.): V,  103,  3629 (enumeration). Cf. the two next.

पुराणम्

English

पुष्प / PUṢPA. A serpent born of the family of kaśyapa. (Śloka 13,  Chapter 103,  Udyoga Parva). 

Vedic Reference

English

 Puṣpa in the Atharvaveda^1 and later^2 denotes a ‘flower’
generally.
1) viii. 7,  12. Cf. x. 8,  34.
2) Vājasaneyi Saṃhitā,  xxii. 28
Pañcaviṃśa Brāhmaṇa,  viii. 4,  1
xv. 3,  23
 Taittirīya Saṃhitā,  v. 4, 
4,  2
 Chāndogya Upaniṣad,  iii. 1,  2
Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad,  vi. 4,  1,  etc.

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  पुष्पम्
Root:  पुष्प
Gender:  नपुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ flower
⇒ blossom
⇒ blooming
⇒ gallantry
⇒ expanding
⇒ politeness
⇒ menstrual flux
⇒ kind of perfume
⇒ vehicle of kubera
⇒ declaration of love
⇒ spot on the nails and teeth
⇒ particular disease of the eye
⇒ albugo [fungus that causes white rust in plants]
Shloka(s): 
2|4|17|1 ► स्त्रियः सुमनसः पुष्पं प्रसूनं कुसुमं सुमम्। (वनौषधिवर्गः)
3|3|194|1 ► द्रुमप्रभेदमातङ्गकाण्डपुष्पाणि पीलवः। (नानार्थवर्गः)
3|3|208|2 ► स्यादुत्पादे फले पुष्पे प्रसवो गर्भमोचने॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 2|4|17|1 ⇢ सुमनसः (सुमनस्) (स्त्री) ⇒ easy, wise, gracious, cheerful, pleasant, satisfied, agreeable, favourable, benevolent, comfortable, intelligent, good-minded, well pleased, well-disposed, flowers [when in pl.], great-flowering jasmine
➠ 2|4|17|1 ⇢ पुष्पम् (पुष्प) (नपुं) ⇒ flower, blossom, blooming, gallantry, expanding, politeness, menstrual flux, kind of perfume, vehicle of kubera, declaration of love, spot on the nails and teeth, particular disease of the eye, albugo [fungus that causes white rust in plants]
➠ 2|4|17|1 ⇢ प्रसूनम् (प्रसून) (नपुं)
➠ 2|4|17|1 ⇢ कुसुमम् (कुसुम) (नपुं) ⇒ fruit, flower, blossom, menstrual discharge, particular disease of the eyes
➠ 2|4|17|1 ⇢ सुम (सुम) (नपुं)
➠ 3|3|194|1 ⇢ पीलुः (पीलु) (पुं) ⇒ atom, worm, arrow, flower, elephant, piece of bone, group of palm trees or the stem of the palm, blossoms of baruwa sugarcane [Saccharum bengalense - Bot.], slow match tree or toothbrush tree [Careya Arborea or Salvadora Persica -Bot.]
➠ 3|3|208|2 ⇢ प्रसवः (प्रसव) (पुं) ⇒ aid, rush, birth, fruit, origin, flower, flight, course, product, impulse, pursuit, increase, delivery, begetting, posterity, offspring, birthplace, descendant, conception, generation, parturition, furtherance, acquisition, procreation, stimulation, pressing out, giving birth, augmentation, anything that is produced, setting or being set in motion
Related word(s): 
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ पुष्परेणुः
उपाधि ➡ अवयवः
परा_अपरासंबन्धः ➡ विकासोन्मुखपुष्पम्
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 पुष्प,  य फुल्लने । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (दिवा०-पर०-अक०-सेट् ।) पञ्चमस्वरी । मूर्द्धन्योपधः ।पुल्लनं विकसनम् । य,  पुष्प्यति कुन्दकोरकम् ।इति दुर्गादासः ॥

 पुष्पं,  क्ली,
   पुष्प्यति विकसति यः । (पुष्प फुल्लने +अच् ।) तरुलतादीनां प्रसवः । फुल इतिभाषा । तत्पर्य्यायः । प्रसूनम् २ । कुसुमम् ३सुमनसः ४ । इत्यमरः । २ । ४ । १७ ॥
 सूनम् ५प्रसवः ६ सुमनः ७ । इति शब्दरत्नावली ॥
स्वहस्तपुष्पचयनफलं यथा,  --“उपहार्य्याणि पुष्पाणि मम कर्म्मपरायणः ।यो मामुपानयेद्भूमे मम कर्म्मपथे स्थितः ॥
पुष्पाणि तत्र यावन्ति मम मूर्द्धनि धारयेत् ।स कृत्वा पुष्कलं कर्म्म मम लोकाय गच्छति ॥
”अकर्म्मण्यपुष्पदाने दोषो यथा,  --वराह उवाच ।“अकर्म्मण्येन पुष्पेण यो मामर्च्चयते भुवि ।पातनं तस्य वक्ष्यामि तच्छृणु त्वं वसुन्धरे ! ॥
नाहं तत् प्रतिगृह्णामि न च ते वै मम प्रियाः ।मूर्खैर्भागवतैर्द्दत्तं मम विप्रियकारिणः ॥
पतन्ति नरके घोरे रौरवे तदनन्तरम् ।अज्ञातस्य च दोषेण दुःखान्यनुभवन्ति च ॥
वानरो दश वर्षाणि मार्जारश्च त्रयोदश ।मूषकः पञ्च वर्षाणि वलीवर्द्दश्च द्वादश ॥
छागश्चैवाष्ट वर्षाणि मासं वै ग्रामकुक्कुटः ।त्रीणि वर्षाणि महिषो भवत्येव न संशयः ॥
एतत्ते कथितं भद्रे ! पुष्पं यन्मे न रोचते ।अकर्म्मण्यं विशालाक्षि ! पुष्पं ये न ददन्ति वै ॥
”इति वराहपुराणम् ॥
 * ॥
देवीप्रियपुष्पाणि यथा,  --“पुष्पाणि देव्या वैष्णव्याः प्रियाणि शृणु संप्रति ।वकुलैश्चैव मन्दारैः कुन्दपुष्पकुरुण्टकैः ॥
करवीरार्कपुष्पैश्च शाल्मलैश्चापराजितैः ।दमनैः सिन्धुवारैश्च सुरभीमरुवकैस्तथा ॥
लताभिर्ब्रह्मवृक्षैश्च दूर्व्वाङ्कुरैश्च कोमलैः ।मञ्जरीभिः कुशानाञ्च विल्वपत्रैः सुशोभनैः ॥
पूजयेद्वैष्णवीं देवीं कामाख्यां त्रिपुरां तथा ।अन्याश्च याः शिवाप्रीत्यैः जायन्ते पुष्पजातयः ॥
ता इमाः शृणु कीर्त्त्यन्ते मया वेतालभैरव ! ।मालती मल्लिका जाती यूथिका माधवीलता ॥
पाटला करवीरश्च जवा तर्कारिका तथा ।कुब्जकं तगरश्चैव कर्णिकारोऽथ रोचनः ॥
चम्पकाम्रातकौ वाणो वर्व्वरा मल्लिका तथा ।अशोको लोध्रतिलकौ वटरूषशिरीषकौ ॥
शमीपुष्पञ्च द्रोणञ्च पद्मोत्पलवकारुणाः ।श्वेतारुणे त्रिसन्ध्ये च पलाशः खदिरस्तथा ॥
वनमालाथ सेवन्ती कुमुदोऽथ कदम्बकः ।चक्रं कोकनदञ्चैव भण्डिलो गिरिकर्णिका ॥
नागकेशरपुन्नागौ केतक्यञ्जलिका तथा ।दोहदा बीजपूरश्च नमेरुः शालमेव च ॥
त्रपुषी चण्डविन्धश्च झिण्टी पञ्चविधा तथा ।एवमाद्युक्तकुसुमैः पूजयेत् वरदां शिवाम् ॥
” * ॥
वर्ज्जनीयपुष्पं यथा,  --“पुष्यञ्च कृमिसम्भिन्नं विशीर्णं भग्नमुद्गतम् ।सकेशं मूषिकाधूतं यत्नेन परिवर्ज्जयेत् ॥
याचितं परकीयञ्च तथा पर्य्युषितञ्च यत् ।अन्त्यस्पृष्टं पदास्पृष्टं यत्नेन परिवर्ज्जयेत् ॥
”इति कालिकापुराणे । ६८ । ५४ । अध्यायौ ॥
केशवपूजने प्रशस्तपुष्पाणि यथा,  --“मालती मल्लिका चैव यूथिका चातिमुक्तकः ।पाटला करवीरञ्च जया सेवतिरेव च ॥
कुब्जकस्त्वगुरुश्चैव कर्णिकारः कुरुण्टकः ।चम्पकस्तगरः कुन्दो वाणा वर्व्वरमल्लिका ॥
अशोकस्तिलकश्चम्पस्तथा चैवाटरूषकः ।अमी पुष्पप्रकारास्तु शस्ताः केशवपूजने ॥
केतकीपत्रपुष्पञ्च पुष्पं भृङ्गारकस्य च ।तुलस्यामलकी चैव सद्यस्तुष्टिकरं हरेः ॥
पद्मान्यम्बुसमुत्थानि रक्तनीले तथोत्पले ।सितोत्पलञ्च कृष्णस्य दयितानि सदा नृप ! ।तानि पुष्पाणि देयानि विष्णवे प्रभविष्णवे ॥
”इत्यग्निपुराणम् ॥
 * ॥
अपि च ।“जाती शताह्वा सुमना कुन्दं बहुपुटं तथा ।वाणञ्च पङ्कजाशोकं करवीरञ्च यूथिका ॥
पारिभद्रं पाटला च वकुलं गिरिशालिनी ।तिलकं वनजञ्चैव पीतकं तगरन्त्वपि ॥
एतानि हि प्रशस्तानि कुसुमान्यच्युतार्च्चने ।सुरभीणि तथान्यानि वर्ज्जयित्वा तु केतकीम् ॥
येषामपि हि पुष्पाणि प्रशस्तान्यच्युतार्च्चने ।पल्लवान्यपि तेषां स्युः प्रशस्तानि महासुर ! ॥
वीरुधानां प्रधानेन वर्हिषाञ्चार्च्चयेत्तथा ।नानारूपैश्चाम्बुभवैः कमलेन्दीवरादिभिः ॥
प्रवालैः शुचिभिः शुद्धैर्जलप्रक्षालितैर्वले ! ।वनस्पतीनामर्च्चेत तथा दूर्व्वाग्रपल्लवैः ॥
”इति वामने ९१ अध्यायः ॥
 * ॥
विष्णौ पुष्पविशेषदानस्य फलं यथा,  --“आरामप्रभवैः पुष्पैरच्छिद्रैः कीटवर्जितैः ।तथापर्य्युषितैस्तद्बत् कार्त्तिके विष्णुमर्च्चयेत् ॥
वर्णानां हि यथा विप्रस्तीर्थानां जाह्रवी यथा ।देवानाञ्च यथा विष्णुः पुष्पाणां मालती तथा ॥
मालतीमालया देवं योऽर्च्चयेद्गरुडध्वजम् ।जन्मदुःखजरारोगैः कर्म्मभिर्मुक्तिमाप्नुयात् ॥
मालतीमालया येन पूजितः कार्त्तिके हरिः ।पापलक्षायुतं तस्य वत्स ! शौरिः प्रमार्जति ॥
मालतीपुष्पमालाभिः कार्त्तिके पुष्पमण्डपम् ।विष्णोर्गृहे कृतं यैस्तु ते यान्ति परमां गतिम् ॥
जातिपुष्पैर्विरचितां मालां यः संप्रयच्छति ।विष्णवे विधिवद्भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु ॥
कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च ।वसेद्विष्णुपुरे श्रीमान् विष्णुतुल्यपराक्रमः ॥
यः स्वर्णकेतकीपुष्पैः पूजयेद्गरुडध्वजम् ।अब्दकोटिशतं यावत्तुष्टः स्यात्तस्य वै हरिः ॥
दामोदरं पूजयेद्यः कुसुमैः केतकोद्भवैः ।स वसेद्विष्णुनिलये देवेन सह मोदते ॥
मल्लिकाकुसुमैर्द्देवं योऽर्च्चयेत्त्रिदशेश्वरम् ।कार्त्तिके परया भक्त्या दहेत् पापं त्रिधार्जितम् ॥
सुगन्धैर्मल्लिकापुष्पैरच्युतं योऽर्च्चयेन्मुने ! ।स सर्व्वपापनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते ॥
वेदधर्म्मेण केनात्र संप्राप्ते मधुमाधवे ।योऽर्च्चयेत् स मुनिश्रेष्ठ ! लभते वैष्णवं पदम् ॥
यः पुनः पाटलापुष्पैरर्च्चयेद्गरुडध्वजम् ।सुपुण्यात्मा परं स्थानं स प्रयाति हरेर्मुने ! ॥
अगस्त्यपुष्पैर्देवेशं येऽर्च्चयन्ति जनार्द्दनम् ।देवर्षे ! दर्शनात्तेषां नरकाग्निः प्रणश्यति ॥
न तत् करोति विप्रेन्द्र ! तपसा तोषितो हरिः ।यत् करोति हृषीकेशो मुनिपुष्पैरलङ्कृतः ॥
विहाय सर्व्वपुष्पाणि मुनिपुष्पे ण केशवम् ।कार्त्तिके योऽर्च्चयेद्भक्त्या वाजिमेधफलं लभेत् ॥
मुनिपुष्पकृतां मालां ये यच्छन्ति जनार्द्दने ।शक्रोऽपि तैः समं वत्स ! कुरुते ह्यभिभाषणम् ॥
ददात्यभीप्सितान् कामान् वृक्षचिन्तामणिर्यथा ।कार्त्तिके मुनिपुष्पेण पूजितो गरुडध्वजः ॥
गवामयुतदानेन यत्फलं कार्त्तिके मुने ! ।मुनिपुष्पेण चैकेन कार्त्तिक्यां तत् फलं स्मृतम् ॥
येऽर्च्चयन्ति सुराध्यक्षं करवीरैः सितासितैः ।तेषां वर्षशतं यावत् प्रभुर्भवति केशवः ॥
वकुलाशोककुसुमैर्येऽर्च्चयन्ति जगत्पतिम् ।निःशङ्कास्ते भवन्तीह यावच्चन्द्रदिवाकरौ ॥
अशोककुसुमै रम्यैर्जन्मशोकभयापहम् ।पूजयित्वा हरिं याति पदं विष्णोरनामयम् ॥
शुभगन्धैः सितैर्वत्स ! कुसुमैः पङ्कजोद्भवैः ।अधोक्षजं समभ्यर्च्च्य नरो याति हरेः पदम् ॥
अभ्यर्च्च्य कौसुमैः पुष्पैः केशयं क्लेशनाशनम् ।प्रयाति भवनं विष्णोर्व्वन्दितं त्रिदशैरपि ॥
अटरूषकपुष्पैश्च पूजयेद्यो जगत्पतिम् ।स पुण्यवान्नरो याति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥
कार्त्तिके योऽर्च्चयेद्विष्णुं तुलसीविल्वपङ्कजैः ।त्रिदशैरपि पूज्यः स न शक्यो यमकिङ्करैः ॥
माधवे योऽर्च्चयेद्विष्णुं तुलसीविल्वपङ्कजैः ।त्रिदशैरपि पूज्यः स वक्तं शक्यो न किङ्करैः ॥
माधवे योऽर्च्चयेद्विष्णुं सुपुष्पैस्तिलकोद्भवैः ।धूतपापो निरातङ्कः स विष्णोर्याति तत् पदम् ॥
समित्पुष्पकुशादीनि श्रोत्रियः स्वयमाहरेत् ।शूद्रोपनीतैश्च हरेः पूजां कुर्व्वन् व्रजत्यधः ॥
तस्माद्विप्रो मुनिश्रेष्ठ ! शिष्येण स्वयमेव वा ।पुष्पादीनि समाहृत्य पूजयेत् परमेश्वरम् ॥
विप्रो दूर्व्वामयैः पुष्पैस्तथा काशकुशोद्भवैः ।तुलसीविल्वपद्मैश्च पूजयेद्देवताः पितॄन् ॥
नार्च्चयेत्तगरैः सूर्य्यं घूर्त्तपुष्पेण केशवम् ।देवीं लकुचपुष्पैश्च शङ्करं नागकेशरैः ॥
”कालविशेषे तस्य पर्य्युषितत्वम् यथा,  --“प्रहरं तिष्ठते जाती प्रहरार्द्धन्तु मल्लिका ।त्रियामं मुनिपुष्पञ्च करवीरमहर्निशम् ॥
”आम्रमञ्जरीविल्वपत्रदानफलं यथा,  --“मञ्जरीं सहकारस्य ये प्रयच्छन्ति वैष्णवाः ।कार्त्तिके सफलास्ते स्युर्गोकोटिफलभागिनः ॥
कार्त्तिके योऽर्च्चयेद्भक्त्या विल्वपत्रेण केशवम् ।दद्याद्यज्ञायुतफलं केशवस्तस्य वै मुने ! ॥
विल्वपत्रेण ये कृष्णं कार्त्तिके कलिमर्द्दनम् ।पूजयन्ति महाभक्त्या मुक्तिस्तेषां करे स्थिता ॥
नागकेशरपुष्पैर्यः पूजयेद्गरुडध्वजम् ।स याति वैष्णवं स्थानं यत्र गत्वा न शोचते ॥
कदम्बकुसुमैर्यो वै पूजयेन्मधुसूदनम् ।जन्मायुतार्जितं पापं स्फोटितं तेन नारद ! ॥
न तथा केतकीपुष्पैर्मालतीकुसुमैस्तथा ।तोषमायाति देवेशः कदम्बकुसुमैर्यथा ॥
दृष्ट्वा कदम्बपुष्पाणि तोषमायाति माधवः ।किं पुनः पूजितो देवः सर्व्वकामप्रदो हरिः ॥
हरिं किंशुकपुष्पैर्यः पूजयेत्त्रिदशाधिपम् ।वैकुण्ठे रमते शश्वत् विष्णुना सह वैष्णवः ॥
वर्षाकाले च देवेशं कुमुदैश्चन्दनाचितैः ।योऽर्च्चयेत् परमं विष्णुं संसारे न पुनर्व्विशेत् ॥
कुन्दपुष्पैश्च विप्रर्षे ! योऽर्च्चयेद्गरुडध्वजम् ।कोटिजन्मार्जितं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥
शमीपुष्पैश्च देवेशं पूजयेदसुरद्विषम् ।यमं न पश्येद्विप्रर्षे ! न याति दुर्गतिं नरः ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे १३१ अध्यायः ॥
 * ॥
लक्ष्मीतुल्यप्रियपुष्पाणि यथा,  नारदीयसप्तम-सहस्रे ।“मालतीवकुलाशोकशेफालिनवमालिकाः ।अम्लानतगराङ्कोठमल्लिकामधुपिण्डिकाः ॥
यूथिमष्टापदं कुन्दं कदम्बं मधुपिप्पलम् ।पाटला चम्पकं कृष्णं लवङ्गमतिमुक्तकम् ॥
केतकं कुरुवकं विल्वं कह्लारकरकं द्विजम् ।पञ्चविंशतिपुष्पाणि लक्ष्मीतुल्यप्रियाणि मे ॥
”केशवार्च्चने निषिद्धपुष्पाणि यथा,  विष्णुधर्म्मोत्तरे ।“उग्रगन्धीन्यगन्धीनि कुसुमानि न दापयेत् ।अन्यायतनजातानि कण्टकीनि तथैव च ॥
रक्तानि यानि धर्म्मज्ञ ! चैत्यवृक्षोद्भवानि च ।श्मशानजातान्यन्यानि यानि चाकालजानि च ॥
”तथा ।“कुटजं शाल्मलीपुष्पं शिरीषञ्च जनार्द्दने ।निवेदितं भयं रोगं निःस्वत्वञ्च प्रयच्छति ॥
बन्धुजीवकपुष्पाणि रक्तान्यपि च दापयेत् ।अनुक्तरक्तकुसुमदानात् दौर्भाग्यमाप्नुयात् ॥
”परारोपितवृक्षस्य पुष्पग्रहणे दोषः । अगस्त्यः ।“परारोपितवृक्षेभ्यः पुष्पाण्यानीय योऽर्च्चयेत् ।अविज्ञाप्य च तस्यैव निष्फलं तस्य पूजितम् ॥
”एतद्द्विजेतरपरम् ।“द्विजस्तृणैधःपुष्पाणि सर्व्वतः स्ववदाहरेत् ॥
”इति याज्ञवल्क्यात् ॥
“देवाद्यर्थन्तु कुसुममस्तेयं मनुरब्रवीत् ॥
”इति वचनात् ॥
“गोऽग्न्यर्थे तृणमेधांसि वीरुद्वनस्पतीनाम् ।पुष्पाणि स्ववदाददीत फलानि चापरिबृंहि-तानि ॥
”इति गोतमवचनाच्च ॥
द्विजेतरस्य दण्डोऽपि ।“तृणं वा यदि वा काष्ठं पुष्पं वा यदि वा फलम् ।अप्रयच्छन्निगृह्णानो हस्तच्छेदनमर्हति ॥
”इति स्मृतेः ॥
 * ॥
देवोपरि धृतं मस्तकोपरि धृतं अधोवस्त्रधृतंअन्तर्जलक्षालितञ्च पुष्पं दुष्टमिति हरिभक्ति-नामके ग्रन्थे ॥
 अभिवाद्याभिवादककरस्थपुष्पंप्रोक्षणात् कर्म्मण्यम् । इति केचित् ॥
 * ॥
याचितादिपुष्पदानस्य निष्फलत्वम् । याचितंनिष्फलं पुष्पं क्रयक्रीतञ्च निष्फलमिति वदन्ति ।वामहस्तचितादिपुष्पस्यादेयत्वं यथा,  --“न पुष्पच्छेदनं कार्य्यं देवार्थं वामहस्ततः ।न दद्यात्तानि देवेभ्यः संस्थाप्य वामहस्ततः ॥
”समित्पुष्पादीनां स्वयमाहरणीयत्वं हारीत-शातातपौ ।“समित्पुष्पकुशादीनि ब्राह्मणः स्वयमाहरेत् ।शूद्रानीतैः क्रयक्रीतैः कर्म्म कुर्व्वन् पतत्यधः ॥
”क्रये प्रतिप्रसवमाह ब्रह्मपुराणम् ।“पुष्पैर्धूपैश्च नैवेद्यैर्वीरक्रयक्रियाहृतैः ॥
”वीरक्रयो वीरवत् याच्ञाशून्येन विक्रेतुरुपन्यस्त-मूल्येन क्रयः ॥
 * ॥
 पुष्पदानप्रकारो ज्ञान-मालायाम् ।“पुष्पं वा यदि वा पत्रं फलं नेष्टमधोमुखम् ।पुष्पाञ्जलिविधिं हित्वा यथोत्पन्नं तथार्पणम् ॥
”मध्याह्नस्नानानन्तरं पुष्पचयनस्य दोषो यथा,  --“स्नानं कृत्वा तु ये केचित् पुष्पं गृह्णन्ति वैद्विजाः ।देवतास्तन्न गृह्णन्ति भस्मीभवति दारुवत् ॥
”एतत्तु द्वितीयस्नानाभिप्रायम् । इति रत्नाकरः ॥
व्यक्तं मत्स्यसूक्ते ।“स्नात्वा मध्याह्नसमये न छिन्द्यात् कुसुमं नरः ।तत्पुष्पस्यार्च्चने देवि ! रौरवे परिपच्यते ॥
”पुष्पाभावे देयानि यथा,  विष्णुधर्म्मोत्तरे ।“पुष्पाभावेऽपि देयानि पत्राणि च जनार्द्दने ।पत्राभावे जलं दद्यात्तेन पुण्यमवाप्यते ॥
” * ॥
पुष्पदानमाहात्म्यं यथा,  --“न रत्नैर्न सुवर्णेन न वित्तेन च भूरिणा ।तथा प्रसादमायाति यथा पुष्पैर्जनार्द्दनः ॥
 * ॥
देवताविशेषे वर्ज्जनीयपुष्पं यथा,  शातातपः ।“शिवे विवर्ज्जयेत् कुन्दमुन्मत्तञ्च हरेस्तथा ।देवीनामर्कमन्दारौ सूर्य्यस्य तगरन्तथा ॥
” * ॥
पुष्पविशेषाणां कालिकपर्य्युषितत्वम् । भविष्ये ।“पद्मानि सितरक्तानि कुमुदान्युत्पलानि च ।एषां पर्य्युषिताशङ्का कार्य्या पञ्चदिनोत्तरम् ॥
”पुष्पविशेषस्यापर्य्युषितत्वं यथा,  --“तुलस्यगस्त्यविल्वानां न च पर्य्युषितात्मता ॥
”योगिवीतन्त्रे ।“विल्वपत्रञ्च माघ्यञ्च तमालामलकीदलम् ।कह्लारं तुलसीञ्चैव पद्मञ्च मुनिपुष्पकम् ।एतत् पर्य्युषितं न स्यात् यच्चान्यत् कलिका-त्मकम् ॥
”कलिकात्मकं प्रस्फुटनयोग्यम् । इत्येकादशी-तत्त्वम् ॥
 राघवभट्टमते पुष्पविशेषाणां कालिक-पर्य्युषितत्वं यथा,  --“विल्वापामार्गजातीतुलसिशमिशताकेतकीभृङ्ग-दूर्व्वामन्दाम्भोजाहिदर्भा मुनितिलतगरब्रह्मकह्लार-मल्ली ।चम्पाश्वारातिकुम्भीदमनमरुवका विल्वतो-ऽहानि शस्ता-स्त्रिंशत्त्र्येकार्य्यरीशोनिधिनिधि-वसु-भू-भू-यमाभूय एवम् ॥
”अस्यार्थः । शता शतावरी । मन्दः मन्दारः ।अहिर्नागकेशरः । मुनिरगस्त्यः । अश्वारातिःकरवीरः । कुम्भी पाटला । विल्वमारभ्य अहि-पर्य्यन्तं गणयित्वा दर्भमारभ्य पुनस्त्रिंशदादिगणयेत् । एतद्दिनोत्तरं पर्य्युषितानीत्यर्थः । इतिपदार्थादर्शः ॥
 * ॥
 पुष्पक्रीडायां वर्णनीयानि यथा, पुष्पचयनम् १ पुष्पार्पणे दयितार्थिता २ माला ३गोत्रस्खलनेर्ष्या ४ वक्रोक्तिः ५ सम्भ्रमाश्लेषः ६ ।इति कविकल्पलता ॥
 (घोटकलक्षणविशेषः ।यथा,  अश्ववैद्यके । ३ । ८२ -- ९२ ।“आगन्तवस्तुरङ्गस्य ये भवन्त्यन्यवर्णगाः ।विन्दवः पुष्पसंज्ञास्तु ते हिताहितसंज्ञकाः ॥
तेषां प्रदेशभेदेन लक्षणं यद् व्यवस्थितम् ।तत्तथैव समासेन विस्पष्टं कोर्त्त्यतेऽधुना ॥
अपाने च ललाटे च भ्रुवोर्मर्द्धनि कर्णयोः ।निगाले चैव केशान्ते पुष्पं धन्यतमं स्मृतम् ॥
स्कन्धे वक्षसि कक्षे च मुष्कयोर्बाहुकेशयोः ।हन्वोः पृष्ठे च वाहानां पुष्पं स्वामिहित-प्रदम् ॥
नाभौ केशे तथा कण्ठ दन्ते चव हि वाजिनाम् ।पुष्पं धन्यतमं प्रोक्तं भर्त्त्रुः सर्व्वार्थसाधकम् ॥
अप्रशस्तानि दृष्टानि मुनिभिर्यानि वाजिनाम् ।तानि सम्यक् प्रवक्ष्यामि पुष्पाण्यागमदर्शनात् ॥
अधरोष्ठे कठे प्रोथे उत्तरौष्ठे तथैव च ।घोणायां गण्डयोश्चैव शङ्खयोश्च तथा भ्रुवोः ॥
ग्रीवायाञ्च वहे चैव सृक्कणोः स्थूरके स्फिचि ।पायौ क्रोडे च पुष्पाणि निन्दितानीति निश्चयः ॥
रक्तं पीतं तथा कृष्णं पुष्पं सर्व्वत्र नेष्यते ।शुभप्रदेशसञ्जातं भवेत् साधारणं ततः ॥
पुत्रलाभं धनप्राप्तिमारोग्यं विजयं तथा ।विन्द्यात् पुष्पैः शुभैर्भर्त्तुरशुभैश्च विपर्य्ययम् ॥
सर्व्वाङ्गपुष्पितो वाजी परित्याज्जो न संशयः ॥
”)स्त्रीरजः । (यथा,  मार्कण्डेये । ५१ । ४२ ।“स्त्रीणां पुष्पं हरत्यन्या प्रवृत्तं सा तु कन्यका ॥
”)विकाशः । इति मेदिनी । पे,  ८ ॥
 धनदस्यविमानम् । नेत्ररोगविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥
फुली इति भाषा ॥
 अस्यौषधं यथा,  --“हरीतकी वचा कष्ठं पिप्पली मरिचानि च ।विभीतकस्य मज्जा च शङ्खनाभिर्मनःशिला ।सर्व्वमेतत् समं कृत्वा छागीक्षीरेण पेषयेत् ॥
नाशयेत्तिमिरं कण्डू पटलान्यर्व्वुदानि च ।अधिकानि च मांसानि यश्च रात्रौ न पश्यति ॥
अपि द्विवार्षिकं पुष्पं मासेनैकेन साधयेत् ।वर्त्तिश्चन्द्रोदया नाम नृणां दृष्टिप्रसादनी ॥
”इति चक्रपाणिदत्तः ॥
(अस्य चिकित्सान्तरं यथा,  --“पूर्व्वाहारविहारैस्तु नेत्रे पुष्पञ्च जायते ।प्रथमं सुखसाध्यं स्यात् द्वितीयं कष्टसाध्यकम् ॥
तृतीयं शस्त्रसाध्यन्तु चतुर्थन्तदसाध्यकम् ।शङ्खपुष्पं तथा रोघ्रं शङ्खनाभिर्मनःशिला ॥
काञ्जिकेन तु संपेष्य छायाशुष्का भिषग्वर ! ।वातिके काञ्जिकेनापि पैत्तिके पयसा हिता ॥
श्लैष्मिके मूत्रसंयुक्ता पुष्पस्याञ्जनतो हिता ।”इति हारीते चिकित्सितस्थाने चतुश्चत्वारिंश-त्तमेऽध्याये ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 पुष्प विकाशे दि० पर०
  अक० सेट् । पुष्प्यति अपुष्पीत् । पुपुष्प“शरदि पुष्प्यन्ति सप्तच्छदाः” । कण्ड्वा० अपुष्प्यीत् ।

 पुष्प न०
  पुष्प्यति पुष्प--विकाशे अच् । (फुल) ख्याते१ कुसुमे २ स्त्रीरजसि । भावे घञ् । १ विकाशे पु०
  मेदि०४ कुवेरविमाने न०
  नेत्ररोगभेदे हेमच० । “पुष्पञ्च पत्रंच फलं तथैव यथोत्तरं ते लघवः प्रदिष्टाः तेषां तुपुष्पं कफपित्तहन्तृ फलं निहन्यात् कफमारुतौ च”सुश्रुते सामान्यतस्तस्य गुणा उक्ताः । विशेषतः पुष्पवर्गेअन्येषां गुणा तत्रोक्ताः । स्त्रीरजसि “शुक्रं दुष्टं शोणितंचाङ्गनानां पुष्पोद्रेकं तस्य नाशञ्च कष्टम् । पुष्पकालेशुचिस्तस्मादपत्यार्थी स्त्रियं व्रजेत्” इति सुश्रुतः ।पुष्पशब्दनिरुक्तिस्तद्गतविशेषादिकं नानातन्त्रे उक्तं यथातत्र पुष्पशब्दव्युत्पत्तिः कुलार्णये “पुण्यसंबर्द्धनाच्चाषिपापौघपरिहारतः । पुष्कलार्थप्रदानाच्छ पुष्पमित्य-भिधीयते” । प्रपञ्चसारे “तुलस्यौ पङ्कजे जात्यौ केतक्यौकरवीरके । शस्तानि दश पुष्पाणि तथा रक्तोत्पलानिच । उत्पलानि च नीलानि कह्नारकुमुदानि च” ।विश्वसारतन्त्रे “बहूनि कुसुमानि च” इति पाठः ।“मालतीं कुन्दमन्दारं नन्द्यावर्त्तादिकानि च ।पलाशपाटलापद्मजयन्त्यावर्त्तकानि च । चम्पकानिसनागानि रक्तमन्दारकाणि च । अशोकोद्भवविल्वाख्यकर्णिकारोद्भवानि च” । विश्वसारतन्त्रे शक्तिविमयेविशेष उक्तो यथा “अथ देव्यर्चने वक्ष्ये पुष्पाणि शृणुपार्वति! । इत्युपक्रमे तुलस्यादीन्युक्त्वा “एतान्यन्यानितन्त्रेऽस्मिन् पुष्पाणि सन्ति वै प्रिये! । मानादेशोद्भवानिस्युः सर्वकालोद्भवानि च । फलानि चैव पुष्पाणि दद्या-द्देव्यै विशेषतः । अथ पुष्पं प्रवक्ष्यामि कर्मयोगे महे-श्वरि! शृणुष्व परया भक्त्या यथोक्तं ब्रह्मणा पुरा ।कमले करवीरे द्वे कुसुमे तुलसीद्वयम् । जातीसुमेकेतकीद्वे कुमारीचम्पकोत्पलम् । कुन्दमन्दारपुन्नाग-पाटलानागचम्पकम् । आरग्बधं कर्णिकारं पावन्तीनवमल्लिका । सौगन्धिकं सकोरण्डं पलाशाशोकसर्जकाः ।अपामार्गः सिन्धुवारो वापुलीकञ्च कामजम् । व्याघ्र-चेलं दमनकं मरुवकं ततःपरम् । लवङ्गं जलकर्चूरंतगरञ्च जवा तथा । शिवपुष्पं द्रोणपुष्पं कामराजंसुकेतकम् । अन्यानि वनपुष्पाणि जलजस्थलजानि च ।गिरिजानि देशजानि नानापुष्पाण्यतःपरम् ।” सार-दायाम् “कमले करवीरे द्वे कुमुदे तुलसीद्वयम् ।जातीद्वयं केतके द्वे कह्लारं चम्पकोत्पले । कुन्दमन्दार-पुन्नागपाटालानागचम्पकम् । आरग्बधं कर्णिकारंजयन्ती नवमालिका । सौगन्धिकं सकोरण्टं पलाशा-शोकमल्लिकाः । धुस्तूरं सर्जकं विल्वमर्जुनं मुनि-पुष्पकम् । अन्यान्यपि सुगन्धीनि पत्रपुष्पाणि देशिकैः ।उपदिष्टानि पूजायामाददीत विचक्षणः” । योगिनीतन्त्रे७ पटले “शृणु देवि! प्रवक्ष्यामि पुष्पाध्यायंसमासतः । ऋतुकालोद्भवैः पुष्पैर्मल्लिकाजातिकु-ङ्कुमैः । सितरक्तैस्तथापुष्पैर्नीलपद्मैश्च पाण्डुरैः । किं-शुकैस्तगरैश्चैव जवाकनकचम्पकैः । बकुलैश्चैव मन्दारैःकुन्दपुष्पैः कुरुण्डकैः । धुस्तूरकादियुक्तैश्च बन्धूकाग-स्त्यसम्भवैः । मदनैः सिन्धुवारैश्च दर्वाङ्कुरसुकोमलैः ।मञ्जरीभिः कुशानाञ्च बिल्वपत्रैः सुकोमलैः” तत्रैव९ पटले “तुलसीद्वे मालतीद्वे तमालामलकी तथा ।पुन्नागं मुनिपुष्पश्च मल्लिकाञ्च निवेदयेत् । करवीरस्यकुसुमैर्येऽर्चयन्ति जनार्द्दनम् । दर्शनात्तस्य देवेशि!नरकाग्निः प्रणस्यति” । करवीरादिमाहात्म्यंपूरश्चरणरसोल्लासे १० पटले “करवीरं जवा देवि!स्वयं काली न चान्यथा । तारा च अपरा चैव स्वयंत्रिवुरसुन्दरी” । तथा “करवीरजवामूले तुलस्यानगनन्दिनि । यदि प्राणांस्त्यजेद्देवि! माहात्म्यं तस्यसुन्दरि! । वक्त्रकोटिशतेनापि जिह्वाकोटिशतेन च ।वर्णितुं तस्य माहात्म्यं न शक्तोमि कदाचन” । “शुक्लंकृष्णं तथा पीतं हरितंलोहितं तथा । करवीरं महे-शानि! जवापुष्पं तथैव च । स्वयं काली महामाया स्वयंत्रिपुरसुन्दरी । अनादरं न कर्त्तव्यं कृत्वा च नरकंव्रजेत्” । दशमपटले “कृष्णापराजिता साक्षाद्भद्रकालीन संशयः । करवीरञ्च भुवना द्रोणं भुवनसुन्दरी ।जवा साकाद्भगवती सर्वविद्यास्वरूपिणी । ये साधकाजगन्मातरर्च्चयत्ति शिवप्रियाम् । एतैश्च कुसुमैश्चण्डि!स शिवो मात्र संशयः । येनार्चिता जगद्धात्री द्रोण-कृष्णजवादिभिः । राजसूयाश्वमेधाद्यैर्वाजपेयाग्निहो-त्रकैः । फलं यज्जायते चण्डि! तत् सर्वं कुसुभार्चनात् ।जवाद्रोणं तथा कृष्णामार्लू करवीरकम् । साक्षाद्ब्रह्मखरूपञ्च महादेव्यै निवेदयेत् । श्वेतचन्दनसंयुक्तंरक्तचन्दबलेपितम् । यो दद्याद्भक्तिभावेन स विश्वेशोन संशयः” । अथ कामनाभेदे पुष्पविशेषः तत्रैव “करवीरस्यमाघ्यस्य सहस्वाणि ददाति यः । स कामान् प्राप्य चा-भीष्टान् देवीलोके महीयते । तथैककरवीरेणपद्मानां द्वे सहस्रके । महाघोरे महोत्पाते महापदिच सङ्कटे । महादुःखे महारोगे महाशोके महाभये ।पूजयेत् कालिकां तारां भुवनां षोडशीम् शिवाम् । बालांछिन्नाञ्च वगलां धूमां भीमां करालिनीम् । कमलाभन्नपूर्णाञ्च दुर्गां दुःखविनाशिनीम् । सर्वविद्या जवाद्रोणकरवीरैर्मनोहरैः । मालूरपत्रैः कृष्णाभिः कृष्णां संपूज्यमूतले । साधकेन्द्रो महेशानि! भवेन्मुक्तो न संशयः” ।भुण्डमालायां दशमपटले “जवापुष्पैर्द्रोणपुष्पैः कर-वीरैर्मनोहरैः । कृष्णापराजितापुष्पैरब्जैश्च मुनिपुष्पकैः ।पूजयेत् परया भक्त्या चण्डिकां परमेश्वरीम्” । योगिनी-तन्त्रमत्स्यसूक्तयोः “येऽर्चयन्ति जनाध्यक्षं करवीरैःसितासितैः । चतुर्युगानि देवेशि! प्रीतो भवति माधवः ।“वकपुष्पं च जातिस्तु तथा रुद्रजटस्य च । वाजप्रेयस्य य-ज्ञस्य फलं प्राप्नोति नान्यथा । सर्वेषामेव पुष्पाणां प्रवरंनीलमुत्पलम् । नीलोत्पलसहस्रेण यस्तु मालां प्रयच्छति ।दुर्गायै विधिवद्देवि! तस्य पुण्यफलं शृणु । वर्ष-कोटिसहस्राणि वर्षकोटिशतानि च । देव्या अनुचरोभूत्वा रुद्रलोके महीयते” । मुण्डमालायाम् “लक्षाणांमहिषैमेषैरजैर्दानैर्मखैः शुभैः । पूजिता सा जगद्धात्रीयद्येषा कुसुमार्चिता । माहात्म्यञ्चैव कृष्णायाः कृष्णाजानाति कृत्स्नशः । तदर्द्धञ्चाप्यहं देवि! तदर्द्धं श्री-पतिः सदा । तदर्द्धमब्जजन्मा वै तदर्द्धं वेदसाधकः ।अन्यपुष्पस्य माहात्म्यं संक्षेपाद्वच्मि शङ्करि! । पृथिव्यामण्डले स्वर्गो वैकुण्ठे कालिकापुरे । जवादिकरवीरैश्चदलैः किं किं फलं लभेत् । न जानाति जगद्धात्रीको वेद पार्वतीं विना । करवीरैः श्वेतरक्तैरक्तचन्दन-मिश्रितैः । पूजयेत् क्ष्मातटे यस्तु स विश्वेशो भवेद्-ध्रुवम् । कृष्णापराजितापुष्पैर्यस्तु देवीं प्रपूजयेत् ।सोऽश्वमेधसहस्राणां फलं प्राप्य शिवां व्रजेत् । सहा०विपत्तौ यो दद्याज्जवां कृष्णापराजिताम् । द्रोणं वाकरवीरं वा स गच्छेत् कालिकापुरम्” । तत्रैव“किञ्च पाद्यैः किञ्च वाद्यैर्नैवेद्यैः किञ्च पूजनैः ।मधुदानैर्मधुपर्कैः कुम्भकैः किञ्च रेचकैः । पूरकैः किञ्चवा ध्यानैः पाणायामैश्च किञ्च वा । किं जपैः किंतपोभिर्वा मत्स्यैर्मांसैश्च पञ्चमैः । किमन्वमन्त्रैः किंमन्त्रः किं यन्त्रैः किञ्च साधवः । लिं वेदैरासवैः किं वाश्यशानैर्मन्थसाधनैः । किमध्वरैर्मन्त्रपूतैर्मन्त्रार्थैर्षन्त्रजी-वनैः । किं योनिमुद्रया किं वा तीर्थैः किं ब्रह्मसा-धनैः । किं मातृकान्यासगणैः किं कटैः किं घटैःपटैः । किं काकचञ्चुभिः षोडान्यासैः किं धर्मसाधनैः ।येनार्च्चिता महादेवी करवीरैर्जवादिभिः । कृष्णापुरा-जितापुष्पैः करवीरैर्मनोहरैः । द्रोणैस्तु केतकीपुष्पै-र्जवामालूरपत्रकैः । पूजिता यैर्भगवती तेषां किं कर्मसाधनैः” । नित्यातन्त्रे एकादशपटले “म तुलस्यायजेत् कालीं नाक्षतैर्विष्णुसर्चयेत् । अपराजिताया-दानेन साक्षात्तुष्टा भवेच्छिवा । कालिकायाश्च तारायाकरवीरमतिप्रियम् । जवापुष्पं महेशानि! दद्यान्नधारयेत् कचित् । रक्तोत्पलेन देवेशि! कालिकांपूजयेत् सकृत् । शतवर्षसहखाणां पूजायाः फलमा-प्नुयात्” । तथा “दुर्वापि गर्भसंयुक्ता देवी तुष्टिकरीभवेत्” । पुरसरणरसोल्लासे “मञ्जरीं सहकारस्यकेशवाय निवेदयेत् । रुद्रजटां शिरोषञ्च दाडिमं काञ्चनंतथा । नीलकण्ठं मयूरञ्च योन्याकारञ्च वर्जयेत् ।पुष्पदाने काम्यफलं नित्यातन्त्रे ईश्वर उवाच ।“ब्रह्महत्यादिपापानां प्रायसितं सुरेश्वरि । रक्तपुष्पै-र्महादेवि! चक्रराजं प्रपूजयेत् । कुलाचारक्रमेणैवकर्पूरक्षोदमण्डितम् । महापातककोटिस जन्मान्तर-कृता अपि । मासमात्रेण हन्यन्ते सत्यं सत्यं नसंशयः । लक्ष्मीस्तस्य भवेद्गेहे सुस्थिरा पीरवन्दिते! ।जवापुष्पैर्महेशानि! पूर्ववद् याद पूजयेत् । मासमात्रेणनश्यन्ति सप्तजन्मकृताम्बपि । ब्रह्महत्यादिप्रापानिधनवान् जायते कविः । पूर्ववत् केतकीपुष्पै पत्रैर्वायदि पूजयेत् । सासमात्रेण देवेशि । उपसातककोटयः” । (नश्यन्तीति पूर्वोक्तेनान्वयः) । “लभते राज-सौभाग्यं साधको नात्र संशयः । शतपत्रैर्महेशानि ।पूर्ववत् पूजवेच्छिवाम् । मासमात्रेण देवेशि! सर्वपापंविनाशयेत् । चम्पकैः पूजयेद्देवीं पूर्ववम्मासमात्रकम् ।निहत्य परमेशानि! पातकं शतजन्मजम् । सौभाग्यंलभते भन्त्री त्रिषु लोकेषु पार्वति! । श्वेतपद्मैर्महे-निहत्य परमेशानि! मासमात्रं पपूजयेत् । त्रिंशज्जन्मकृतं पापंनाशयेन्नात्र संशयः । बन्धूकैः पूर्ववद्देवि! मासमात्रं प्रपू-जयेत् । निहत्य सर्वपापानि राजानं वशमानयेत् । माल-तीमञ्चिकाजातीकुन्दैः श्वेतोव्पलैः सह । सुसिश्रैः पूर्व-वद्देवि! भागमात्रं प्रपूजयेत् । ब्रह्महत्यादिपाषानिशतजन्मकृतान्यपि । गाक्षयेत् परमेशानि! मुक्तिस्तस्यकरे स्थिता । रक्तोत्पनजवावह्निबन्धूकागस्त्यकैः शि-वाम् । पूर्ववत् परमेशानि । मासमात्रं प्रपूजयेत् ।पातकं नाशयित्वाऽसौ मम तुल्यो भवेन्नरः । नागकेशर-कह्लारबकुलैः सिन्धुवारकैः । पाटलः पूजयेद्देवि!श्रीपीठान्तर्निसासिनीम् । पूर्ववत् पूजयेद्देवि! मासमात्रंप्रसन्नधीः । सहस्रजन्मजं पापं नाशयेज्ञात्र संशयः ।सौभाग्यमतुलं तस्य भवेद्देवी प्रसादतः” । योगिनी-तन्त्रे “नोत्सृज्य दद्यात् पुष्पाणि वनस्यानि कदाचन ।न शक्नुवन्ति वै देवाः समाकर्षितुसुद्यताः । एकैकं कुसुमंयक्षा रक्षन्ति दश वै यतः । तथा यक्षाङ्गनाः पञ्चक्षर्वतः कुसुमावृताः । तस्मादाह्वच कुसुमं यजेद्देवान्पितॄनपि” इति वृक्षस्थपुम्पदाननिषेधः । मत्स्यसूक्ते“स्वात्वा मध्याह्नसमये न च्छिद्यात् कुसुम नरः । तत्-पुष्पेरर्च्चने देवि! रौरवे परिपच्यते” मध्याह्न इत्युपा-दानात् प्रातःस्नातस्य पुष्याहरणे न दोषः । अथ पुष्पमाला विश्वसारतन्त्रे “नीलोत्पलसहस्रेण यस्त मालांप्रयच्छति । दुर्गायै विधिवद्देवि! तस्य पुण्यफलं शृणु ।वर्षकोटिसहस्राणि वर्षकोटिशतानि च । दव्याअनुचरो भूत्वा रुद्रलोके महीयते” । योगिनीतन्त्रेनवमपटले “मालतीमालया विष्णुरर्चितो येन कार्तिके ।पापाक्षरकृता माला नाशिता तस्य विष्णुना” ।तथा “करवीरकृतां मालां गाधवाय प्रयच्छति ।देवेन्द्रोऽपि महेशानि! करोति करसंपुटम्” । तत्रैक“न भेदयेद् यज्ञसूत्रं मालाञ्चैव न भेदयेत् । वि-शिष्य मालतीमालां व्याघ्रधर्म तथैव च” । वृहन्नलीतन्त्रेद्वितीवपटले “कोकणदञ्च बन्धूकं कर्णिकाद्वयमेव च ।वकमन्दाररक्ताणि करवीराणि शस्यते । मल्लिकात्रितयंजाती क्षौमपुष्यं जयन्तिका । विल्वपत्रं कुरुवकं मुनि-पुष्पञ्च केसरम् । वासन्ती चैव सौगन्धं कालपुष्पंमनोहरम् । आमलकञ्च कादम्बं बकुलं यूथिका तथा ।बिल्वैर्मरुवकाद्येश्च तुललोवर्जितैः शुभैः । ओड्रपुष्पै-र्विशेषेण वज्रपुष्पेण शोभितम् । सवं पुष्पं प्रदद्याच्च-भक्तियुक्तेन चेतसा । जवापुष्प महेशानि! दद्याद्वेव्यैविशेषतः । पद्मं प्रियतरं देव्या शेफाली बकुलं तथा ।रक्तोत्पलेन देवेशि! पूजयेत् परमां शिवाम । लक्षवर्ष-सहस्राणां पूजायाः फमाद्गुयात् । शिरीषं वरमदेव्याः पीतिद तगरं तथा । स्थलपद्मं सुतुतरं लक्ष-संख्यक्रमेण तु । सदि दद्यात्महेक्षानि! कर्यसिद्धिःसुरेश्वरि! । तदैव मन्त्रसिद्धिः स्यान्नात्र कार्य्या विचा-रणा । द्विजार्गी तुलसीं रम्यां तस्याः प्रीतिकरीं पराम् ।काञ्चनं रक्तवर्णञ्च अतिप्रियतरं महत् । भक्तियुक्तोमहशानि! सर्वपुष्पं निवेदयेत्” । वृहन्नीलतन्त्रे “चातु-र्मास्ये तु लक्षैलमालत्या योऽर्च्चयेद्धरिम् । शतजन्मकृतपापं तत्क्षणादेव नश्यति । करवीरस्य कुसुमैर्येऽर्च-यन्ति हरेर्द्दिने । दर्शनात्तस्य देवेशि! नरकाग्निःप्रणश्यति” । वर्ज्यपुष्पाणि “नार्च्चयेत् झिण्टि-पुष्पेण पीतैश्च तगरैस्तथा । श्वेतेनोड्रेख कृष्णेन वि-जयेन नचार्चयेत्” । प्रपञ्चसारे षष्ठपटले “अङ्गने पतितैर्माल्यैः शीर्णैर्वा जन्तुदूमितैः । आघ्रातैरङ्गसंस्पृष्टैरूषितैर्नापि र्च्चयेत्” । सारदायाम् “मलिनं भूमि-संस्पृष्ट कृमिकेशादिदूषितम् । अङ्गस्पृष्टं समाघ्रातंत्यजेत् पर्युषितं तथा” । मत्स्यसृक्ते चतुर्द्दशपटले“शेफालिका तु कह्लारं शरतकाले प्रशस्यते । अन्यत्रन स्पृशेद्देवि! प्रायश्चित्तन्तु पूजनात् । नार्चयेद्रक्तकृष्णेनतथोग्रगन्धिकेन च । करवीरस्य माध्यस्य बन्धूजीवस्यचैव हि । कशरस्य सवज्रस्य रक्तं देवि! प्रशस्यते” ।योगिनीतन्त्रे “बिल्वप्त्रं शमीपत्रं तमालामलकीदलम् ।अपाङ्गभृङ्गपत्रञ्च कुशं दूर्वास्तथैव च । पुष्पाणामप्यभावे तुफलान्यपि निवेदयेत् । फलानामप्यभावे तु तत्पत्रै पूजये-द्धरिम् ।” गुप्तपूजापुष्पञ्च तत्रैव “सिहास्यञ्चैव मालूरं धुस्तूरञ्चचतुर्विधम् । तथा रुद्रजटे द्वे च गुह्यपुष्पञ्च शङ्करि ।पद्मे नीलोत्पले देवि । वकमन्दारकाञ्चने । माधवीद्वेतमालञ्च गुप्तमेतद्वरार्चने” । दिवारात्रिभेदेन पुष्पविशेषेणपूजनमुक्तं तत्रैव “कनकानि सुगन्धीनि रात्रौ देयानिशङ्करि! । दिवा चाग्यानि पुष्पाणि दिवा रात्रौ चमल्लिका । देवालयस्य पुष्पेण यो देवं प्रतिपूजयेत ।अन्धत्वं प्राप्नुयात् सोऽपि दश वर्षाणि पञ्च च” । देवता-विशेपे पुष्पविशेषवर्जगमपि तत्रैव “शिवे विवर्जयेत् कुन्दंमाधे माध्यं प्रशस्यते । गणेशे वर्जयेन्माध्यमशोकं तगर-न्तथा । सूर्य्ये माघ्यञ्च मन्दारं कनकञ्च तथैव च ।महालक्ष्म्यै च तुलसीं झिण्टिकां काञ्चनन्तथा । बन्धू-जीवञ्च द्रोणञ्च सरस्वत्यै न दापयेत् । ग्रहाणां विल्वपत्रञ्चशमीपत्रं तथैव च । ब्रह्मणे वर्जयेत् काशं कौसुम्भं शमी-पुष्पकम् । वात्रीपुष्पं कुरण्टञ्च जलपुष्पं तथैव च ।दुर्गायै न प्रदद्याच्च सोमपुष्पं तथेव च । त्रिपुरायैकाञ्चनञ्च कनकं वासकं तथा । किंशुकं कृष्णकान्ताञ्चइन्द्राक्ष्यै वर्जयेत्तथा । अकर्मण्यपुष्पदाने दोषो यथा“वराह उवाच” अकर्मण्येन पुष्पेण यो मामर्चयते भुवि ।पातकं तस वक्ष्यामि तच्छृणु त्व वसुन्धरे! । नाहंतत् प्रतिगृह्णामि न च ते वै,  मम प्रियाः । मूर्खैर्भाग-वतैर्दत्तं मम विप्रयकारिणः । पतन्ति नरके घोरे रौरवेतदनन्तरम् । अज्ञातस्य च दोपेण दुःखान्यनुभवन्ति च ।वानरो दश वर्षाणि मार्जारश्च त्रयोदश । मूषकः पञ्च-वर्षाणि बलीवर्दश्च द्वादश । छागश्चैवाष्ट वर्षाणि वर्षं वैग्रामकुक्कुटः । त्रीणि वर्षाणि सहिषो भवत्येव नसंशयः । एतत्ते कथितं भद्रे! पुष्पं यन्मेऽत्र रोचते ।अकर्मण्यं विशालाक्षि! पुष्पं यो न ददाति वै”वराहपु०  । देवी प्रियपुष्पाणि यथा “पुष्पाणि देव्यावैष्णव्याः प्रियाणि शृणु संप्रति । बकुलैश्चैव मन्दारैःकुन्दपुष्पकुरण्टलैः । करवीरार्कपुष्पैश्च शालमलैश्चाप-राजितैः । दमनैः सिन्धुवारैश्च वकैर्मरुवकैस्तथा ।लताभिर्ब्रह्मवृक्षैश्च दूर्वाङ्कुरैश्च कोमलैः । मञ्जरीभिःकुशानाञ्च विल्वपत्रैः सुशोभनैः । पूजयेद्वैष्णवीं देवींकामाख्यां त्रिपुरां तथा । अन्याश्च याः शिवाप्रीत्यैजायन्ते पुस्पजातयः । ता इमाः शृणु कीर्त्यन्ते मयावेताल! भैरव! । मालती मल्लिका जाती यूथिकामाधवीलता । पाटला करवीरञ्च जवा तर्कारिका तथा ।कुब्जकं तगरश्चैव कर्णिकारोऽथ रोचनः । चम्पका-म्रातकौ बाणवर्वरौ मल्लिका तथा । अशोका लोध्र-तिलकावटरूषशिरीषके । शमीपुष्पञ्च द्रोणञ्च पद्मो-त्पलवकारुणाः । श्वेतारुणे त्रिसन्ध्ये च पलाशःखदिरस्तथा । वनमालाऽथ सेवन्ती कुमुदोऽथ कदम्बकः ।चक्रं कोकणदञ्चैव भण्डिलो गिरिकर्णिका । नाग-केशरपुन्नागौ केतक्यञ्जलिका तथा । दोहदा र्वाजपूरश्चनमेरुः शालमेव च । त्रपुषी चण्डसिन्धुश्च झिण्टीपञ्चविधा तथा । एवमाद्युक्तकुसुमैः पूजयेत् वरदां शिवाम्”वर्जनीयपुष्पं यथा “पुष्पञ्च कृमिसम्भिन्नं विशीर्णभग्नमुद्गतम् । सकेशं मूषिकाधूतं यत्नेन परिवर्जयेत्याचितं परकीयञ्च तथा पर्युषितञ्च यत् । अन्त्यस्पृष्टपदास्पृष्ट यत्नेन परिवर्जयेत्” कालिका पु०
  ६८ ५४ अ० ।केशवपूजने प्रशस्तपुष्पाणि यथा “मालतीमल्लिका चवयूथिका चातिसुक्तिका । पाटलाकरवीरञ्च जयासवतिरेवच । कुब्जकस्तगरश्चैव कर्णिकारः कुरुण्टकः । अम्पक-स्तगरः कुन्दो बाणवर्वरमल्लिकाः । अशोकस्तिलक-श्चम्पस्तथा चैवाटरूषकः । अमी पुष्पप्रकारास्तु शस्ताःकेशवपूजने । केतकीपत्रपुष्पञ्च पुष्पं भृङ्गारकस्य च ।तुलस्यामलकी चैव सद्यस्तुष्टिकरं हरेः । पद्मान्यम्बुसमु-त्थानि रक्तनीले तथोत्पले । सितोत्पलञ्च कृष्णस्यदयितानि सदा नृप! । तानि पुष्पाणि देयानि विष्णवेप्रभविष्णवे” अग्निपु०  । किञ्च “जातो शताह्वासुमना कुन्दं बहुपुटं तथा । वाणञ्च पङ्कजाशोकं कर-वीरञ्च यूथिका । पारिभद्रं पाटला च वकुलं गिरि-शायिनी । तिलकं वनजञ्चैव पीतकं तगरन्त्वपि ।एतानि हि प्रशस्तानि कुसुमान्यच्युतार्च्चन । सुरभीणितथान्यानि वर्जयित्वा तु केतकीम् । येषामपि हिपुष्पाणि प्रशस्तान्यच्युतार्चने । पल्लवान्यपि तेषां स्युःप्रशस्तानि महासुर! । वीरुघानां प्रधानेन वर्हिषाञ्चा-र्चयेत्तथा । नानारूपैश्च्वाम्बुभवैः कमलेन्दीवरादिभिः ।प्रबालैः शुचिभिः शुद्धैर्जलप्रक्षालितैर्वले! । वनस्पतीना-मर्चेत तथा दूर्वादिपल्लवैः” वामनपु०  ९१ । विष्णौ पुष्प-विशेषदानस्य फलं यथा “आरामप्रभवैः पुष्पैरच्छिद्रैःकीटवर्जितैः । तथाऽपर्य्युषितैस्तद्वत् कार्त्तके विष्णुमर्च-येत् । वर्णानां हि यथा विप्रस्तीर्थानां जाह्नवीयथा । देवानाञ्च यथा विष्णुः पुष्पाणां मालती तथा ।मालतीमालया देवं योऽर्चयेद् गरुडध्वजम् । जन्मदुःखजरारोगैः कर्मभिर्मुक्तिमाप्नुयात् । मालतीमालयायेन पूजितः कार्त्तिके हरिः । पापलक्षायुतं तस्य वत्स!शौरिः प्रमार्जति । मालतीपुष्पमालाभिः कार्त्तिकेपुष्पमण्डपम् । विष्णोर्गृहे कृतं यैस्तु ते यान्ति परमांगतिम् । जातिपुष्पैर्विरचितां मालां यः सम्प्रयच्छति ।विष्णवे विधिवद्धक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु । कल्प-कोटिसहस्राणि कल्पकोदिशतानि च । वसेद्विष्णुपुरे-श्रीमान् विष्णुतुल्यपराक्रमः । यः स्वर्णकेतकैः पुष्पैःपूचयेद् गरुडध्वजम् । अब्दकोटिशतं यावत्तुष्टःस्यात्तस्य वै हरिः । दामोदरं पूजेवेद्यः कुसुमैः केत-कोद्भवैः । स वसेद्विष्णुनिलये देवेन सह मोदते । मल्लिकाकुसुमैर्देवं योऽर्चयेत् त्रिदेशश्वरम् । कार्त्तिके परयाभक्त्या दहेत् पापं त्रिघार्जितम् । सुगन्धैर्मल्लिकापुष्पै-रच्युतं योऽर्चयेन्मुने! । स सर्वपापनिर्मुक्तो विष्णु-लोके महीयते । वेदधर्मेण केनापि संप्राप्वे मधुमाघवे ।योऽर्च्चयेत् स मुनिश्रेष्ठ! लभते वैष्णवं पदम् । यः पुनःपाटलापुष्पैरर्च्चयेद् गरुडध्वजम् । सुपुण्यान्मा परंस्थानं स प्रयाति हरेर्मुने! । अगस्त्यपुष्पैदैवेशं येऽर्च्च-यन्ति जनार्द्दनम् । देवर्षे! दर्शनात्तेषां नरकाग्निः प्रण-श्यति । न तत् करोति विप्रेन्द्र! तपसा तोषितो हरिः ।यत् करोति हृषीकेशो मुनिपुष्पैरलङ्कृतः । विहायसर्वपुष्पाणि मुनिपुष्पेण केशवम् । कार्त्तिके योऽर्च्चयेद्-भक्त्या वाजिमेधफलं लभेत् । मुनिपुष्पकृतां मालांये यच्छन्ति जनार्दने । शक्रोऽपि तैः समं वत्स!कुरुते ह्यभिभाषणम् । ददात्यभीप्सितान् कामान् वृक्षचिन्तामणिर्यथा । कार्त्तिके मुनिपुष्पेण पूजितो गरुड-ध्वजः । गवामयुतदानेन यत् फलं कार्त्तिके मुने! ।मुनिपुष्पेण चैकेन कार्त्तिक्यां तत् फलं स्मृतम् । येऽ-र्च्चयन्ति सुराध्यक्षं करवीरैः सितासितैः । तेषां वर्ष-शतं यावत् प्रभुर्भवति केशवः । बकुलाशोककुसुमैर्येऽ-र्च्चयन्ति जगत्पतिम् । निर्भीकास्ते भवन्तीह याव-च्चन्द्रदिवाकरी । अशोककुसुमैरम्यैर्जन्मशोकभयाषहम् ।पूजयित्वा हरिं याति पदं विष्णोरनामयम् । शुभ-गन्धैः सितैर्वत्स! कुसुमैः पङ्कजोद्भवैः । अधोक्षजंसमभ्यर्च्य नरो याति हरेः पदम् । अभ्यर्च्य कौमुदैःपुष्पैः केशवं त्रिदशैरपि । अटरूषकपुष्पैश्च पूजयेद्योजगत्पतिम् । स पुण्यवान्नरो याति तद्विष्णोः परमंपदम् । कार्त्तिके योऽर्च्चयेद्विष्णुं तुलसीबिल्वपङ्कजैः ।त्रिदर्शरपि पूज्यः स न शक्यो यमकिङ्करैः । माधवे-योऽर्च्चयेद्विष्णुं तुलमीबिल्वपङ्कजैः । त्रिदशैरपिपूज्यः स न शक्यो यमकिङ्करैः । माधवे योऽर्च्चये-द्विष्णुं सुपुष्पैस्तिलकोद्भवैः । घूतपापो विरातङ्कः स-विष्णोर्याति तत् पदम् । समित्पुष्पकुशादीनि श्रो-त्रियः स्वयमाहरेत् । शूद्रानीतैस्तैश्च हरेः पूजां कुर्वन्व्रजत्यधः । तस्माद्विप्रो मुनिश्रेष्ठ! शिष्येख खयमेव वा ।पुष्पादीनि समाहृत्य पूजेयत् परमेश्वरम् । विप्रो दूर्वा-मयैः पुष्पेस्तथा काशकुशोद्भवैः । तुखलीबिल्वपत्रैश्चपूजयेद्देवताः पितृन् । नार्च्चयेत्तगरैः सूर्य्यं धूर्त्तपुष्पेणकेशवम् । देवीं लकुचपुष्पैश्च शङ्करं नागकेशरैः” ।कालविशेषे तस्य पर्य्युषितत्वं यथा “प्रहरं तिष्ठतेजाती प्रहरार्द्ध्वन्तु मल्लिका । त्रियामं मुनिपुष्पञ्च कर-वीरमहर्निशम्” । आम्बमञ्जरीविल्वपत्रदानफलं यथा“मञ्जुरीं सहकारस्य ये प्रयच्छन्ति वैष्णवाः । कार्त्तिकेसफलास्ते स्युर्गोकोटीफलभागिनः । कार्त्तिके योऽ-र्च्चयेद्भक्त्या विल्वपत्रेण केशवम् । दद्याद् यज्ञायुतफलंकेशवस्तस्य वै मुने! । बिल्वपत्रेण ये कृष्णं कार्त्तिकेकलिमर्दनम् । पूजयन्ति महाभक्त्या मुक्तिस्तेषां करेस्थिता । नागकेशरपुष्पैर्यः पूजयेद् गरुडध्वजम् ।स याति वैष्णवं स्थानं यत्र गत्वा न शोचते । कदम्ब-कुसुमैर्यो वै पूजयेन्मधुसूदनम् । जन्मायुतार्जितं पापंस्फोटितं तेन नारद! । न तथा केतकीपुष्पैर्मालतीकुसुमैस्तथा । तोषमायाति देवेशः कदम्बकुसुमैर्यथा ।दृष्ट्वा कदम्बपुष्पाणि तोषमायाति माधवः । किं पुनःपूजितो देवः सर्वकामप्रदो हरिः । हरिं किंशुक-पुष्पैर्यः पूजयेत् त्रिदशाधिपम् । वैकुण्ठे रमते शश्वत्विष्णुना सह वैष्णवः । वर्षाकाले च देवेशं कुमुदैश्चन्दव्राचितैः । योऽर्च्चयेत् परमं विष्णुं संसारे न पुनर्विशेत् ।कुन्दपुष्पैश्च विप्रर्षे! योऽर्चयेद् गरुडध्वजम् । कोटिजन्मार्जितं पाप तत्क्षणादेव नश्यति । शमीपुष्पैश्चदेवेशं पूजयेदसुरद्विषम् । यमं न पश्येद्विप्रर्षे! न यातिदुर्गतिं नरः” पाद्मोत्तरख० १३१ अ० । लक्ष्मोतुल्य-प्रियपुष्पाणि नारदीयसं० “मालती बकुलाशोकशेफालीनवमालिकाः । अम्लानतगराङ्कोठमल्लिकामधुपिण्डिकाः । यूथिकाष्टापदं कुन्दं कदम्बं मधु-पिष्पलम् । पाटलाचम्पकं कृष्णं लवङ्गमतिमुक्तकम् ।केतकं च कुरुवकं विल्वं कह्लारकं द्विज! । पञ्च-विंशतिपुष्पाणि लक्ष्मीतुल्यपियाखि मे” । केशवार्चनेनिषिद्धपुष्पाणि विष्णुधर्मोत्तरे । “उग्रगन्धीन्यगन्धीनिकुसुमानि न दापयेत् । अन्यायतनजातानि कण्टकीनितयैर्व च । वक्तानि यानि धर्मज्ञे! चैत्यवृक्षोद्भवानि च ।श्मशानजाथान्यन्यानि यानि चाकालजानि च” । तथा“कुटजं शाल्मलीपुष्धं शिरीषञ्च जनार्दने । निवेदितंभयं रोगं निःस्वत्वश्च प्रयच्छति । बन्धुजीवकपुम्पाणिरक्तान्यपि च दापयेत् । अन्यरक्तकपुष्पाणां दानात् दौर्भा-व्यमाप्नुयात्” । परारोपितवृक्षस्य पुष्पग्रहणे दोछः ।अगस्त्यः “परारोपितवृक्षेभ्यः पुष्पाण्यानीय योऽर्चयेत् ।अविज्ञाप्य च तस्यैव निष्फलं तस्य पूजितम्” । एतद्द्विजेतरपरम् “द्विजस्तृणैधः पुष्पाणि सर्वतः स्ववदा-हरेत्” इति याज्ञवम्क्यात् । “देवाद्यर्थन्तु कुसुममस्तेयंमनुरब्रवीत्” इति वचनात् । “गोऽग्न्यर्थे तृणमेधांसिवीरुद्वनम्पतीनां पुष्पाणि खवदाददीत फलानिचापरिवृंहितानि” इति गोतमवचनाच्च । द्विजेतरस्यदण्डोऽपि “तृणं वा यदि वा काष्ठं पुष्पं वा यदि वाफलम् । अनापृच्छन् हि गृह्णानो हस्तच्छेदनमर्हति” इतिस्मृतेः । “देवोपरिधृर्त मस्तकोपरिधृतम् अधोवस्त्र-धृतम् अन्तर्जलक्षालितञ्च पुष्पं दुष्टमिति” हरिभक्ति-नामके ग्रन्थे । अभिवाद्याभिवादककरस्थपुष्पं प्रोक्ष-णात् कर्मण्यम्” इति केचित् । याचितादिपुष्प-दानस्य निष्फलत्वम् । “याचितं निष्फलं पुष्पं क्रय-क्रीतञ्च निष्फलम्” इति वदन्ति । वामहस्तचितादिपुष्पस्यादेयत्वं यथा “न पुष्पच्छदनं कार्य्यं देवार्थंवामहस्ततः । न दद्यात्तानि देवेभ्यः संस्थाप्य वामहस्ततः ।समित्पुष्पादीनां स्वयमाहरणीयत्वं हारीतशाता-तपौ “समित्पुष्पकुशादीनि ब्राह्मणः स्वयमाहरेत् ।शूद्रानीतैः क्रयक्रीतैः कर्म कुर्वन् पतत्यधः” । क्रये प्रति-प्रमवमाह ब्रह्मपु०  “पुष्पैर्धूपैश्च नैवेद्यैर्वीरक्रयक्रिया-हृतैः” । वीरक्रयो वीरवत् याच्ञाशून्येन विक्रेतु-रुसन्यस्तमूल्येन क्रयः । पुष्पदानप्रकारो ज्ञानमालायां“पुष्पं वा यदि वा पत्रं फलं नेष्टमधोमुखम् । पुष्पा-ञ्जलिविधिं हित्वा यथोत्पन्नं तथार्पणम्” । मध्याह्न-स्नानानन्तरं पुष्पचयनस्य दोषो यथा “स्नानं कृत्वा तु येकेचित् पुष्पं गृह्णन्ति वै द्विजाः । देवतास्तन्न गृह्णन्तिभस्मीभवति दारुवत्” । एतत्तु द्वितीयस्नानाभिप्रायम् ।इति रत्नाकरः । व्यक्तं मत्स्यसूक्ते “स्नात्वा मध्याह्न-समये न छिन्द्यात् कुसुमं नरः । तत्तत्पुष्पार्चने देवि!रौरवे परिपच्यते” । पुष्पाभावे देयानि विष्णु-धर्मोत्तरे “पुष्पाभावेऽपि देयानि पत्राणि च जनार्दने ।पत्राभावे जलं दद्यात्तेन पुण्यमवाप्यते” । पुष्पदान-माहात्म्यं यथा “न रत्रैर्न सुवर्णेन न वित्तेन च भू-रिणा । तथा प्रसादमायाति यथा पुष्पैर्जनार्दनः” ।देवताविशेषे वर्जनीयपुष्पं यथा शातातपः “शिवे वि-वर्जयेत् कुन्दमुन्मत्तञ्च हरेस्तथा । देवीनामर्कमन्दारौसूर्य्यस्य तगरन्तथा” । पुष्पविशेषाणां कालभेदे पर्य्यु-षितमुक्तं भविष्ये “पद्मानि सितरक्तानि कुमुदा-न्युत्पलानि च । एषां पर्युषिताशङ्का कार्य्या पञ्चदिनोत्तरम्” । पुष्विशेषस्यापर्युषितत्वं यथा “तु-लस्यगस्त्यविल्वानां न च पर्युषितात्मता” । योगिनी-तन्त्रे “विल्वपत्रञ्च माघ्यञ्च तमालामलकोदलम् । क-ह्लारं तुलसीञ्चैव पद्मञ्च मुनिपुष्पकम् । एतत् पर्युपित न स्यात् यच्चात्यत् ककिकात्मकम् ।” कलिकात्मकंप्रस्फुटनयोग्यम् एका० त० । अन्यत् पर्युषितशब्दे दृश्यम् ।

क्षीरतरङ्गिणी

Sanskrit

पुष्पँ पुष्प विकासे
- पुष्प्यति  पचादौ (द्र0 31134) पुष्पम्  पुष्पितस्तारकादौ (द्र0 5236)  14

धातुवृत्तिः

Sanskrit

पुष्पँ पुष्प (अर्थः)  विकसने
( पुष्प्यति पुपुष्प,  पुपुष्यिथ,  पुपुष्पिव पुष्पिता पुष्पिष्यति पुष्प्यतु अपुष्प्यत् पुष्प्येत् पुष्प्यात् अषुष्पीत् पुपुष्पिषति पोपष्प्यते पोपुष्पि पुष्पयति अपुपुष्यत् पुष्पम् ) अच् ( पुष्पकम् ) संज्ञायां कन् ( शणपुष्पी ) "पाककर्णपर्णपुष्प'' इत्यादिना ङीप ( सत्पुष्पा,  प्राक्पुष्पा,  प्रत्यक्पुष्पा,  काण्डपुष्पा,  प्रान्तपुष्पा,  शतपुष्पा,  एकपुष्पा ) "सदच्काण्डप्रान्तशतैकेभ्यः पुष्यात्'' इत्यजादिपाठात् पुष्पौ त्तरपदलक्षणं ङीषं बाधित्वा टाप् अगिति क्किबन्तोऽञ्चतीत्युच्यते (पुष्पित्वा,  पुष्पितः ) "निष्ठा,  '' तारकादित्वादितज्वा 15

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“पुष्प विकसने”@} 2 पुष्पकः-ष्पिका,  पुष्पकः-ष्पिका,  पुपुष्पिषकः-षिका,  पोपुष्पकः-ष्पिका
   पुष्पम्,  इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकजल्पतिवत् 3 ज्ञेयानि। 
 शतरि-- 4 पुष्यन्-न्ती,  इति रूपमिति विशेषः। 
 5
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१०३०)
 02 =>
  (४-दिवादिः-११२२। अक। सेट्। पर।)
 03 =>
  (५९२)
 04 =>
  [[५। ‘दिवादिभ्यः--’ (३-१-६९) इति श्यन्प्रत्ययः।]]
 05 =>
  [पृष्ठम्०८७५+ २८]

Capeller

German

 पुष्प n.
  Blüte,  Blume (adj. —° f.
  आ u.
ई)
 m.
  Topas,  männl. Name.

Grassman

German

 (púṣpa),  n.,  Blüthe,  Blume [von pus,  der Anhang pa ist wol aus dem gebräuchlicheren ka durch Lautanziehung entstanden. siehe púskara],  enthalten in apuṣpá und zu Grunde liegend in púṣpavat und puṣpín.
-am AV. 10, 8, 34.

Burnouf

French

 पुष्प पुष्प n.
  fleur.
		 Epanouissement,  déploiement.
Tache sur l'œil,  albugo.
		 Menstrues. -- F. पुष्पा la ville de
Bhâgalpur.
पुष्पक n.
  bronze calciné
		 sulfate de fer.
		 Sorte de
collyre
		 vase de fer.
		 Maladie des yeux,  albugo.
		 Fourneau de
 terre.
		 Bracelet de pierreries.
		 Le char de Kuvera.
पुष्पकरण्डक n.
  la ville d'Ujjayanī ou un bois sacre dans son
voisinage.
पुष्पकासीश n.
  sulfate de fer efflorescent.
पुष्पकीट m.
  grande abeille noire.
पुष्पकेतन m.
  Anaṅga,  qui a un étendard de fleurs.
पुष्पकेतु m.
  bronze calciné.
पुष्पगिरि m.
  le Mont-des-fleurs,  séjour de Varuṇa.
पुष्पघातक m.
  (हन्
 sfx. अक) bambou.
पुष्पचाप m.
  Anaṅga,  à l'arc fleuri.
पुष्पचामर m.
  armoise
 pandanus odorantissimus,  bot.
पुष्पद m.
  (दा) arbre.
पुष्पदन्त m.
  np. de l'éléphant du nordouest
 d'un nāga
 du
chef des Gandharvas ou des Vidyādharas
 et d'un saint jaina. -- Au du.
le Soleil et la Lune
 cf.  पुष्पवत्।
पुष्पद्रव m.
  (द्रु) le nectar des fleurs.
		 Infusion de
fleurs,  eau de fleurs,  en gén. 
पुष्पधन्वन् m.
  (धनु) Anaṅga.
पुष्पन्धय m.
  (धे) abeille.
पुष्पपथ m.
  (पथिन्) canal des menstrues,  t. de méd.
पुष्पपुर n.
  la Cité-des fleurs,  Pāṭaliputra.
पुष्पफल m.
  feronia elephantium
 citrouille
 bot.
पुष्पमास m.
  le printemps fleuri.
पुष्परक्त m.
  hibiscus phœniceus,  bot.
पुष्परथ m.
  voiture d'agrément.
पुष्परस m.
  le nectar des fleurs.
पुष्पराग m.
  topaze.
पुष्परेणु m.
  pollen des fleurs.
पुष्परोचन m.
  mesua ferrea,  bot.
पुष्पलाव m.
  [f.  ई] fleuriste
		 bouquetière.
पुष्पलिक्ष et पुष्पलिह् m.
  abeille.
पुष्पवत् a. (sfx. वत्) fleuri,  garni de fleurs. -- S. m.
  au
du. le Soleil et la Lune. -- S. f.
  femme qui a ses règles.
पुष्पवाटी f.
  jardin-de-fleurs.
पुष्पवृष्टि f.
  pluie de fleurs.
पुष्पशकटी f.
  mms.
पुष्पसमय m.
  saison des fleurs.
पुष्पसार m.
  nectar des fleurs.
पुष्पस्वेद m.
  mms.
पुष्पहासा f.
  (हस्) femme qui a ses règles.
पुष्पहीना f.
  (हा) femme sur le retour.
		 Ficus
glomerata,  bot.
पुष्पाजीव m.
  (आ
 जीव्) marchand de fleurs, 
bouquetier.
पुष्पाञ्जन n.
  (अञ्जन) bronze calciné.
पुष्पाञ्जलि m.
  [f.  ई] qui offre des fleurs en faisant
l'अञ्जलि।
पुष्पास्त्र m.
  (अस्त्र) Anaṅga,  armé de fleurs.
पुष्पिका f.
  tartre des dents,  toute efflorescence morbide ou
naturelle.
पुष्पेषु m.
  (इषु) Anaṅga.

Stchoupak

French

 पुष्प-
 nt. fleur 
 m.
  topaze 
 -वन्त्- a. qui a des fleurs,  décoré
de fleurs,  fleuri 
 -वत् comme une fleur 
 -वती- f.
  qui a des règles
(femme) 
 -मय- -ई- a. floral,  fait de fleurs.
°करण्डोद्यान- nt. bosquet (près d'Oujein).
°गृह- nt. serre.
°ग्रन्थन- nt. fait de porter une guirlande de fleurs.
°चाप- m.
  arc de fleurs,  arc du dieu de l'amour 
 dieu de l'amour
(Kāma).
°दन्त- m.
  Śiva 
 n.
  d'un serviteur de Śiva 
 de Viṣṇu 
 nt. n.
  d'un
temple 
 d'un jardin. 
°ध- m.
  fils né d'un Brâhmane déchu.
°धनुस्- °धन्वन्- m.
  dieu de l'amour.
°निपात- m.
  avalanche de fleurs.
°पट्ट- m.
  étoffe à fleurs.
°पुर- nt. -ई- f.
  la ville de Pāṭaliputra.
°पेशल- a. aussi délicat qu'une fleur.
°फल- nt. fleurs et fruits 
 °फल-द्रुम- m.
  pl.
  arbres chargés
de fleurs et de fruits.
°भद्र- m.
  n.
  d'un homme 
 -आ- f.
  n.
  d'une rivière 
 -क- nt.
n.
  d'un bosquet.
°भाजन- nt. corbeille de fleurs.
°भूति- m.
  n.
  d'un prince.
°माला- f.
  guirlande de fleurs.
°मास्- -अ- m.
  mois des fleurs (Caitra,  au printemps).
°मित्र- m.
  n.
  d'un prince.
°मेघ- m.
  nuage duquel pleuvent des fleurs 
 -ई-कृ- changer en un
nuage duquel pleuvent des fleurs.
°रक्त- a. v. rouge comme une fleur.
°रथ- m.
  char d'agrément.
°रेणु- m.
  pollen. 
°लावी- f.
  femme qui cueille des fleurs.
°लोह- nt. sorte de pierre précieuse.
°वर्त्मन्- m.
  Drupada (nom d'emprunt).
°वर्ष- nt. pluie de fleurs 
 m.
  n.
  d'une montagne 
 °वृष्टि- f.
 
pluie de fleurs.
°वहा- f.
  n.
  d'une rivière.
°वाटी- f.
  jardin de fleurs.
°वेणी- f.
  guirlande de fleurs 
 n.
  d'une rivière.
°शकुन- m.
  Phasianus gallus.
°शय्या- f.
  couche de fleurs.
°शेखर- m.
  °स्रज्- f.
  guirlande de fleurs.
पुष्पाकर- a. riche en fleurs,  fleuri 
 (मास-) m.
  mois des fleurs, 
printemps.
पुष्पागम- m.
  printemps.
पुष्पापीड- m.
  n.
  d'un Gandharva.
पुष्पाम्भस्- nt. n.
  d'un Tīrtha.
पुष्पायुध- m.
  dieu de l'amour.
पुष्पाराम- m.
  jardin de fleurs.
पुष्पारण- m.
  fils de Vatsara.
पुष्पासव- m.
  décoction de fleurs.
पुष्पासार- m.
  pluie de fleurs.
पुष्पेषु- m.
  dieu de l'amour.
पुष्पोत्कटा- f.
  Rākṣasī,  mère de Rāvaṇa.
पुष्पोदका- f.
  n.
  d'une rivière dans le monde souterrain. 
पुष्पोद्भव- m.
  n.
  d'un homme.
पुष्पोपजीविन्- m.
  jardinier,  fabricant de guirlandes.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.